تۇتىنگە تۇنشىققان شاھار: مەگاپوليستىڭ ەكولوگيالىق احۋالى قاشان تۇزەلەدى؟

باس جوسپار احۋالدى وزگەرتە الا ما؟

اندا-ساندا نوسەرلەتىپ جاڭبىر جاۋىپ, اسپان شايداي اشىلعان ساتتە عانا قاراعاي مەن شىرشاعا مالىنعان ىلە الاتاۋىنىڭ قول سوزىم جەردە تۇرعانىن بايقايسىز. اسىرەسە كۇزدىڭ جاۋىن-شاشىنسىز كۇندەرىندە الماتىنىڭ ەكو­لوگيالىق احۋالىنىڭ ناشار­لاعانى سونشالىق, اۋادا قالقىعان ءتۇتىندى قولمەن ۇستاۋعا بولاتىنداي كۇيگە جەتەدى. سينوپتيكتەردىڭ «جاۋىن جاۋادى, سول كەزدە اۋا تازارادى» دەگەن بولجامدارى تىنىسى تارىلعان قالا تۇرعىندارىن جۇباتقانداي بولعانىمەن, ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشە الماي كەلەدى. ويتكەنى اۋانى تازارتۋعا قار مەن جاڭبىردىڭ دارمەنى جەتپەيتىن دەڭگەيگە جەتتىك. ناتيجەسىندە, الماتى 2025 جىلى دا الەمدەگى اۋاسى ەڭ لاس قا­لالار­دىڭ قاتارىندا قالىپ وتىر.

دەگەنمەن ءتۇتىنىن تارقاتا الماعان الماتى بيلىگى ارەكەتسىز وتىر دەۋگە كەلمەس. قالا تىنىسى مەن تىرشىلىگىنە قاتىستى القالى جيىنداردا ەكولوگيالىق احۋا­ل ۇدايى نازاردا. اگلومەراتسيا ەسەبىنەن اۋماعى ۇلعايىپ كەلە جاتقان الىپ شاھار ءوزىنىڭ باس جوسپارىن ءجيى وزگەرتۋگە ءماجبۇر بولسا, ونى قايتا-قايتا جاڭارتۋعا جەتەلەپ وتىرعان نەگىزگى سەبەپ تە – وسى ەكولوگيانىڭ جايى. الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك, كەزىندە اۋاسى ادام تۇرا المايتىن دارەجەگە جەتكەن وسلو (نورۆەگيا), تسيۋريح (شۆەيتساريا), مۋمباي ء(ۇندىستان), مادريد (يسپانيا) قالالارى دا باس جوسپارلارىنا وزگەرىس ەنگىزۋ ارقىلى جاعدايدى رەتتەگەن ەكەن.

الماتىنىڭ جۋىردا جاڭار­تىلعان باس جوسپارىنا ەكولو­گيالىق سيپاتتاعى بىرقاتار شارالار ەنگىزىلگەن. اتاپ ايتقاندا, تاۋدان سوعاتىن سامالدى جاپپاۋ, تاۋ ەتەگىن قۇرىلىس سالۋدان قورعاۋ, اۋا دالىزدەرىن زەرتتەۋ, ونەركاسىپ ورىندارىن يندۋستريالىق ايماقتارعا كوشىرۋ, قالانىڭ جاسىل جەلەكتى ەكولوگيالىق قاڭ­قاسىن قالىپتاستىرۋ, قوعامدىق كولىكتەردى دامىتۋ.

باس جوسپاردى تۇزەتۋ جونىندەگى ساراپشى مۇرات كاسەنوۆ ماسەلە زاڭداردىڭ جوقتىعىندا ەمەس, ولاردى جۇيەلى تۇردە ەلەمەۋ مەن جۇزەگە اسىرماۋدا جاتقانىن العا تارتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2021 جىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ الماتىنى تازا اۋامەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى تاپسىرماسى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق ورىندالماعان. باس جوسپاردى تۇزەتۋ كەزىندە ەكولو­گيالىق كودەكستىڭ نورمالارى مەن ستراتەگيالىق باعالاۋ تالاپتارى ەسكەرىلمەگەن. قوعامدىق تالقىلاۋلار كوبىنە فورمالدى سيپاتتا ءوتىپ, ناقتى شەشىم قابىلداۋعا اسەر ەتپەيتىنى دە جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان الما­تىنىڭ قازىرگى احۋالى تەك ەكولوگيا اۋقىمىنان شىعىپ, باسقارۋ ىسىندەگى جاۋاپكەرشىلىك پەن قابىلدانعان مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ ماسەلەسىنە اينالىپ وتىر. 

لاستايتىن نىساندارعا باقىلاۋ كۇشەيتىلدى

باس جوسپارداعى تۇزەتۋلەر بۇگىن, ەرتەڭ اتقارىلا سالاتىن شارۋ­ا ەمەس. كولىكتەردەن شىعاتىن تۇتىننەن بولەك, قالانىڭ اۋاسىن بۇلدىرۋگە قاپتاعان ءدامحانالار, رەستوران, مونشا, كاۋاپحانالار دا بارىنشا «اتسالىسىپ» وتىر.

الماتى قالالىق ەكولو­گيا جانە قورشاعان ورتا باسقار­ماسىنىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىر قالا اۋماعىندا تاعام دايىنداۋ مەن جىلىتۋعا قاتتى وتىن پايدالاناتىن 509 قوعامدىق تاماقتانۋ ورنى مەن 81 كوممەرتسيالىق مونشا انىقتالعان. «Eco Almaty» جشس 2025 جىلعى قاراشادان باستاپ باقىلاۋدى كۇشەيتىپ, 182 قوعامدىق تاماقتانۋ ورنى مەن 39 مونشا يەسىنە گازعا كوشۋ, سۇزگىلەۋ جۇيەلەرىن ورناتۋ قا­جەتتىگىن ءتۇسىندىردى. سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ دەپارتامەنتى دە قاراپ قالماي, ءتۇتىنى بۋداقتاعان 12 كاۋاپحانانى تەكسەرىپ, 1,8 ملن تەڭگەدەن استام ايىپپۇل سالدى.

ءبىر عانا دەرەك, الماتىدا 500-دەن استام كاۋاپحانا, 417 مونشا كەشەنى (زاڭدى تۇلعالار) مەن جەكەمەنشىك سەكتوردا 12 مىڭنان استام مونشا بار. ولاردان شىعاتىن زياندى قالدىقتار قوعامدىق مونشالارعا قاراعاندا ەكى ەسە كوپ. قاتتى وتىن جاعاتىن شاعىن عانا كاۋاپحانا ماڭايداعى اۋانى جۇزدەگەن مەترگە دەيىن لاس­تاپ, تۇرعىنداردى تۇنشىقتىرىپ كەلەدى. سوندىقتان شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ گاز وتىنىنا نەمەسە ەلەكتر قۋاتىنا اۋىسۋى بۇرىنعىدان دا وزەكتى بولا ءتۇستى. 

اتموسفەرالىق اۋانى قورعاۋ ەرەجەسى ەنگىزىلەدى

الماتى ءماسليحاتى اتموس­فەرالىق اۋانى قورعاۋ جونىندەگى جاڭا ەرەجەنى بەكىتتى. ەكولوگيالىق كودەكسكە سايكەس ازىرلەنگەن قۇجات كولىككە, كاسىپورىندارعا قويى­لاتىن تالاپتاردى, اۋا ساپاسىن باقىلاۋ جۇيەسىن ءبىر ارناعا توعىس­تىرادى.

جاڭا ەرەجەنىڭ وزەكتىلىگى ستاتيستيكادان-اق كورىنەدى. 2024 جىلى الماتى اگلومەراتسياسى بويىنشا اۋاعا 225 مىڭ توننا زياندى زات تارالسا, ونىڭ 189 مىڭ تونناسى قالانىڭ وزىنە تيەسىلى. اۆتوكولىكتەردەن بولىنەتىن 112,7 مىڭ توننا ءتۇتىننىڭ 84%-ى – «ەۋرو-0» ساناتىنداعى ەسكى كو­لىك­تەردىڭ ەنشىسىندە. جاڭا ەرەجە قوزعالتقىشتى قوسىپ قويۋدى شەكتەۋ, ءتۇتىن تازارتۋ جۇيەسىن پايدالانۋ, تۇراقتى تەحنيكالىق باقىلاۋ سىندى كوممۋنالدىق, جەكە اۆتوپاركتەرگە مىندەتتى تالاپتاردى ەنگىزەدى. اۆتوپاركتەردى جاڭارتۋ الدىمەن «ەۋرو-5» ستاندارتىنا, كەيىن گاز, ەلەكتر كولىگىنە كوشۋ ارقىلى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇر­گىزىلەدى.

III ساناتتاعى نىساندارعا – شاعىن وندىرىستەر مەن اۋا لاستاۋعا ىقپال ەتەتىن, الايدا بۇعان دەيىن ءىس جۇزىندە باقىلاۋسىز قالعان نىساندارعا جەكە تالاپتار ەنگى­زىلەدى. جاڭا ەرەجە ناقتى شىعا­رىندىلاردى ولشەۋدى, تازارتۋ قوندىرعىلارىنىڭ مىندەتتى بولۋى مەن كوشپەلى تەكسەرۋلەردى قاراستىرادى. سونداي-اق كومىر مەن وتىن پايدالاناتىن جابدىقتاردان بىرتىندەپ باس تارتىپ, گازعا كوشۋ كوزدەلگەن.

قالانىڭ جەكەلەگەن اۋداندا­رىنداعى لاستانۋ دەڭگەيىن تو­مەندەتۋ ماقساتىندا تومەن شىعا­رىندىلى ايماقتاردى (LEZ) كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزۋ جوسپارلانعان. مۇنداي ايماقتاردا گاز جۇرگىزىلگەن جەردە كومىر, باسقا دا وتىن تۇر­لەرىن جاعۋعا, قوقىس ورتەۋگە, پيروتەحنيكانى پايدالانۋعا تىيىم سالىنادى. گەنەراتورلار مەن ارنايى تەحنيكالار تازارتۋ جۇيەلەرىمەن جابدىقتالۋعا ءتيىس.

اۋا ساپاسىن باقىلاۋ ەكولو­گيالىق مونيتورينگ جاساۋ ماقساتىندا دەرەكتى سەنسوردان جيناپ, وزگەرىستى تالداپ, قابىلدانعان شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتەتىن بىرىڭعاي تسيفرلىق جۇيە قۇرۋ جوسپارلانعان. تۇرعىندار اۋا جاعدايى تۋرالى اقپارات الىپ, كەلەڭسىز وقيعالار تۋرالى حابارلاي الادى. 

جاۋاپتى تۇلعالار مەن ساراپشىلار نە دەيدى؟

وسىلايشا, الماتى ەلدەگى اتموسفەرالىق اۋانى قورعاۋعا كەشەندى ءتاسىلدى العاش بولىپ ەنگىزىپ وتىرعان قالاعا اينالدى. بۇل تاجىريبەنى كەلەكشەكتە باسقا وڭىرلەر دە پايدالانۋى مۇمكىن. الايدا وراسان قاراجات پەن ۇزاقمەرزىمدى قاجەت ەتەتىن بۇل قادامدار مەگاپوليستىڭ ەكو­لوگيالىق ءتۇيىنىن تارقاتا الا ما؟ وسى ورايدا جاۋاپتى تۇلعالار مەن ساراپشىلاردىڭ ۇستانىمىنا نازار اۋدارالىق.

الماسحان سماتلاەۆ,

الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى:

– ەڭ الدىمەن, ەل اراسىنداعى قاۋەسەتكە نۇكتە قويعىم كەلەدى. اتموسفەرالىق اۋانى قورعاۋ ەرەجە­لەرىندە 2026 جىلى قالا­عا اقىلى كىرۋ ءتارتىبىن ەن­گىزۋ قاراستىرىلعان جوق. بۇ­گىنگى اڭگىمە تەك قاناتقاقتى, ۇيىم­داستىرۋشىلىق شارالار تۋرالى عانا. اقىلى جۇيەنى ەنگىزۋ ءۇشىن زاڭناماعا وزگەرىستەر قاجەت, بۇل – بۇگىن-ەرتەڭ شەشىلەتىن شارۋا ەمەس. قالانىڭ كولىك قاڭقاسىنا ارنالعان قۇجاتقا سايكەس قالا­نىڭ شىعىس, باتىس, سولتۇستىك بولىكتەرىندە كولىككە اۋىسىپ ءمىنۋ توراپتارىن سالۋ قاراستىرىلىپ جاتىر. وسى نىساندارعا جاڭا مەترو جەلىلەرى مەن LRT باعىتتارىن تارتىپ, قوسىمشا اۆتوبۋس مارشرۋت­تارىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. الەمدىك تاجىريبەدە حالىقتىڭ 70%-ى قوعامدىق كولىكتى تاڭداسا, الماتىدا كەرىسىنشە – قوزعالىستىڭ 60%-ى جەكە كولىككە تيەسىلى. ەگەر ءبىز الەمدىك ۇلگىگە كوشسەك, قالاداعى كولىك سانى شامامەن 300 مىڭعا قىسقارىپ, ەكولوگيا مەن كەپتەلىس ماسەلەسى ايتارلىقتاي شەشىلەر ەدى. دەگەنمەن بۇل بىرتىندەپ جۇزەگە اساتىن ۇدەرىس, جۋىق ارادا شەشىلە قوياتىن ماسەلە ەمەس.

ەۆگەني مۇحامەدجانوۆ, ECO Network جوباسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, ەكولوگ:

– ءتىپتى ەڭ زاماناۋي كولىكتىڭ ءوزى – ۇساق ديسپەرستى شاڭنىڭ كوزى. 10 ميكروننان كىشى بولشەكتەر اۋاعا كوتەرىلىپ, تىنىس جولدارىنا ەنەدى. قاراپايىم قاعيدا: كولىك از بولسا – ءتۇتىن دە از. قالا تۇرعىندارىن, اسىرەسە ورتالىقتا تۇراتىنداردى جەكە كولىكتەن باس تارتۋعا شاقىرامىن. الماتىنىڭ كليماتى جاياۋ جۇرۋگە نەمەسە قوعامدىق كولىكتى پايدالانۋعا وتە قولايلى. جاۋاپكەرشىلىك پەن ەكوسانانى الدىمەن اۋقاتتى ازاماتتار مەن بيزنەس وكىلدەرى كورسەتۋگە ءتيىس. مىسالى, لوندوندا جەكە كولىك قىمبات, ال بەيجىڭدە قاتاڭ شارالاردىڭ ارقاسىندا لاستانۋ دەڭگەيى 55%-عا تومەندەدى. بىزگە دە وسىنداي باتىل قادامدار كەرەك. 

اسەت تازابەكوۆ,

«رەنەسسانس پليۋس» كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى:

– جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارى (جەو) مەن جەكەمەنشىك مونشا­لاردىڭ زيانى وراسان. كۇن سايىن قالا كوشەلەرىنە 1 ميلليوننان استام كولىك شىعادى, ولاردىڭ كوبى ەسكى. وعان قوسا 1-جەو جىلىنا شامامەن 39 مىڭ توننا زياندى قالدىق بولەدى. ەگەر ءبىز كومىردەن تولىقتاي گازعا كوشسەك, اۋاعا تارايتىن ۋىتتى زاتتاردى جيىرما ەسەگە دەيىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بار. 

رايدين قاسىموۆ,

قازاقستان ەكولوگيالىق اۋديتورلار پالاتاسى وقۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى:

– جاڭا ەرەجەلەردى تولىق قولدايمىن. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, شىققانىنا 12 جىلدان اسقان كولىكتەردىڭ ۋىتتىلىعى جاڭا كولىككە قاراعاندا 84%-عا جوعارى. ءبىر عانا اقاۋلى ەسكى كولىك 6–14 ەسە كوپ زيان كەلتىرەدى. الماتىدا مۇنداي كولىكتەردىڭ سانى 80 مىڭعا جەتەدى. ولاردىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن زاردابى جارتى ملن جارامدى كولىكتىڭ تۇتىنىنە تەڭ. شىعارىندىلار قۇرامىنداعى ازوت وكسيدتەرى مەن PM بولشەكتەرى اسىرەسە بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا وتە قاۋىپتى. سوندىقتان اۆتوپاركتى جاڭارتۋ مەن ەلەكتر كولىكتەرىن دامىتۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن شارۋا. 

ەلەنا ەرزاكوۆيچ,

كولىك جانە ەكولوگيا سالاسىنىڭ ساراپشىسى:

– تومەن شىعارىندىلار ايماعىن (LEZ) ەنگىزۋ – جاي شەكتەۋ ەمەس, قالانىڭ بولا­شاعى تۋرالى ويلانۋعا بەرىلگەن مۇمكىندىك. بۇل تۇرعىنداردىڭ كولىكپەن ءجۇرۋ داعدىسىن وزگەر­تۋگە كومەكتەسەدى. پاندەميا كەزىندەگىدەي قالا ىشىندەگى قاجەت­سىز قوزعالىستى ازايتۋ, ەلەكترموبيلدەر مەن قوعامدىق كولىكتى دامىتۋدى جەدەلدەتۋ قاجەت. بۇل كەشەندى ءتاسىل ۋاقىتتى تالاپ ەتكەنىمەن, بۇگىنگى كۇنى بالاماسىز جول بولىپ تۇر.

الماتى