بۇگىنگى قازاق تىلىندە ء«رامىز» بەن «نىشان» ءتۇرلى سالادا سينونيم سوزدەر رەتىندە قاتار قولدانىلىپ كەلەدى. مىسالى, «مەملەكەتتىك ءرامىزدى» كەيدە «مەملەكەتتىك نىشان» دەپ تە جاتاتىنىمىز بەلگىلى. الايدا گەرالديكا سالاسى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل قاتە, ويتكەنى ەكى ءسوز – ماعىنالاس بولعانىمەن, سەميوتيكالىق جۇيەدە ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى بەلگىلىك كاتەگوريالاردى بىلدىرەتىن ۇعىمدار. ءرامىز جانە نىشاننىڭ سەمانتيكالىق مازمۇنى مەن پراگماتيكالىق قولدانۋ اياسىن اجىراتا تالداۋ قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ تەرمينولوگياسىن جۇيەلەۋدەگى ماڭىزدى مىندەتتىڭ ءبىرى ەكەن. وسى ورايدا ءبىز گەرالديست عالىم ايدىن رىسبەك ۇلىن اڭگىمەگە تارتىپ, ماسەلەنىڭ اق-قاراسىن ايقىنداۋدى سۇراعان ەدىك.
– قازىر كوپشىلىك ء«رامىز» بەن «نىشان» سوزدەرىن سينونيم رەتىندە قابىلدايدى. ولاردىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق بار ما؟
– ءيا, بۇل ەكى ءسوزدىڭ ماعىناسى ۇقساس بولىپ كورىنگەنىمەن, مازمۇنى مەن قولدانىلۋ اياسى – ءارتۇرلى. ءرامىز – ناقتى, كوزگە كورىنەتىن زاتتىق بەينە, ال نىشان – دەرەكسىز, رۋحاني-كوركەمدىك وبراز. ءرامىز سىرتقى ءپىشىن ارقىلى بىلدىرىلسە, نىشان ىشكى ماعىنا ارقىلى تانىلادى.
قازاق تىلىندەگى ء«رامىز» تەرمينى – اراب تىلىنەن ەنگەن پارسى تەكتى لەكسەما. ەتيمولوگيالىق تۇرعىدان العاندا, «بەلگى», «تاڭبا» ماعىنالارىن قامتيدى. تەرمينولوگيالىق كونتەكستە گەرالديكالىق جۇيەمەن ساباقتاسىپ, زاتتىق جانە گرافيكالىق بەينەلەر جۇيەسىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن قولدانىلادى. مىسالى, مەملەكەتتىك رامىزدەر – تۋ, ەلتاڭبا, ءانۇران. ولار – كوزگە كورىنەتىن, سيپاتتاۋعا, سىزۋعا كەلەتىن ناقتى بەينەلەر. ايتالىق, تۋداعى كوك ءتۇس – بەيبىتشىلىكتى, كۇن – ءومىر مەن جاڭارۋدى, قىران ەركىندىكتى بىلدىرەدى. ولاردىڭ گەومەتريالىق قۇرىلىمى, تۇستەرى, پروپورتسياسى بەلگىلەنگەن.
ال نىشان كەرىسىنشە, دەرەكسىز. ونىڭ ناقتى ءپىشىنى جوق. ول – ادامنىڭ ىشكى دۇنيەسىندەگى سەزىم, وي, تۇيسىك ارقىلى قابىلداناتىن كوركەم وبراز. نىشان – ادەبيەتتە, پوەزيادا, ميفولوگيادا ءجيى كەزدەسەدى. تىكەلەي ەمەس, استارلى ماعىنادا قولدانىلادى. مىسالى, «كوكتەمنىڭ نىشانى» دەگەندە ءبىز ناقتى كوكتەمدى ەمەس, ونىڭ جاقىنداعانىن بىلدىرەتىن بەلگىلەردى (قۇستاردىڭ كەلۋى, قاردىڭ ەرۋى) مەڭزەيمىز. سول سەكىلدى «جاقسىلىقتىڭ نىشانى» – بۇل دا ناقتى زات ەمەس, كوڭىل كۇي, بولجام, سەزىم.
«نىشان» ءسوزى قازاق ءتىلىنىڭ ءتول لەكسەماسىنا جاتادى. سەمانتيكالىق تۇرعىدان العاندا, بۇل ۇعىم دا بەلگىلى ءبىر قۇبىلىستى, يدەيانى نەمەسە سەزىمدى بەينەلەيتىن رامىزدىك مانگە يە. الايدا ونىڭ ء«رامىز» ۇعىمىنان ايىرماشىلىعى – زاتتىق ەمەس, دەرەكسىز جانە مەتافيزيكالىق سيپاتتاعى بەينەنى بىلدىرەدى.
– ءرامىز – مىندەتتى تۇردە كوزگە كورىنەتىن زات نەمەسە بەينە, ال نىشان تەك ويداعى بەلگىلەر مە؟
– ءدال سولاي. ءرامىز – كورنەكى, قولمەن ۇستاۋعا بولاتىن نەمەسە قاعازعا سالىپ كورسەتۋگە جارامدى تاڭبا. ونىڭ ماعىناسى جالپىعا ورتاق: ءبارىمىز تۋدى كورگەندە بىردەي ماعىنا قابىلدايمىز. بۇل – ءرامىزدىڭ رەسمي جانە ورتاق سيپاتىنان تۋىندايدى.
ءبىز نىشاندى دا بەينەلەۋ مۇمكىن ەمەس دەپ ايتا المايمىز. بىراق ونى بەينەلەۋ ءۇشىن سۋرەتشى نەمەسە جازۋشى مىندەتتى تۇردە مەتافورالىق تاسىلگە جۇگىنەدى. نىشان – ماعىناعا جول اشاتىن وبراز. مىسالى, «ساعىنىشتىڭ نىشانى» رەتىندە تەرەزەگە قاراپ وتىرعان جالعىز ادامنىڭ بەينەسىن سالۋعا بولادى. بۇل جەردە تەرەزە – تەك ىشكى كۇيدى بىلدىرەتىن كوركەم بەينە. ياعني ناقتى زات ەمەس, يدەيانى بىلدىرەتىن استارلى سۋرەت.
– گەومەتريالىق ءپىشىن ءرامىز بە, الدە نىشانعا دا قولدانىلا ما؟
– گەومەتريالىق ءپىشىن – تەك رامىزگە ءتان ۇعىم. سەبەبى ءرامىز – قۇرىلىمى بار, جۇيەلەنگەن بەينە. ەلتاڭبالار, لوگوتيپتەر, ەمبلەمالار – بارلىعى ناقتى گەومەترياعا سۇيەنەدى. مىسالى, شەڭبەر, جۇلدىز, قالقان سياقتى پىشىندەر ارقىلى ماعىنا بەرىلەدى. ال نىشاندا ونداي تالاپ جوق. تاعى دا ايتايىن, ول پىشىنگە ەمەس, ماعىناعا سۇيەنەدى.
– نىشاندى ءار ادام ءارتۇرلى قابىلداۋى مۇمكىن عوي؟
– ءيا, بۇل – نىشاننىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى. ول – سۋبەكتيۆتى ماعىنا. ءار ادام ءوزىنىڭ ىشكى تاجىريبەسىنە, سەزىمىنە قاراي ونى ءارتۇرلى ءتۇسىنۋى مۇمكىن. مىسالى, شىراق بىرەۋگە ءۇمىتتىڭ نىشانى بولسا, ەكىنشى بىرەۋگە ەسكە الۋدىڭ, ساعىنىشتىڭ نىشانى. بۇل نىشاننىڭ كوپ قاباتتى, كوپ ماعىنالى تابيعاتىن كورسەتەدى.
– بۇل ەكى ۇعىمدى اجىراتۋدىڭ ماڭىزى نەدە؟
– بۇل – تەك تىلدىك ماسەلە ەمەس, مادەني تانىم مەن كوركەم ويلاۋدىڭ نەگىزى. ءبىز ءرامىزدى تاريحي, رەسمي, ورتاق قۇندىلىق رەتىندە قابىلداساق, نىشاندى جەكە, رۋحاني جانە كوركەمدىك وبراز رەتىندە ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. وسىنى اجىراتا ءبىلۋ ادەبيەتتى, ونەردى, ءتىلدى تەرەڭ تۇسىنۋگە جول اشادى. سونىمەن قاتار بۇل ۇلتتىق بولمىس پەن سانا دەڭگەيىندەگى ويلاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا كومەكتەسەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»