تەحاس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اديۋنكت-پروفەسسورى ءتاتتىم شايكەن قاتەرلى ىسىك بيولوگياسى سالاسىندا ۇزاق جىل بويى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ كەلەدى. كەيىنگى 10 جىلدا قاتەرلى اۋرۋدىڭ سەبەبىن گەن دەڭگەيىندە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار فيزيكالىق-حيميالىق تۇرعىدان زەرتتەپ, تاياۋدا جاڭا تۇجىرىمداماسىن ۇسىندى. عالىمنىڭ جاڭالىعى قاتەرلى ىسىكپەن قاتار باسقا دا اۋرۋلاردىڭ سەبەپتەرىن زەرتتەپ, ەمدەۋ تاسىلدەرىن ازىرلەۋگە جول اشادى. قازىر بۇل جاڭالىققا الەم عالىمدارىنىڭ نازارى اۋىپ وتىر. بەلگىلى عالىممەن الماتىعا كەلگەن ساپارىندا جولىعىپ, عىلىمي زەرتتەۋلەرى جونىندە اڭگىمەلەستىك.
– ءتاتتىم ەگىنباي ۇلى, قاتەرلى ىسىك جاسۋشاسىن فيزيكالىق-حيميالىق تۇرعىدان زەرتتەۋىڭىز الەمدىك دەڭگەيدە عالىمداردىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىر. قاتەرلى دەرتتىڭ پايدا بولۋى مەن ەمدەۋ جولى ۇزاق جىلدار بويى زەرتتەلىپ كەلەدى. بۇل جاڭالىقتىڭ قانداي ەرەكشەلىگى بار؟
– قاتەرلى ىسىك گەنەتيكاسى كەيىنگى 50 جىلدا تەرەڭ زەرتتەلگەنىمەن, ونىڭ تابيعاتى عالىمدارعا قۇپيا بولىپ كەلدى. مەنىڭ جۇمىسىم – قاتەرلى اۋرۋدىڭ تسيتوپلازمالىق قۇبىلىسىن زەرتتەۋمەن تىعىز بايلانىستى. سوعان وراي جاڭا تۇجىرىمداما ازىرلەدىك. تسيتوپلازمالىق قۇبىلىستاردى زەرتتەۋ ءادىسى باسقا اۋرۋلاردىڭ سەبەبىن انىقتاۋعا, ەمدەۋ تەحنولوگيالارىن تابۋعا جول اشادى. بۇعان دەيىنگى زەرتتەۋلەر كەسەلدىڭ تابيعاتىن اشپاي, ودان تولىققاندى ايىعۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن كورسەتتى. مىسالى, انتيبيوتيك – باكتەريانىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە قارسى جاسالعان ءدارى. سونداي ەرەكشەلىكتەر قاتەرلى ىسىك تۇزەتىن جاسۋشالاردا دا بار. زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە وسى اۋرۋدى تۋدىراتىن فيزيكالىق-حيميالىق فاكتورلاردى العاش اشىپ, عىلىمي ەڭبەكتەرىمدە جاريالادىم.
– قاتەرلى ىسىكتىڭ جاسۋشادا تسيتوپلازماسىندا پايدا بولۋىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر بۇرىن-سوڭدى جۇرگىزىلدى مە؟
– عالىمدارعا 200 جىل بويى تسيتوپلازما بەلگىلى بولىپ كەلگەنىمەن, ەكى فيزيكالىق فازادان, قاتقىل جانە سۇيىق فازالاردان تۇراتىنىن ەشكىم كورسەتپەدى. وسىدان 50 جىل بۇرىن تسيتوپلازمانىڭ قۇرىلىسى مەن قۇرامى تۋرالى تالاي زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەن. الايدا ناتيجەسى ءساتسىز بولدى. ونىمەن اينالىسقان عالىمدار توبى وتكەن عاسىردىڭ اياعىنا قاراي تەحنولوگيا دامىعانعا دەيىن پروبلەما شەشىلمەيدى دەپ, جۇمىسىن توقتاتتى. وسى زەرتتەۋلەردى مەن 2014 جىلى جالعاستىردىم. ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ II عاسىرىندا گرەك دارىگەرى گالەن ىسىكتەردى سيپاتتاۋ ءۇشىن oncos ء(«ىسىنۋ») ءسوزىن قولداندى. سودان بەرى عالىمدار مەن دارىگەرلەر قاتەرلى ىسىكتىڭ نە ەكەنىن تۇسىنۋگە تىرىسىپ كەلەدى. مەنىڭ توبىم العاش رەت قاتەرلى ىسىكتى تەك گەنەتيكالىق اۋرۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار فيزيكالىق-حيميالىق ۇدەرىس ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. سول ءۇشىن ءبىز جاسۋشالاردىڭ عاسىرلىق بىرنەشە ماسەلەسىن شەشتىك. الدىمەن بيولوگيا عىلىمىنا جاڭا تەرمينولوگيا, «جاسۋشاىشىلىك تسيتوماتريتسا» دەگەن ۇعىمدى ەنگىزدىك. ول تسيتوپلازمالىق ۇدەرىستەردى جانە جاسۋشادان تىس ماتريتسانىڭ ءتۇزىلۋىن تەرەڭ تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل راك اۋرۋىن تۇسىنۋگە, يممۋندىق جاۋاپ, يممۋنوتەراپيا جانە قاتەرلى ىسىك دياگنوستيكاسى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. سول ارقىلى قاتەرلى ىسىكتىڭ ساۋ جاسۋشادان دامۋ تابيعاتىن انىقتادىق دەپ ايتا الامىز. دەمەك, بۇل كەسەلگە قارسى ءدارى جاساۋ جولى اشىلدى دەۋگە بولادى. اۋەلى تسيتازول مەن تسيتوماتريتسانى ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ الۋ ءادىسىن تاۋىپ جاريالادىق. ەكىنشى زەرتتەۋ بارىسىندا 10 مىڭ بەلوك, 13 مىڭ گەنگە تالداۋ جاساپ, تسيتازول مەن تسيتوماتريتسانىڭ حيميالىق قۇرامىنداعى ايىرماشىلىقتى كورسەتتىك. ويتكەنى قاتەرلى دەرتتىڭ پايدا بولۋىنا «تەك گەننىڭ عانا قاتىسى بار» دەگەننىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز ەدى. بۇل زەرتتەۋلەرگە 10 جىلدان اسا ۋاقىت كەتتى.
– وتىز جىلعا جۋىق اقش-تىڭ وزىق زەرتتەۋ ورتالىعىندا جۇمىس ىستەپ كەلەسىز. قانداي ءادىس-تاسىلگە جۇگىنىپ, جاڭا تەحنولوگيانى قولداندىڭىز؟
– قازىرگى كەزدە «Baylor College of Medicine»-دە (BCM) دوكتور گراممنىڭ زەرتحاناسىندا, ياعني 2014 جىلدان باستاپ وسى عىلىمي زەرتتەۋ بىرلەستىگىندە جۇمىس ىستەپ جاتىرمىن. زەرتتەۋلەرگە قاتىستى جاريالانعان 4 ماقالا وسى كوللەدجگە تيەسىلى. 2001–2007 جىلداردا BCM-دە پروفەسسور ۆاكيلمەن, ال تەحاس شتاتىندا ورنالاسقان M.D. Anderson ونكولوگيا ورتالىعىندا 2007–2014 جىلدارى جۇمىس ىستەدىم. در. گراممنىڭ كەڭەسىمەن جاسالعان پاتەنتتەرىمدى تىركەۋ ءۇشىن «Peri-Nuc Labs» دەگەن جەكەمەنشىك زەرتحانا اشتىم. بۇل جۇمىسىم اقش-تاعى عىلىم مەن تەحنولوگيادا الدىڭعى قاتارلى ورتالىقتاردىڭ كۇشىمەن جاسالدى. زەرتتەۋ بارىسىندا قولدانعان سوڭعى تەحنولوگيا – «ريبوسوم ءىزى». تەحنولوگيانى قولدانۋعا وسى ءادىستى جاساعان بەركلي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى, كاليفورنيالىق دوكتور ينگوليانىڭ كومەگى ءتيدى. بۇعان اسقازان قاتەرلى دەرتىن تۋعىزاتىن حيليكوباكتەريانىڭ تەستى مەن ەمىن تابۋعا قاتىسقان دوكتور گرامم كوپ قولداۋ كورسەتتى. وسى جىلدارى عىلىمي جولىمدا وتە بىلىكتى عالىمدار جولىقتى.
– عىلىمي ءدارىسىڭىزدىڭ بىرىندە قاتەرلى ىسىك ونكوگەنىن زەرتتەۋگە قىزىعۋشىلىعىڭىز ستۋدەنتتىك شاقتان باستالعانىن ايتىپسىز. عىلىمعا قالاي كەلدىڭىز, زەرتتەۋ باستامالارىڭىزعا دا توقتالساڭىز.
– عىلىم جولىن كەزدەيسوق تاڭداعان جوقپىن. 1974 جىلى قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا تۇسەتىندە بيولوگيانى تاڭدادىم. 3-كۋرستا تارتۋ قالاسىندا (ەستونيا, 1977) وتكەن عىلىمي كونفەرەنتسياعا قاتىستىم. بۇل كەزدە دنك تىزبەگى ءالى اشىلماعان, «ونكوگەن» ۇعىمى كوپشىلىككە بەلگىسىز ەدى. كونفەرەنتسيا گەن تىزبەگىن تابۋعا ارنالدى. جيىننان سوڭ ونكولوگيانىڭ گەنگە قاتىسى تۋرالى ويلانا باستادىم. لەكتسيالاردىڭ اراسىندا كىتاپحاناعا بارىپ, گەن مەن قاتەرلى دەرتتىڭ بايلانىسىن تابۋعا تىرىستىم. بار ويىم – قاتەرلى ىسىك تۋدىراتىن ونكوگەندى زەرتتەۋ بولدى.
بىردە ۋنيۆەرسيتەتكە نوۆوسىبىرلىك عالىم رۋدولف سالگانيك كەلىپ, ءدارىس وقىدى. ول بايانداماسىندا ەكى مارتە نوبەل سىيلىعىن العان اعىلشىن بيوحيميگى سەنگەردىڭ ەڭبەكتەرىنە توقتالدى. العاشقى «src» ونكوگەن مەن ونىڭ بەلوگى «src» تابىلعانى تۋرالى ايتتى. وسى دارىستە گەندى زەرتتەۋدىڭ شەتەلدە الدەقايدا العا جىلجىپ كەتكەنىن ءتۇسىندىم. جوعارى وقۋ ورنىن اياقتاعاننان كەيىن ەسپەريمەنتالدى بيولوگيا ينستيتۋتىندا اسپيرانتۋرانى ءتامامداپ, كانديداتتىعىمدى قورعادىم. شاماسى, 1990 جىلى, «Ras» ونكوگەن بەلوكتارى فارنeزيل توبىمەن بايلانىساتىنى تابىلدى. ونكوگەندەر مەن بەلوكتارى تۋرالى عىلىمي جازبالاردا نە شىعىپ جاتقانىن ۇنەمى باقىلادىم.
– ءسىز تۋرالى 1996 جىلى «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنە شىققان سارا مۋستافينانىڭ ماقالاسىن وقىدىم. وندا اقش-تا اشقان عىلىمي جاڭالىعىڭىز ەلىمىزدەن باستالعانىن بايانداپسىز. وسى العاشقى عىلىمي قادامىڭىز تۋرالى ايتىپ بەرەسىز بە؟
– وداق ىدىراعاننان كەيىن ەلىمىزدە عىلىم سالاسىندا كۇردەلى احۋال قالىپتاستى. سول كەزدە عىلىمنان ءبىرجولا قول ءۇزۋ تۋرالى دا ويلاندىم. وسى قيىنشىلىق جىلدارى ەلىمىزدىڭ ءدارى-دارمەك نارىعىندا دا اۋىر كەزەڭ بولاتىن. بۇرىن ماسكەۋدەن تەكسەرىلىپ كەلگەن ءدارى-دارمەك سالاسى باقىلاۋسىز قالدى. ەلگە ساپاسىز دارىلەر جەتكىزىلە باستادى. وسىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا 1991 جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ءدارى ساپاسىن تەكسەرەتىن زەرتحانا اشۋ قاجەت بولدى. بيوحيميك بولعاندىقتان با, ءدارى-دارمەك تەكسەرەتىن زەرتحانا اشىپ, دامىتۋ جۇمىسى ماعان جۇكتەلدى. كەيىننەن, ماعان ارناپ, الماتىداعى مەديتسينالىق ۋچيليششەنىڭ ءبىرىنشى قاباتىنان عىلىمي زەرتحانا اشىلدى. سول زەرتحانادا پروفەسسور س.ادەكەنوۆ پەن ق.راحيموۆ ازىرلەگەن ارگلaبين پرەپاراتىنىڭ مەحانيزمىن كورسەتتىم. زەرتتەۋدە جۋساننان الىنعان ارگلaبيننىڭ «Ras» ونكوگەنىنە قارسى تۇرا الاتىنى انىقتالدى. ارگلابين دە, 2014 جىلى نوبەل سىيلىعىن العان ارتەميزينين دە فارنەزيل توبىنىڭ ونىمدەرى, سەسكۆيتەرپەن توبىنا جاتادى.
– امەريكاعا عىلىمي زەرتتەۋىڭىزدىڭ ناتيجەسى جاريالانعاننان كەيىن شاقىرتۋ الدىڭىز با؟
– سول زەرتحانادا ءبىر اپتالىق ەكسپەريمەنت جاساۋعا ءبىر جىل دايىندىق كەتتى. سالىستىرا قاراستىرساق, اقش-تا مۇنداي دايىندىق ءبىر اپتاعا عانا سوزىلۋى مۇمكىن. بۇل كەزدە «ونكوگەندەر» شەتەلدەردە وزەكتى تاقىرىپ بولاتىن. شەتەلمەن بايلانىس ۇزىلگەندىكتەن, ونىڭ جاي-جاپسارىن كەيىن اڭعاردىق. سودان امەريكالىق عالىم, پروفەسسور كريسپeن الماتىعا كەلىپ, جۇمىستارىممەن تانىسىپ, حاباردار بولعان سوڭ امەريكاعا شاقىرتۋ جاسادى. اقش-قا 1997 جىلى كەلدىم. ءۇش اي بويى ولد دومينيون ۋنيۆەرسيتەتىندە تاجىريبە جاساپ, مەنى شاقىرتقان عالىمدارعا پاتەنت الۋعا بولاتىنىن ايتتىم. العاشىندا زەرتتەۋلەرىمە امەريكالىقتار سەنىمسىزدەۋ قارادى. سودان كارولينا شتاتىندا چاپەل حيلل ۋنيۆەرسيتەتىندەگى «Ras» ونكوگەنىن زەرتتەپ, ونىڭ فارنەزيل توبىمەن بايلانىسى بار ەكەنىن تاپقان پروفەسسور چاينينگ دەرمەن كەزدەسىپ, راستاعاننان كەيىن بارىپ, پاتەنتكە ءوتىنىش بەرىلدى. سول ءۇش اي ىشىندە جاساعان جۇمىسىما 6 پاتەنت الىندى. وسىلايشا, امەريكادا قالىپ قويدىم. جۇمىس ىستەۋىمە جاعداي جاسالدى. «NuOncology» كومپانياسى قۇرىلىپ, سونىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدىم. زەرتتەۋلەرىمدە قاتەرلى ىسىك جاسۋشاسىن ساۋ جاسۋشاعا اينالدىرۋعا بولاتىنىن كورسەتتىم. وكىنىشكە قاراي, ەمدەلگەن جاسۋشا ەكى اپتادان سوڭ قايتادان اۋرۋ جاسۋشاعا اينالىپ كەتتى. وسى كەزدە قاتەرلى ىسىكتىڭ تابيعاتىن تانىماي, ونى ەمدەۋ مۇمكىن ەمەس دەگەن توقتامعا كەلدىم. ارى قاراي ونىڭ سەبەبىن انىقتاۋ ماقساتىندا زەرتتەۋلەرىمدى جالعاستىرا بەردىم.
– قاتەرلى ىسىك تابيعاتىن تانۋدى قالاي تۇسىندىرگەن بولار ەدىڭىز؟ بۇل زەرتتەۋدىڭ ەمدەۋ جولىن ىزدەستىرۋگە ىقپالى قانداي بولماق؟
– قاتەرلى دەرتكە شالدىققان جاسۋشا ساۋ جاسۋشاعا قاراعاندا الدەقايدا بەلسەندى. ول قورەكتىك زاتتى كوپ قاجەت ەتەدى. ادەتتە بىرنەشە كەزەڭ ارقىلى داميدى. ەگەر وسى كەزەڭدەردىڭ ءبىرىن توقتاتار بولساق, قاتەرلى ىسىكتىڭ دامۋىنا توسقاۋىل قويا الامىز. ال ونىڭ دامۋ كەزەڭى جاسۋشالىق گومەوستازعا اسەر ەتەتىن گەنەتيكالىق وزگەرىستەردەن (مۋتاتسيادان) نەمەسە ەپيگەنەتيكالىق اقاۋلاردان باستالادى. ەكىنشى كەزەڭى – اەروبتى گليكوليز (ۆاربۋرگ ەففەكتىسى), ەنەرگەتيكالىق بەيىمدەلۋ ناتيجەسى, ءسۇت قىشقىلىنىڭ تۇزىلۋىنە اكەلەدى. ۇشىنشىدەن, ەنەرگەتيكالىق بەيىمدەلۋ ناتيجەسىندە, تسيتوماتريتسا مەحانيكاسى وزگەرىسكە ۇشىرايدى. تورتىنشىدەن, تسيتوماتريتسا مەحانيكاسى كۇشەيگەننەن حيميالىق رەاكتسيالار جەدەلدەيدى. ول تسيتوپلازمادا بيوماسسانىڭ جينالۋىنا, جاسۋشا كولەمىنىڭ وزگەرىسىنە الىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە, جاسۋشا كولەمى شەكسىز ۇلعايا الماي, جاسۋشا ەكىگە ءبولىنىپ كەتەدى. وسى تسيكل قايتالانا وتىرىپ, قاتەرلى ىسىكتى تۋعىزادى, گەندىك مۋتاتسيا دا كوبەيەدى. جاسۋشانىڭ ىشكى قۇرىلىمى كۇردەلى جانە ءبىر مەزەتتە ميلليونداعان حيميالىق رەاكتسيا جۇرەدى. ونىڭ قالاي جۇزەگە اساتىنى وسىعان دەيىن قۇپيا بولىپ كەلدى. قاتەرلى ىسىكتىڭ اعزادا بەلەڭ الۋىن ءبىلۋ ءۇشىن الدىمەن قالىپتى جاسۋشادا سانسىز حيميالىق رەاكتسيانىڭ قالاي جۇرەتىنىن ءتۇسىنۋ قاجەت. سونىڭ شەشىمىن تاپتىق. جاسۋشاداعى زات الماسۋ رەاكتسيالارى (مەتابوليزم) تسيتوپلازمادا جۇرەدى. تسيتوپلازماداعى بارلىق دەرلىك حيميالىق رەاكتسيا – فەرمەنتاتيۆتى ۇردىستەر. وسى ۋاقىتقا دەيىن تسيتوپلازما گەل ءتارىزدى زات دەپ ەسەپتەلدى. ال ءبىز تسيتوپلازما قاتقىل جانە سۇيىق فازالاردان تۇراتىنىن كورسەتتىك. قاتقىل فازا – تسيتوماتريتسa. قىسقاشا ايتقاندا, فەرمەنتتەر تسيتوماتريتسامەن بايلانىسىپ, شەكسىز حيميالىق ءۇردىستىڭ ءبىر مەزگىلدە كەدەرگىسىز جۇرۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. زەرتتەۋ بارىسىندا تسيتوماتريتسا مەحانيكاسى حيميالىق رەاكتسيا جىلدامدىعىن رەتتەيتىنىن, بۇل موتور-پروتەين اكتينگە بايلانىستى ەكەنىن كورسەتتىك. Aكتيننىڭ قوزعالىسى باياۋلاعاندا ءسۇت قىشقىلى دا ازايادى. وسىلايشا, ءجۇز جىل شەشىلمەگەن ۆاربۋرگ ەففەكتىسىن شەشىپ, جاسۋشالىق بيوەنەرگەتيكانى قاتەرلى ىسىك دامۋىمەن بايلانىستىردىق. ناتيجەسىندە, قاتەرلى دەرت تسيكلى تابىلدى. ەندى قاتەرلى ىسىكتى قالاي ەمدەۋگە بولاتىنىن انىقتايتىن بولامىز.
– وسى ەڭبەكتەرىڭىزگە قاتىستى زەرتتەۋلەر مەن بىرلەسكەن جوبالاردى ەلىمىزدە ىسكە اسىرۋ تۋرالى جوسپارىڭىز بار ما؟
– بىلتىر قاراشا ايىندا «Cancers» جۋرنالىندا 10 جىل جاساعان ەڭبەگىمىزگە 26 بەتتىك شولۋ جاريالاندى. قاتەرلى ىسىك تابيعاتىن ىزدەستىرۋ جۇمىسىمىزعا ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى ۇلكەن ۇلەس قوستى. ولاردىڭ ەسىمدەرى جاريالانعان ماقالالاردا كورسەتىلدى. جاقىندا قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور ج.تۇيمەباەۆتىڭ باستاماسىمەن تسيتوماتريتسانى زەرتتەيتىن قازاقستان – امەريكا ورتالىعى قۇرىلدى. بۇل باستاما ەلىمىزدە عىلىمدى دامىتۋعا جانە قاتەرلى دەرتكە قارسى ءدارى-دارمەكتەردى ازىرلەۋگە جول اشادى. ەگەر بۇل سالادا كوشباسشى بولعىمىز كەلسە, مۇنى ۇكىمەت پەن بيزنەس قولداۋى قاجەت. قازىر مەن اديۋنكت-پروفەسسورى بولعان تەحاس ۋنيۆەرسيتەتى دارىلىك زاتتاردى مەنىڭ تەحنولوگياممەن ازىرلەۋ جوباسىن قولداپ وتىر. جوبا اياسىندا امەريكالىق عالىمداردى قازۇۋ-مەن بايلانىستىرا الامىن دەپ ۇمىتتەنەمىن. تسيتوماتريتسا ورتالىعىندا ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا بايلانىستى فارماكوگەنەتيكالىق جانە مولەكۋلالىق دياگنوستيكا مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋگە قاتىستى زەرتتەۋلەر جاسالادى. عالىمدار عىلىمي زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن قاتەرلى ىسىككە قارسى تەراپيادا قولدانىپ, يننوۆاتسيالىق تاسىلدەردى ازىرلەپ ەنگىزىپ, جوعارى بىلىكتى عىلىمي ماماندار دايارلاۋعا اتسالىسادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«Egemen Qazaqstan»