سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى, اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى: كەز كەلگەن قازاقتىڭ نەگىزىندە اقىندىق بار

– سەرىك اعا, كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ­پەن ق ۇلىن-تايداي تەبىسىپ, ءبىر اۋىلدا ءوستىڭىز. ادەبيەتكە دە قاتار كەلدىڭىز. پوە­زياعا قۇشتارلىعىڭىز قالاي وياندى؟

– بالا كۇنىمىزدەن ەرتەگى تىڭداپ, باتىرلار جىرىن وقىپ وستىك. سودان با, جاسىمىزدان ولەڭ جازىپ, ادەبيەتكە ءۇيىر بولدىق. كەڭشىلىك ەكەۋمىزدىڭ العاش كورگەن اقىنىمىز – نۇرحان احمەتبەكوۆ. سول جىلدارى تورعايدا نۇرحاننىڭ اتاعى اسپانداپ تۇردى. تالاي مارتە ايتىسقا ءتۇسىپ, توپ جاردى. «قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى» اتاندى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بولدى. ەل ىشىندە جىرشىلار اقىننىڭ «ەسىم سەرى», «ۇرى قارعا», «امانگەلدى», «جاساۋىل قىرعىنى», «كۇلاندا» پوەمالارىن تاڭعا دەيىن توقتاۋسىز جىرلايتىن. بۇل تۋىندىلاردى مەن دە جاتقا ءبىلۋشى ەدىم. قازىر دە ويىمدا قالعان كەيبىر شۋماعىن ايتا الامىن. ءبىر جولى اقىندى كورۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. بۇل – 50-جىلداردىڭ سوڭى. نۇرحان اعا ءبىزدىڭ اۋىل – اقشىعاناققا كەلدى. قاسىندا رەسپۋبليكالىق مۋزەيدىڭ ديرەكتورى سارا ەسوۆا بار. الىستان كەلگەن قوناقتار ءبىر سىيلى كىسىنىڭ ۇيىنە ءتۇستى. مەن ونىڭ نۇرحان ەكەنىن ايتپاي-اق ءبىلدىم. ول كەزدە 6-7 سىنىپتا وقيمىن. اقىنعا سىرتىنان قىزىعىپ قارايمىن. الايدا جانىنا جاقىنداي المايمىن. ءبىر توپ ادام ەرىپ ءجۇر. جۇرتشىلىقپەن جۇزدەستى. مەكتەپتى ارالادى. سودان كەيىن اۋىل ىرگەسىندەگى تورعاي وزەنىنە باردى. وسى ساتتە نۇرحان اعانىڭ توپتان ءبولىنىپ, جالعىز ءوزى ءۇن-ءتۇنسىز اعىپ جاتقان وزەنگە قاراپ, وڭاشا ويلانىپ تۇرعانىن بايقادىم. وسى كورىنىس ماعان ەرەكشە اسەر ەتتى. «ە, اقىن دەگەن وسىنداي بولادى ەكەن», دەپ ويلادىم.

– نۇرحان اتامىز قانداي كىسى ەدى؟

 – ورتا بويلى, شاعىن دەنەلى ادام ەكەن. ارعىماق تەكتەس دەسە بولادى. 1963 جىلى نۇرحان اعا الپىس جاسقا تولدى. وندا ءبىز مەكتەپتە وقيمىز. تورعايدا اقىننىڭ مەرەيتويى بولاتىنىن ەستىپ, كەڭشىلىك ەكەۋمىز جولعا جاياۋ شىقتىق. ول كەزدە كولىك قات. جۇرتتىڭ دەنى اتپەن جۇرەدى. ءبىزدىڭ اۋىل مەن اۋدان ورتالىعىنىڭ اراسى 80 شاقىرىم. تۇيەمويناقتىڭ تۇسىنان ءشوپ تيەگەن ءبىر ماشينا كەزدەستى. شوپىرى ەگدە كىسى. توقتاپ, ءجونىمىزدى سۇرادى. ءبىز وعان نۇرحاننىڭ تويىنا بارا جاتقانىمىزدى ايتتىق. الگى ادام ويلانىپ تۇردى دا: «سەندەردى وتىرعىزاتىن جەر جوق. ءشوپ تيەپ بارا جاتىرمىن. بىراق ءشوپتىڭ اراسىنا ورنىعىپ الىڭدار. ەشكىمگە كورىنبەڭدەر», دەدى. ءسويتىپ, تورعايعا جەتتىك. بىردەن توي ءوتىپ جاتقان مادەنيەت ءۇيىن تاۋىپ الدىق. ءىشى لىقا تولى ادام. ينە شانشار ورىن جوق. سىرتقى ەسىك ايقارا اشىق. كەيبىرەۋلەر دالادان تىڭداپ تۇر. كەڭشىلىك ەكەۋمىز ءيىن تىرەسكەن ادامداردىڭ اراسىنان سىنامالاپ ءوتىپ, ەسىك اۋزىنا جاقىنداپ تۇردىق. الماتىدان سىرباي مەن عافۋ كەلىپتى. سىراعاڭ اقىن شىعارماشىلىعى تۋرالى بايانداما وقىپ جاتىر. ونىڭ سوندا سويلەگەن ءسوزى ءالى جادىمدا. «نۇرەكەڭ الپىسقا القىنىپ جەتكەن جوق, شارق ۇرىپ جەتتى. نۇرەكەڭ الپىسقا ەڭبەكتەپ جەتكەن جوق, وراسان ەڭبەكپەن جەتتى. ءبىز نۇرەكەڭە الاتاۋدىڭ ءبىر بيىگىن سىي­لا­ساق تا ارتىق ەمەس. بىراق اعامىزعا الا­تاۋ­دىڭ كوك مايساسى سەكىلدى جاسىل شاپان كيگىزەمىن», دەپ سىراعاڭ اقىننىڭ يىعىنا شاپان جاپتى. ودان كەيىن عافاڭ تەبىرەنىپ ولەڭ وقىدى. نۇرحان اعا ساحنا تورىنە جايعاسقان. قاتتى سىرقاتتانىپ قالعان. ءتىل جوق. سويلەگەندەردىڭ سوزدەرىن ءۇنسىز تىڭداپ وتىر. كەيدە جىلايدى. كەيدە كۇلەدى. مەنىڭ ەكى كوزىم – نۇرحاندا. ءار قيمىلىن قالت جىبەرمەيمىن. 

– تويدا سىزدەر دە ولەڭ وقىدىڭىزدار ما؟

– سونى ايتايىن. سالتاناتتى جيىن­نىڭ سوڭى كونتسەرتكە ۇلاستى. كەڭشىلىك ەكەۋمىزدىڭ دە نۇرحانعا ارناعان ولەڭىمىز بار. سونى ەل الدىندا وقىعىمىز كەلە­دى. وسى ويىمىزدى اقىن نازاربەك بەكتەمىسوۆكە بارىپ ايتتىق. نازاعاڭ مەنى بۇرىننان بىلەدى. اۋداندىق گازەتكە ونىڭ العى سوزىمەن «ون بەس جاسار اقىن» دەگەن توپتامام جاريالانعان بولاتىن. سونى مەڭزەدى مە, نازاربەك اعا ماعان قاراپ: «سەرىك, مەن سەنى گازەتكە شىعاردىم عوي. وسى جولى كەڭشىلىك وقىسىن» دەدى. ساحناعا شىعىپ, ول ولەڭىن وقىدى. جۇرتشىلىق ءدان ريزا بولدى. كەڭكەڭ ەندى ماعان «ولەڭ وقىتامىن» دەپ ارەكەتتەندى. ءبىر-ەكى كىسىگە ايتىپ ەدى. ولار «سويلەۋشى كوپ» دەپ ىڭعاي تانىتپادى. بىراق كەڭكەڭ اۋىلعا كەلگەندە «نۇرحاننىڭ تويىندا سەرىك ەكەۋمىز دە ولەڭ وقىدىق», دەپ ايتتى. كەڭشىلىك سونداي نيەتى تازا, ادال دوس ەدى.

 – بەلگىلى قالامگەر ساپابەك اسىپكە ارناعان ولەڭىڭىزدە «اۋداندىق گازەتكە اكەپ كىرگىزىپ ەڭ, تورعايدا, بىلە­گىم­نەن ۇستاپ الىپ», دەپ جازىپسىز. شىنىمەن, سولاي بولدى ما؟

– ءيا. اكەم سوعىستان جارالى بولىپ ورالدى دا, ەرتە قايتىس بولدى. وندا مەن 5-6 جاستامىن. جالعىز شەشەم بار. ون جىلدىقتى ءتاۋىش اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتەن ءتامامدادىم. مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن تورعايعا كەلدىم. اۋدان ورتالىعىنداعى دوستارىمدى قيماي ەكى-ءۇش كۇن ءجۇرىپ قالدىم. بىردە كوشەدە كەلە جاتىر ەدىم, الدىمنان ساپابەك اعا شىعا كەلدى. سول جىلدارى ول كىسى جانگەلدين اۋداندىق «جاڭا ءومىر» گازەتىنىڭ رەداكتورى. وقۋشى كەزىمنەن اۋداندىق باسىلىمدا ولەڭدەرىم مەن شاعىن ماقالالارىم ءجيى جاريالاناتىن. سودان مەنى جاقسى بىلەدى. ساپەكەڭ بىلەگىمنەن شاپ بەرىپ ۇستادى دا: ء«اي, سەرىك, سەن بيىل جوعارى وقۋ ورنىنا باراسىڭ با؟», دەپ سۇرادى. شىنىمدى ايتسام, وقۋعا بارعىم كەلەدى. الايدا ءۇيدىڭ جاعدايى جوق. ءبىر جاعىنان, جالعىز شەشەمدى قيمايمىن. سوندىقتان ء«بىر-ەكى جىل جۇمىس ىستەپ بارسام» دەپ ويلايتىنمىن. ساپەكەڭ قولىمنان ۇستاعان كۇيى جەتەكتەپ, رەداكتسياعا الىپ كەلدى. اۋداندىق گازەتكە بىردەن جۇمىسقا قابىلدادى. وسى رەداكتسيادا 3-4 جىل ەڭبەك ەتتىم. قالامگەر اعا­لارىم­نىڭ ءتالىم-تاربيەسىن الدىم. جۋرنا­ليستيكانىڭ قىر-سىرىن ۇيرەندىم. ولەڭ­دەرىم, وچەركتەرىم وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا جاريالانا باستادى.

60-جىلداردىڭ ورتاسىندا بۇرىنعى تسەلينوگراد وبلىسىندا تىڭ ولكەسى جازۋشىلارىنىڭ سەزى ءوتتى. سوعان تورعايدان سەيىت كەنجەاحمەتوۆ, تاڭاتقان ساتباەۆ ۇشەۋمىز قاتىستىق. جيىنعا الماتىدان عابيت مۇسىرەپوۆ باستاعان ءبىر توپ-اقىن-جازۋشى كەلدى. اراسىندا ايتۋلى عالىم زەينوللا قابدولوۆ بار ەكەن. جيىندا جاس قالامگەرلەردى ءار سەكتسياعا ءبولىپ, شىعارمالارىن تالقىلادى. مەن كورنەكتى اقىن عالي ورمانوۆتىڭ سەكتسيا­سىنا ءبولىندىم. عالەكەڭ مەنىڭ ولەڭىمدى ماقتاپ, باسقالاردىڭ دا پىكىرىن سۇرادى. سول كەزدە زەينوللا قابدولوۆ ورنىنان تۇرىپ, «بۇل جىگىتتىڭ پوەزياسى ماعان ۇنادى. ولەڭدەرىنەن ەپيكالىق سارىن بايقالادى. بولاشاعى بار. مەن سەرىكتى الماتىعا الىپ كەتكىم كەلىپ تۇر. الداعى كۇزدە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سىرتقى بولىمىنە قۇجات قابىلداۋ باستالادى. سوعان وقۋعا كەل», دەدى زەكەڭ. بۇعان ايرىقشا قۋان­دىم. قاناتتاندىم. الماتىعا بارۋ – ارمانىم ەدى. كۇزدە الاتاۋدىڭ ەتەگىندەگى اسەم قالاعا كەلدىم. زەينوللا اعانى تاۋىپ الدىم. «وقۋعا قۇجاتتارىڭدى وتكىز. تۇسەسىڭ. بىراق تىنىش ءجۇر», دەدى ول كىسى. ءسويتىپ, قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا بولىمىنە سىرتتاي وقۋعا ءتۇستىم. كەڭشىلىك الماتىعا مەنەن ءبىر-ەكى جىل بۇرىن كەتكەن ەدى. سويتسەم, ول وقۋعا تۇسپەگەن ەكەن. ەكەۋمىز بىرگە تۇستىك.

– قۇرداستارىڭىز ءسىزدى: «قازمۋ-دە 16 جىل وقىدى» دەپ ازىلدەپ ايتادى. وسى وقيعاعا دا توقتالا كەتەسىز بە؟

– (كۇلدى). ونىڭ ءتۇرلى سەبەبى بار. كەيدە ءار قيلى جاعدايمەن قىسقى نەمەسە جازعى سەسسياعا قاتىسپادىم. وسىلاي تالاي مارتە وقۋدان شىعىپ قالدىم. ءبىر جولى كەڭشىلىك ەكەۋمىزدى وقۋدان قاتار شىعارىپ جىبەردى. كوڭىل كۇيىمىز جوق. ۇنجىرعامىز ءتۇسىپ كەلە جاتقانبىز. الدىمىزدان عالىم ءابىلفايىز ىدى­رىسوۆ كەزدەستى. ءبىزدى «جەرلەس ىنى­لەرىم» دەپ, ءىش تارتىپ جۇرەتىن. وعان جاعدايىمىزدى ايتتىق. ءابىلفايىز اعا ويلانىپ تۇردى دا: «سەندەر بوسقا جۇرمەڭدەر. رەكتور اسقار زاكارينگە كىرىڭدەر. جاقسى ازامات. تورعايلىق. وعان كەزدەسىپ جوندەرىڭدى ايتساڭدار, تۇسىنەدى», دەپ اقىل قوستى. رەكتوردىڭ قابىلداۋ بولمەسىنە كەلدىك. الدى تولعان ادام. كەلەسى كۇنى تاعى باردىق. تاعى سونداي كورىنىس. وسىلاي بىرنەشە كۇن كىرە الماي جۇردىك. مۇندايدا كەڭشىلىك مارقۇم تاپقىر ەدى. قابىلداۋ بولىمىندە وتىرمىز. كەڭكەڭ حاتشىعا: «قارىنداس, ول كىسىگە تورعايلىقتار كەلىپ تۇر دەپ ايتاسىز با؟», دەپ ءوتىنىش ءبىلدىردى. حاتشى قىز رەكتوردىڭ كابينەتىنە كىرىپ كەتتى. ءبىر كەزدە: «تورعايلىقتار كىرىڭىزدەر» دەدى. بىزبەن بىرگە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەكى-ءۇش قىزمەتكەرى كىردى. ولار قولدارىنداعى قاعازعا قول قويدىرىپ الدى دا, شىعىپ كەتتى. اتشاپتىرىم بولمە. ەكەۋمىز بۇرىشتاعى ۇستەلدە ءۇرپيىپ وتىرمىز. ءبىزدى ول كىسى كورمەدى. حاتشى قىزعا قايتا قوڭىراۋ شالىپ, «جاڭاعى تورعايلىقتار قايدا؟» دەگەندە ەكەۋمىز ورنىمىزدان تۇردىق. اسقار اعانى بۇرىن كورمەگەنبىز. ات جاقتى كىسى ەكەن. ءتۇسى جىلى. وعان قىسقى سەسسياعا قاتىسا الماي, وقۋدان شىعىپ قالعانىمىزدى ايتتىق. رەكتور ءبىزدى اسىقپاي تىڭدادى دا, حاتشى قىزعا ايتىپ قوجاكەەۆتى شاقىرتتى. ەكەۋمىزدىڭ ءتىپتى زارەمىز ۇشتى. تەمكەڭ ءبىزدى جاقسى بىلەدى. الدىندا كابينەتىنەن: «تورعايىڭا بارىڭدار!», دەپ قۋىپ جىبەرگەن. ءبىر كەزدە قوجاكەەۆ كەلدى. بىزگە جاقتىرماي قارادى. الايدا اسقار اعا: «تەمىربەك, تورعايدىڭ جولى الىس ەكەنىن بىلەسىڭ, مىنا مەنىڭ ەكى ءىنىم قىستا بوران سوعىپ, سەسسياعا كەلە الماپتى. ەندى بالالاردى ءبىر جولعا كەشىرىپ, وقۋعا قايتا كىرگىزسەڭىز قايتەدى», دەدى سىپايى سويلەپ. قوجاكەەۆ: ء«بىز ءتىزىمدى بەكىتىپ جىبەردىك قوي», دەدى. سوندا دا اسەكەڭ: ء«تىزىم سوڭىنا قوسىپ جىبەرىڭىز. ەشتەڭە ەتپەيدى», دەدى قايىرا ءتىل قاتىپ. بىراق تەمكەڭ رايىنان قايتار ەمەس. «بۇلاردى مەن جاقسى بىلەمىن. ەكەۋى مۇلدە ساباققا كەلمەيدى. جازۋشىلار وداعىنان شىقپايدى. ۇنەمى سوندا جۇرەدى», دەدى قاباعى قاتۋلانىپ. اسقار اعا سابىرلى كىسى ەكەن. ارتىق سويلەمەدى. ء«بىر جولعا كەشىر. بالالارمەن سويلەسىپ كورشى», دەپ قوجاكەەۆكە قارادى. ۇشەۋمىز رەكتوردىڭ كابينەتىنەن بىرگە شىقتىق. تەمكەڭ الدىمىزعا ءتۇسىپ كەتىپ قالدى. ەكەۋمىزدە قوجاكەەۆتىڭ قابينەتىنە قايتا كىرۋگە باتىلىمىز جوق. ءبىر كەزدە كەڭكەڭ: «كىرمەي-اق قويايىق. كەرەك بولسا, ءوزى شاقىرىپ الادى», دەدى. اقىرى كىرمەدىك. بىراق سول جولى وقۋعا قايتا قابىلداندىق.

– كوپتەگەن جاقسى-جايساڭىمەن ارالاستىڭىز. ولارعا جاقىن ءىنى بولدىڭىز. اسىرەسە سىرباي ماۋلەنوۆ پەن عافۋ قايىربەكوۆتىڭ ورنى بولەك. سولار تۋرالى دا ايتساڭىز؟

– جاس كۇنىمنەن سىراعاڭا قاتتى ەلىكتەدىم. ولەڭدى سول سەكىلدى مولدىرەتىپ جازسام دەپ ارماندايتىنمىن. ونىڭ كۇركىرەپ جىر وقىعان داۋىسىن دا ۇناتۋشى ەدىم. ءبىر جولى تانىمال قالامگەر سابىرجان شۇكىر ۇلى اۋىلعا الماتىدان سىربايدىڭ ولەڭ وقىعان داۋىسى جازىلعان پلاستينكا الىپ كەلدى. سونى قايتا-قايتا تىڭداپ, سىراعاڭنىڭ داۋىسىن بويىما ءسىڭىرىپ الدىم. وندا «جاڭا ءومىر» گازەتىنىڭ جاس ءتىلشىسىمىن. سونىمەن بىرگە اۋداندىق راديو تورابىندا قوسىمشا قىزمەت ىستەيمىن. سول جىلى ماسكەۋدە كوممۋنيستىك پارتيانىڭ كەزەكتى سەزى ءوتىپ جاتقان. سوعان بايلانىستى «سوتسياليستىك قازاقستانعا» سىراعاڭنىڭ ولەڭى شىعىپتى. كۇن سايىن راديودان جاڭالىق وقيمىن. سونى وقىپ بولعاننان كەيىن «بۇگىن ستۋدياعا قازاقتىڭ بەلگىلى اقىنى سىرباي ماۋلەنوۆتى شاقىرىپ وتىرمىز», دەپ سىراعاڭنىڭ داۋىسىنا سالىپ, اقىننىڭ گازەتكە شىققان ولەڭىن وقىدىم. سىرتقا شىقسام, ەسىك الدىندا اقىننىڭ تورعايدا تۇراتىن عالىم سومتەمىروۆ, مىرزالىم وتەلباەۆ دەيتىن اعايىندارى جينالىپ تۇر. بارىمەن امانداسىپ جاتىرمىن. ولار ماعان قارايتىن ەمەس. بىردەن «سىرباي قايدا؟» دەپ سۇرادى. ول كىسى «الماتىدا عوي», دەسەم «جاڭا اۋدان راديوسىنان ولەڭ وقىعان جوق پا؟», دەيدى.

سونداي قىزىق وقيعا بولعان. الما­تىعا كەلگەننەن كەيىن سىراعاڭمەن جاقىن ارالاستىم. اعالىق ىقىلاسىنا بولەندىم. باتاسىن الدىم. اقىندىعىن ەرەكشە باعالايمىن. ومىردەن وتكەنشە قولىنان قالامىن تۇسىرمەدى. سىراعاڭدى ءالى ساعى­نامىن.

– عافەكەڭدى العاش قاشان كوردىڭىز؟

– عافەكەڭدى بۇرىن ءبىر-ەكى رەت سىرتىنان كورگەنىم بار ەدى. بىراق جاقىن تانىس بولعان ەمەسپىن. ءبىر جىلى ەلدەن الماتىعا عافەكەڭنىڭ تۋعان قارىن­داسىمەن بىرگە ۇشىپ كەلدىم. ول كىسى اۋداندىق گازەتتىڭ باسپاحاناسىندا ىستەيتىن. سەسسياعا كەلگەن ەدىم. ءبىزدى اەرو­پورتتان اقىننىڭ تۋىسى تۇرسىنبەك توكين كۇتىپ الدى. عافەكەڭنىڭ ۇيىنە تۇستىك. تۇرسىنبەك ول كىسىگە مەنى «جاس اقىن» دەپ تانىستىردى. العاشىندا ونشا ءمان بەرمەدى. كەيىن ءىش تارتىپ سويلەسىپ, جاقىن تارتتى. عافەكەڭە: الماتىدان جۇمىس تابىلسا, وسىندا قالاتىن ويىم بار ەكەنىن ايتتىم. عافۋ اعا بىردەن سول كەزدەگى «قازاق راديوسىنىڭ» ديرەكتورى ەرتاي ارىسوۆقا حابارلاسىپ, مەنى سوندا قىزمەتكە ورنالاستىردى.

شىندىعىندا, عافەكەڭمەن ومىردەگى, ولەڭدەگى ءىنىسى رەتىندە وتە جاقىن ارالاسىپ, كوپ سىرلاستىم. سەكسەنىنشى جىلدار ىشىندە «جۇلدىز» جۋرنالىندا بىرگە قىزمەت ىستەدىم. سوندا اقىننىڭ ءبىراز اڭگىمەسىن تىڭدادىم. بىردە عافەكەڭ ءوز اتالارىنىڭ ەرلىك ىستەرى تۋرالى اڭگىمەلەپ وتىردى. قاسىمىزدا ءشومىشباي ساريەۆ بار ەدى. عافەكەڭ اڭگىمەسىنىڭ ۇزىن-ىرعاسىندا اتالارىنىڭ كوبىسى اتىس-شابىس, قان مايداندا قازا بولعانىن ايتىپ, سوڭعى ءسوزىن «ون جەتى» پارتيزانعا تىرەپ: «وسىلاي مەنىڭ اتا-بابالارىم ادىلدىك جولىندا قۇربان بولعان» دەپ ءبىر-اق توقتادى. سول ساتتە مەن: «اپىراي, عافەكە, سوزىڭىزگە قاراعاندا مەرگەندەردىڭ كوبىسى كىسى قولىنان قازا تاپقان ەكەن-اۋ», دەپپىن. سول كەزدە عافەكەڭ سەلك ەتە قالىپ: ء«اي, ءشومىشباي, سەرىكتىڭ مىنا ءسوزى ادامنىڭ زارەسىن الادى ەكەن. مەن بار عوي, ءشومىشباي, وسى سەرىككە نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, ۇرىسا المايمىن. ۇرىسسام بولدى, راقاتتانىپ ءبىر كۇلەدى دە وتىرا بەرەدى. سوسىن قالاي ۇرساسىڭ», دەگەنى بار ەدى.

قاينەكەي جارماعامبەتوۆتىڭ دە ءبىراز جاقسىلىعىن كوردىم. ارداقتى اعا ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلىندا الماتىدا جالعىز ءوزى تۇردى. ۇيىنە كەلمەيتىن ادام جوق. اقىن حاميت ەرعاليەۆ سول ۇيدەن شىقپايتىن. جازۋشى عابدول سلانوۆتى دا سول شاڭىراقتان ءجيى كورۋشى ەدىم. تولەگەن ايبەرگەنوۆ قاراقالپاقستاننان كەلىپ, اقىننىڭ پاتەرىندە ءبىراز ۋاقىت تۇرعانىن بىلەمىن. ەلدەن كەلگەندە مەن دە ءبىراز سول ۇيدە تۇردىم. قاينەكەي اعا وتە ءبىلىمدى ەدى. كىتاپحاناسى باي بولاتىن. ول كىسى مۇحتار اۋەزوۆ, الكەي مارعۇلان سەكىلدى تۇلعالارمەن جاقىن سىيلاستى. ادەبيەتتە دە ءونىمدى ەڭبەك ەتتى. پوەزياداعى باللادا جانرىن قالىپتاستىردى.

– ەندى شىعارماشىلىققا ويىسساق. اقىندىق – تىلسىم الەم. بۇل ونەر ادامعا تۋمىسىنان قونا ما؟

– مەنىڭشە, اقىندىق – تابيعاتتىڭ سىيى. ەشكىم وقىپ اقىن بولمايدى. ارينە, ءبىلىم قاجەت. ونسىز بيىككە كوتەرىلە المايسىڭ. ءبىز بالعىن شاعىمىزدان قازاق فولكلورىن بويىمىزعا سىڭىردىك. بۇرىنعى حالىق اقىندارى دا سولاي قالىپتاستى. سولاردىڭ ىقپالى بىزگە كوبىرەك ءتيدى. كەز كەلگەن قازاقتىڭ نەگىزىندە اقىندىق بار. مىسالى, مەنىڭ ۇلى شەشەم كەرەمەت اقىن بولعان. ولەڭدەتىپ سويلەگەندە ەشكىمگە دەس بەرمەگەن. اكەم دە ونەردە قارا جاياۋ بولماعان. اجەمنىڭ كوزىن كورگەن ۇلكەندەر: «سەن ۇلى شەشەڭە تارتىپ, اقىن بولعانسىڭ», دەپ ايتاتىن. سوعان قاراعاندا اقىندىق ادامعا تەگىنەن داريتىن سەكىلدى.

– 70-جىلدارى ادەبيەتكە كەلگەن ءسىزدىڭ بۋىن پوەزياعا قانداي جاڭالىق اكەلدى دەپ ويلايسىز؟

– ءبىز سوعىس اياقتالعان سوڭ, ءبىر جىلدان كەيىن تۋعان ۇرپاقپىز. قاندى قىرعىندى كوزىمىز كورمەسە دە, ونىڭ قانداي زارداپ اكەلگەنىن جاقسى بىلەمىز. سوعىس جىلدارى حالىق ابدەن قينالدى. اۋىر تۇرمىس كەشتى. سول ۋاقىتتاعى كەيبىر اتقا مىنەرلەردىڭ كەلەڭسىز قىلىعى مەن ولاردىڭ حالىققا كورسەتكەن ءزابىرى – بىزگە دە اسەر ەتتى. ودان كەيىن 50-جىلداردىڭ ورتاسىندا تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ ناۋقانى باستالدى. ەلىمىزگە سىرتتان قانشاما وزگە ۇلت وكىلى اعىلىپ كەلدى. سونىڭ سالدارىنان قازاق ءوز جەرىندە سانى از ۇلتقا اينالدى. سولتۇستىك وڭىردە كوپتەگەن قازاق اۋىلى مەن مەكتەبى جابىلدى. ءبىز وسى جاعدايدى كورىپ, جۇرەگىمىز اۋىردى. قولىمىزدان كەلەتىنى جازۋ ەدى. سوندىقتان حالقىمىز تارتىپ وتىرعان تاۋقىمەتتى شىعارمامىزدا استارلاپ ايتتىق. ەمەۋرىنمەن جەتكىزدىك. ارينە, زامان اعىمىنان اسا المادىق. ۋاقىتقا يكەمدەلدىك.

سوعىستان كەيىن قازاق پوەزياسى ورتەڭگە شىققان گۇلدەي قايتا ءبۇر جاردى. ادامنىڭ جان دۇنيەسىن تەربەيتىن ليريكالىق ولەڭدەر تۋدى. ونى قاسىم امانجولوۆ, سىرباي ماۋلەنوۆ سەكىلدى اقىندار باستادى. بۇل ءداستۇردى كەيىن مۇقاعالي, جۇمەكەن, تولەگەن, ساعي, قادىر, تۇمانباي ادەمى جالعادى. وسى اقىنداردىڭ ىشىندە ءوز باسىم تۇماعاڭدى ەرەكشە كورەمىن. قازىر تۇمانباي مولداعاليەۆ تۋرالى كوپ ايتىلمايدى. ءبىزدىڭ بۋىنعا تۇمانبايدىڭ سىرشىل ليريكاسىنىڭ ىقپالى كوبىرەك ءتيدى. پوەزيا سەزىمنەن تۇرادى. اقىنعا اقىلدان گورى, سەزىم كەرەك. تۇماعاڭ سەزىمنىڭ اقىنى ەدى.

ءبىر جولى تالانتتى سىنشى امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى تەلەديداردان قازاق پوەزيا­سى تۋرالى سويلەدى. سوندا ول قازاق پوەزياسى وتكەن عاسىردىڭ 60-70 جىلدارى شارىقتاۋ كەزەڭىنە جەتتى دەپ باعا بەردى. مەن وسى پىكىردى قۇپتايمىن.

–ەگەمەندىك العاننان كەيىن شىعار­ماشىلىعىڭىز جاڭاشا ءورىس الدى. ەپي­كالىق داستاندار جازدىڭىز. دراما­لىق تۋىندىلارىڭىز قويىلدى...

– شىنىمدى ايتسام, تاۋەلسىزدىك مەنىڭ تىنىسىمدى اشتى. شابىتىمدى وياتتى. ۇلتتىڭ ازاتتىعى جولىندا قۇربان بولعان تۇلعالار تۋرالى جازۋ – بۇرىننان ويىم­دا بار ەدى. اسىرەسە جاس كەزىمدە كەيكى تۋرالى جازعىم كەلەتىن. بالا كۇنىمدە 1916 جىلعى تورعايداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە قاتىسقان قاريالاردىڭ شەت-جاعاسىن كوردىم. سولار «ناعىز باتىر كەيكى» دەپ وتىراتىن. جازۋشى اقان نۇرمانوۆ رومانىندا ونىڭ ەسىمىن اشىق ايتا الماي «قۇلان» دەپ العانى دا بەكەر ەمەس. بۇل داستاندا كەيكىنىڭ باتىرلىعىن, باتىلدىعىن, مەرگەندىگىن بارىنشا شىنايى كوركەمدەدىم. وسى شىعارمانى ءابىش كەكىلباي ۇلى مەن اقسەلەۋ سەيدىمبەك جوعارى باعالاپ, ماقالا جازدى. ال «كەنەسارىنىڭ اقمولاعا شابۋىلى» تۋرا­لى پوەمانىڭ ءجونى بولەك. مۇندا حان كەنەنىڭ اقمولا بەكىنىسىنە بۇزىپ كىرگەن ساتتەگى قاھارمان بەينەسىن كوركەمدەدىم. بۇل تاريحي وقيعا كوپ ايتىلمايدى. كەنەسارىنىڭ قاسىندا قازاقتىڭ جۇرەك جۇتقان باتىرلارى بولدى. سولاردىڭ بەكىنىستى العانداعى ەرلىگى ەلەۋسىز قالماسىن دەپ جازدىم. ال «ماحامبەت پەن جاڭگىر حان» اتتى داستانىما ماحامبەت سىيلىعىن الدىم. بۇل تۋىندىنى فاريزا وڭعارسىنوۆا وقىپ, وڭ پىكىرىن ءبىلدىردى. سونداي-اق «ساكەن – سۇڭقار», «احمەت-ىڭكار», «عارىش-قازاق» جانە «اقان سەرى – بالقاديشا» اتتى پوەمالارىمدى دا وقىرمان جىلى قابىلدادى. بىرنەشە درامالىق شىعار­مالارىم ساحنالاندى. ونى جازۋعا كور­نەكتى رەجيسسەر ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ ىقپالى ءتيدى.

– جەرگە تۇسكەن جارىقشاق اقىن جۇرەگى ارقىلى وتەدى دەپ ايتادى. قازىر ءسىزدى قوعامداعى قانداي ماسەلە تولعاندىرادى؟

–دۇرىس سۇراق قويىپ وتىرسىڭ. تولعاندىراتىن دۇنيە كوپ. ءبىز تاريحتا ەسەمىز كەتكەن ۇلتپىز. وتارشىلدىق قامىتىن ۇزاق كيدىك. سونىڭ زاردابىن ءالى تارتىپ كەلەمىز. ءتىل – ۇلتتىڭ جانى. ودان ايىرىلۋعا بولمايدى. قانداي جاعداي بولسا دا, ۇلت مۇددەسى بارىنەن بيىك تۇرۋى قاجەت. بۇگىندە ادامداردىڭ كوكىرەگى وياۋ, ساناسى بيىك. اسىرەسە حالىق قوعامداعى ادىلەتسىزدىكتەن شارشادى. بۇرىنعى سارىننان ارىلاتىن كەز جەتتى. قوعامعا جاڭاشىلدىق كەرەك. باستىسى, حالىقتىڭ ءۇمىتى اقتالسا دەيمىن. ءبىر جاعىنان, قازىر الەم قۇبىلىپ تۇر. اينالانىڭ ءبارى الا-قۇيىن. بۇل – جاقسى ەمەس. ۋاقىت وزگەرىپ, الەم تىنىشتالسا ەكەن. ەلىمىز امان, بەيبىت زامان بولسىن دەمەكپىن!

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن  –

ازامات ەسەنجول,

«Egemen Qazaqstan»