عالىمىن قولداعان ەل وزادى

رەسپۋبليكادا عىلىم سالاسىن قارجىلاندىرۋ سوڭعى جىلدارى ايتار­لىقتاي كورسەتكىشكە جەتتى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, سوڭعى التى جىلدا عىلىمعا بولىنگەن قارجى 6 ەسەگە دەيىن ءوسىپ, 252,5 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. بيىل «2026–2028 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭعا سايكەس ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنا 901,7 ملرد تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. بۇل قاراجات ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ, دارىندى جاستاردى قولداۋ جانە عى­لىمي ورتالىقتاردى دامىتۋعا با­عىتتالماق. قارجىنىڭ 588 ملرد تەڭگەسى عىلىمي كادرلاردى دايا­رلاۋ مەن عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجى­­ريبەلىك-كونسترۋكتورلىق بۇل جۇمىستارعا جۇمسالادى. بۇعان دەيىن جۇمىستارعا بولىنەتىن قارجى كولەمى تومەن ەدى. ەندىگى كەزەكتە ەل ۇكىمەتى عىلىمدى دا­مى­تۋدىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى تۇ­جىرىمداماسىنا سايكەس, قار­جى­لاندىرۋ كولەمىن ءىجو 1 پا­يىزعا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر. وسى­عان وراي وڭىرلەردە ءبىلىم بە­رۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن, عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا اتالعان تۇجىرىمداماعا وز­گەرىس ەنگىزىلدى. وندا اتاپ كورسەتىل­گەندەي, باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلى, قولدانبالى زەرتتەۋلەر مەن قو­رىتىندىلارىن كوممەرتسيا­لان­دىرۋ, ينفراقۇرىلىم­دى تسيفر­لاندىرۋ, زياتكەرلىك الە­ۋەتتى با­سىمدىققا يە سالالاردى دامىتۋ ماڭىزدى.

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىم كوميتەتى 2026–2028 جىل­دارعا ارنالعان جاس عالىمداردى گرانتتىق قار­جىلاندىرۋعا ساي­كەس, ەكولوگيا, قورشاعان ورتا جانە تابيعاتتى ۇتىمدى پايدا­لانۋ, ەنەرگيا, وزىق ماتەريالدار جانە كولىك, وزىق ءوندىرىس, تسيفر­لىق جانە عارىشتىق تەحنولو­گيالار, ەلدىڭ زياتكەرلىك الە­ۋەتى, ءومىر جانە دەنساۋلىق تۋرالى عىلىم, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى تۇراقتى دامىتۋ, ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىك جانە قورعانىس, بيو­لوگيالىق قاۋىپسىزدىك سياق­تى عىلىمدى دامىتۋدىڭ باسىم با­عىتتارىن انىقتادى. ۆەدوم­ستۆو­نىڭ ماقساتى 2030 جىل­عا دە­يىن عالىمدار سانىن ارت­تىرىپ, زەرتتەۋلەر ساپاسىن كۇشەيتۋ. مۇنىمەن قوسا يننوۆاتسيا­لار گەنەراتسياسىنىڭ تولىق تسيك­لىن قامتيتىن ەرەكشە ايماق – عى­لىمي قالاشىقتار قۇرۋدى كوز­دەپ وتىر. سونداي-اق عىلىمي-زەرت­تەۋ جانە تاجىريبەلىك-كون­س­ترۋك­­تور­لىق جۇمىستار نەگىزىندە بيز­نەس­كە قولداۋدى ەكى ەسەگە, جو­عارى تەحنولوگيالىق ەكسپورت كو­­لەمىن 20 پايىزعا ارتتىرۋ جوس­پارلانعان.

ەل عىلىمىن دامىتۋ ماقسا­تىندا قابىلدانعان «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى», «جاساندى ينتەللەكت تۋرالى» زاڭدار جاساندى ينتەللەكت, بيومەديتسينا, روبوتتەحنيكا, كۆانتتى تەحنولوگيانى دامىتا وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق ۇردىستە الدىڭعى قاتارلى ەلدەرمەن باسەكەلەستىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سوڭعى جىلدارى ۇلتتىق عى­لىمدى دامىتۋعا ايتارلىقتاي قولداۋ كورسەتىلىپ وتىرعانىن عى­لىم سالاسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءوندىرىس وشاقتارىمەن بايلانى­سىنىڭ دامۋى, ەلىمىزدە شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرى فيليالدارىنىڭ اشىلۋىنان كورىنىس بەرەدى. قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ بەدەلدى جوعارى وقۋ ورنىمەن سەرىكتەستىك ورناپ, 33 فيليالى اشىلدى. تەحنولو­گيا پاركتەرى جانە ينجينيرينگ ورتالىقتارىنىڭ قۇرىلۋى عىلىمي كادرلىق الەۋەتتى دامى­تۋدا باسىمدىققا يە. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پارمەنى كۇشەيىپ, قازىرگى كەزدە عىلىمي زەرتتەۋلەر, ءوندىرىس, بيزنەس, حا­لىقارالىق ىقپالداستىعىنا قا­تىستى ماڭىزدى جوبالار ىسكە اسا باستادى. 2025–2027 جىلدار­عا ارنالعان باعدارلامالىق-نى­سانالى قارجىلاندىرۋدىڭ 113 عىلىمي-تەحنيكالىق تاپسىرىسىنا ساراپتاما جۇرگىزىلگەن. عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىري­بەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستى دامىتۋدا عالىمداردىڭ ايماق­تىق ىقپالداستىعىنا دا كوڭىل بولىنبەكشى.

بۇگىندە ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا 30 مىڭنان استام شەتەل ستۋدەنتى ءبىلىم الىپ جاتىر. ال 2029 جىلعا قاراي ستۋدەنتتەر سانىن 100 مىڭعا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ۇزدىك تۇلەكتەرىمىزدىڭ ەلدە تۇراقتاپ قالۋىنا بايلانىستى جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسى دا بيىل جاڭا سيپاتتا ىسكە اسقالى وتىر. پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا عىلىم, ءبىلىم جانە يننوۆاتسيا سالاسىن باسقارۋ تاسىلدەرىن ءوزارا بايلانىستىرۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, «عىلىم سالاسىندا ءالى دە مەملەكەتتىڭ ۇلەسى باسىم ەكەنى. بىراق بيۋدجەت قارجىسىنىڭ قايتارىمى ءالى دە شامالى بولىپ تۇر. جاڭا پاتەنتتەر, تەحنولوگيالار مەن وندىرىستەر سياقتى كوزگە كورىنەتىن ناقتى ناتيجە جەتكىلىكتى ەمەس. عىلىم جانە جو­عارى ءبىلىم مينيسترلىگى ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىمەن بىرلە­سىپ, عىلىمي ينستيتۋتتار مەن جوعارى وقۋ ورىندارىن ۇيلەستىرۋ ىسىمەن بەلسەندى تۇردە اينالىسۋى كەرەك», دەگەن بولاتىن.

عىلىم – ەكونوميكاسى دامى­عان ەلدەردە يننوۆاتسيالىق دا­مۋ­دىڭ قوزعاۋشى كۇشى. عىلى­مي زەرتتەۋلەر, زاماناۋي ازىر­لەمەلەردىڭ 70 پايىزعا جۋىعىنا بيزنەس قولداۋ كورسەتەدى. وسى ورايدا پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن ەلىمىزدە دە جەر قويناۋىن پايدالانۋشى كومپانيالاردىڭ سول 1 پايىز قارجىسىن عىلىمعا اۋدارۋ كوزدەلگەن. بيىل عىلىم سالاسى مەملەكەت, سونداي-اق ءوندى­رىس تاراپىنان ايتارلىقتاي قولداۋ­عا يە بولماق. ال ونىڭ ناتيجەسى ەل ەكونوميكاسىنا باعىتتالعان وزىق زەرتتەۋلەر, يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردەن كورىنىس بەرەدى.

الماتى