لۋدومانيانىڭ سەبەبى مەن سالدارىن سارالاپ, زاردابىن زەردەلەيتىن بولساق, ونىڭ ءبىر عانا ادامنىڭ باسىنا تۇسكەن باقىتسىزدىق ەمەس ەكەنىن كورەمىز. بۇل – تۇتاس ءبىر وتباسىنىڭ تاعدىرىن تالقاندايتىن, ءتىپتى, ءبۇتىن ءبىر اۋلەتتىڭ بەرەكەسىن قاشىرىپ, ەت جاقىندارىنىڭ جۇيكەسىن جۇقارتاتىن, قالا بەردى ۇلتتىڭ بولاشاعىنا بالتا شاباتىن قوعامداعى قاۋىپتى الەۋمەتتىك دەرت.
سوندىقتان دا ەلىمىزدە ويىن بيزنەسى مەن قۇمار ويىنعا تاۋەلدىلىككە قارسى باعىتتالعان قۇقىقتىق قۇجاتتىڭ قابىلدانۋى جاي عانا زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ كەزەكتى ءبىر جاڭالىعى ەمەس, بۇل مەملەكەتتىڭ ءوز حالقى ءۇشىن جاساعان جاۋاپتى دا باتىل تاڭداۋى بولدى.
كەيىنگى زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە 350 مىڭداي ادام جۇيەلى تۇردە قۇمار ويىنداردىڭ شىرماۋىنا تۇسكەن ەكەن. ال 36 مىڭ ادامعا «لۋدومانيا» دياگنوزى قويىلعان. بۇل – تەك رەسمي تىركەلگەنى. قۇمار ويىنعا تەلمىرگەندەردىڭ 71 پايىزدان استامى جوعارى ءبىلىمدى ازاماتتار ەكەنى جاعا ۇستاتادى. وسىدان-اق قوعامدى ارتقا سۇيرەيتىن كەسەلدىڭ قاۋپىن باعامداي بەرىڭىز.
بىلتىر شىلدە ايىندا پرەزيدەنت «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ويىن بيزنەسى, لوتەرەيا قىزمەتى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسى, مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە ارتىق زاڭنامالىق رەگلامەنتتەۋدى بولعىزباۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىنا قول قويدى. وسى زاڭ ارقىلى حالىقتىڭ ويىنعا تاۋەلدىلىگىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان شەكتەۋشى جانە ىنتالاندىرۋشى نورمالار ەنگىزىلدى.
جاسىراتىن نەسى بار, بۇل زاڭ ەكى جىل بويى قوعامنىڭ سۇزگىسىنەن ءوتىپ, ەڭ ۇزاق تالقىلاندى. قوعامدىق كەڭەستەردە دە, پارلامەنت مىنبەرىندە دە تالقىلاندى. ۇكىمەتتىڭ قورىتىندىسىن كۇتۋدىڭ ءوزى ءبىر جارىم جىلعا سوزىلدى. مۇنىڭ ءوزى ماسەلەنىڭ قانشالىقتى كۇردەلى ەكەنىن كورسەتتى.
جاعداي شەكتەن شىعىپ بارا جاتقاندىقتان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل ماسەلەنى بىرنەشە مارتە كوتەرىپ, لۋدومانيانى XXI عاسىرداعى ەڭ قاۋىپتى الەۋمەتتىك كەسەلدىڭ ءبىرى دەپ اتادى. ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قۇمار ويىنعا تاۋەلدىلىكتىڭ ازاماتتاردى قارىزعا باتىرىپ, وتباسىن كۇيرەتىپ, قىلمىس پەن سۋيتسيدكە يتەرمەلەيتىنىن اشىق ايتتى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, ينتەرنەت دامىعان سايىن لۋدومانيا بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە جەتىپ, ناعىز الەۋمەتتىك ىندەتكە اينالا باستادى.
بىلتىر باق سالاسى قىزمەتكەرلەرىمەن وتكەن كەزدەسۋدە پرەزيدەنت لۋدومانيامەن كۇرەس باعىتىندا دەر كەزىندە شەشىم قابىلداعانىمىزدى اتاپ ءوتتى. «ينتەرنەت دامىعان سايىن لۋدومانيا پروبلەماسى ۋشىعا ءتۇستى جانە ناعىز الەۋمەتتىك ىندەتكە اينالا باستادى. بۇل ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىنا قاتەر توندىرەدى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى رەتىندە مەن وسى قاۋىپتى قۇبىلىسپەن كۇرەسۋ ءۇشىن بىرقاتار پارمەندى شارالار قابىلدادىم. وسى ماسەلە بويىنشا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ارنايى وتىرىسى ءوتتى. مەنىڭ تاپسىرماممەن ۇكىمەت زاڭسىز ويىن بيزنەسى مەن لۋدومانياعا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى كەشەندى جوسپاردى بەكىتتى. سونىمەن قاتار ءتيىستى زاڭ جوباسىن تەز ارادا قابىلداۋ جونىندە بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت ايتقان ەدىم», دەگەن مەملەكەت باسشىسى اتالعان زاڭنىڭ كۇشىنە ەنۋى ازاماتتارىمىزدى, ەڭ الدىمەن, وسكەلەڭ ۇرپاقتى وسى زياندى الەۋمەتتىك دەرتتەن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىمدى ەكەنىن ايتتى. ماسەلەگە بەيجاي قاراماي, زاڭ جوباسىن جەدەل ءارى ساپالى ازىرلەگەنى ءۇشىن ءماجىلىس پەن سەنات دەپۋتاتتارىنا العىس تا ايتقان-دى.
ال بيىلعى تامىز كونفەرەنتسياسىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت وسكەلەڭ ۇرپاقتى الەۋمەتتىك كەسەلدەردەن قورعاۋدىڭ مەملەكەتتىك ماڭىزى بار مىندەت ەكەنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. «بالالار ومىرلىك داعدىنىڭ كوبىن مەكتەپتە مەڭگەرەدى. سوندىقتان مەكتەپ ءوزارا قۇرمەت پەن جاناشىرلىققا تولى قوعامنىڭ ۇلگىسى بولۋعا ءتيىس», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى مۇعالىمدەردىڭ رولىنە توقتالىپ, ناشاقورلىق پەن لۋدومانيا, بۋللينگ پەن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق سياقتى زياندى ادەتتەرمەن كۇرەستە پەداگوگتەردىڭ ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىگى بار ەكەنىن ەسكەرتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بالالاردى ەموتسياسىن باقىلاۋعا, ءار ارەكەتتىڭ سالدارى بولاتىنىن تۇسىنۋگە ۇيرەتۋ – ۇلت قاۋىپسىزدىگىمەن تەڭ ماسەلە.
«جاس ۇرپاق اراسىنداعى ناركوتيزمگە قارسى ءىس-قيمىلعا بۇكىل قوعام بولىپ جۇمىلۋ كەرەك. بىراق ەڭ باستىسى, ءارتۇرلى ستيمۋلياتورلارمەن اۋەستەنۋ, ءتىپتى ول زيانسىز بولسا دا, ءتۇبى جارعا جىعاتىنىن بالالار مەن جاستارعا ءتۇسىندىرۋ قاجەت. زياندى زاتتاردى تۇتىنۋ نەمەسە ۆيرتۋالدى ويىندار ارقىلى شىندىقتان اجىراپ, قيالعا ەرىك بەرۋ ادامدى اينالاسىنا جەكسۇرىن قىلىپ, قوعامنان شەتتەتەدى. شىن مانىندە, مۇنداي جاندار ءوز بولاشاعىنا بالتا شابادى. ءوزىنىڭ دارىنىن كورسەتىپ, بيىك ماقساتتارعا جەتە المايدى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ تامىز كونفەرەنتسياسىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا.
دەگەنمەن قۇمار ويىندار وبەكتىلەرى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە يندۋستريا, بيزنەس سۋبەكتىسى رەتىندە دە مەملەكەتكە تابىس اكەلىپ وتىرعاندىقتان, بۇعان الەمنىڭ بارلىعىنا دەرلىك ەلدەرىندە تۇبەگەيلى تىيىم سالىنباعان. ساناۋلى عانا ەلدىڭ تىيعانى بولماسا, قالعاندارىندا ءتۇرلى دەڭگەيدەگى شەكتەۋلەر ەنگىزىلگەن. الايدا «Lancet Public Health» كوميسسياسىنىڭ 2024 جىلعى زەرتتەۋىنە زەر سالساق, عالامدىق قۇمار ويىندار يندۋسترياسىنىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى دەڭگەيگە جەتكەنىن ايقىن كورسەتەدى. 2028 جىلعا قاراي الەمدە قۇمار ويىن سالدارىنان تۇتىنۋشىلاردىڭ تازا شىعىنى 700 ملرد دوللارعا جەتۋى مۇمكىن. ونلاين-قۇمار ويىنداردىڭ جىلدامدىعى, ۇزدىكسىزدىگى جانە كوز بايلار ماركەتينگى تاۋەلدىلىكتى كۇشەيتەتىنىن حالىقارالىق ساراپشىلار اشىق ايتىپ وتىر.
بۇل جاھاندىق «داۋىل» ەلىمىزدى قاشىقتان اينالىپ ءوتىپ جاتپاعانى انىق. سمارتفون ارقىلى تاۋلىك بويى ءباس تىگۋ مۇمكىندىگى مىڭداعان جاستىڭ تاعدىرىن تاۋەكەلگە تىگىپ جاتىر. راس, وسى كەسەلگە داۋا بولار بىلتىر زاڭ قابىلدانعان. الايدا ادامنان ايلا ارتىلعان با, ويىن بيزنەسىنەن اقشا ساۋعان اككىلەر ءتۇرلى تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى تىقپىشتاپ, جاستى دا, جاسامىستى دا سمارتفونعا تەلمىرتىپ قويدى. ياعني قۇمار ويىن مەن تسيفرلىق ويىنداردىڭ شەكاراسى جويىلىپ بارادى. Live-باستەر, ويىن ىشىندەگى ميكروتاۋەكەلدەر ادامنىڭ ءالسىز تۇستارىن ءدال تاۋىپ وتىر.
2020 جىلى بۇۇ بالالار قورى (UNICEF) جۇرگىزگەن زەرتتەۋدە جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قۇمار ويىنداردىڭ الدىن الۋ بويىنشا حالىقارالىق تاجىريبە زەرتتەلگەن. وسى ارقىلى عالامدىق قۇمار ويىن دەرەكتەرىن تالداعان. دەرەكتەرگە سايكەس, ويىنعا تاۋەلدىلىك پروبلەماسى اسىرەسە جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن وزەكتى بولىپ وتىر ەكەن. الەمدىك ستاتيستيكا بويىنشا, جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قۇمار ويىنداردىڭ تارالۋى ەرەسەكتەرگە قاراعاندا 2-4 ەسە جوعارى بولىپ شىققان.
جالپى, الەمدە شامامەن 3,5 ملرد ادام ونلاين ويىن وينايدى ەكەن. الايدا كەيىنگى كەزدەردەگى تسيفرلىق ويىنداردىڭ كوبەيۋى بالالاردىڭ ونلاين قاۋىپسىزدىگىنە جاڭا سىن-قاتەر تۋعىزىپ وتىر. وسى رەتتە پسيحولوگ سامال اتاگەلدى ويىن بالانىڭ وي-ءورىسىن دامىتۋى مۇمكىن, بىراق ول تەك اتا-انانىڭ باقىلاۋىندا بولعان جاعدايدا عانا پايدالى ەكەنىن ايتتى.
– اعىلشىن عالىمدارى 2 مىڭ بالاعا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. وعان 3–8 جاس ارالىعىنداعى بالالار قاتىسقان. تەلەفون قاراماعان بالالارمەن سالىستىرعاندا دامىتۋشى ويىن ويناعان 2 مىڭ بالادا بەلسەندىلىك ارتقانى بايقالعان. بىراق ءبىزدىڭ ەلدەگى جاعداي – باسقاشا. سەبەبى بىزدەگى كوپ اتا-انا بالاسىنىڭ تەلەفوندا نە قاراپ, قانداي ويىن ويناپ وتىرعانىنا ءمان بەرمەيدى, – دەيدى پسيحولوگ.
مامان بۇل ءۇردىستىڭ بالالاردا «قىسقا ويلاۋ» (كليكوۆوە مىشلەنيە), ياعني تەرەڭ ويلانۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىن ويلاۋ ءتۇرىن قالىپتاستىرىپ جاتقانىن ايتادى.
– قازىر بالالار ءبىر نارسەگە ۇزاق نازار سالا المايدى. بۇل پسيحولوگياسىنا اسەر ەتىپ, اگرەسسيانى كۇشەيتەدى. تەلەفوندى مۇلدە تىيىپ تاستاۋ دا دۇرىس ەمەس. باستىسى, بالانى باقىلاپ, ونىمەن ءجيى سويلەسۋ كەرەك, – دەيدى س.اتاگەلدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, كەي جاعدايلاردا ويىنعا تاۋەلدىلىك دەپرەسسيا مەن الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋعا اكەلۋى مۇمكىن.
قالاي دەسەك تە, بىلتىر كۇشىنە ەنگەن زاڭ وڭايلىقپەن قابىلدانباعانىن ايتتىق. سەبەبى ءماجىلىس دەپۋتاتى ەلنۇر بەيسەمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل قۇجاتقا قارسى قۋاتتى لوببيستىك توپتار ارەكەت ەتكەن. اقپاراتتىق شابۋىلدار بولدى, قوعامدىق پىكىردى بۇرمالاۋ ارەكەتتەرى دە جاسالدى. بىراق مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءپرينتسيپتى ۇستانىمى بارىنەن بيىك تۇردى.
بۇگىندە زاڭ ناقتى نورمالارمەن بەكىتىلدى. بورىشكەرلەر, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, اسكەري قىزمەتشىلەر قۇمار ويىننان شەتتەتىلدى. ءوزىن-ءوزى شەكتەۋ مەرزىمى 10 جىلعا دەيىن ۇزارتىلدى. بلوگەرلەر مەن ينفليۋەنسەرلەرگە قۇمار ويىن جارنامالاۋعا تىيىم سالىندى. ليتسەنزياسىز ونلاين-كازينوعا توسقاۋىل قويىلىپ, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلدى. بۇل – مەملەكەتتىڭ بيزنەستەن بۇرىن, ازاماتىنىڭ تاعدىرىن تاڭداعانىنىڭ بەلگىسى.
دەگەنمەن زاڭ ءبارىن شەشەتىن جالعىز قۇرال دەپ تۇسىنبەۋىمىز كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى ايتقانداي, الەۋمەتتىك كەسەلدەرمەن كۇرەستە بۇكىل قوعام جۇمىلۋعا ءتيىس. مەكتەپ, وتباسى, ۇستاز, مەملەكەت, ءبارى ءبىر باعىتتا ارەكەت ەتپەيىنشە, زاڭنىڭ ءوزى قاۋقارسىز بولىپ قالۋى بەك مۇمكىن.
قىسقاسى, لۋدومانياعا قارسى قابىلدانعان زاڭ كۇرەستىڭ سوڭى ەمەس. وسى زاڭ ارقىلى ۇلتتىق سانانى ساۋىقتىرۋ جولىنداعى جاڭا كەزەڭ باستالىپ وتىر. زاڭ قابىلداندى. ەندى ونى ورىنداي الماسا بيلىككە سىن, ال وعان قولداۋ بىلدىرە الماسا حالىققا سىن. وسى ەكەۋى ارقىلى جالپى قوعامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى سىنالماق.