ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قاتەرلى دەرتكە قارسى زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن قازاقستان-امەريكا تسيتوماتريتسا ورتالىعى اشىلدى.
ورتالىقتى قۇرۋ ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى جانسەيىت تۇيمەباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنىپ, بىلتىر ماۋسىم ايىندا دوكتور ءتاتتىم شايكەننىڭ قاتىسۋىمەن كەلىسىم جاسالعان بولاتىن.
اشىلۋ راسىمىندە رەكتور جانسەيىت تۇيمەباەۆ ادامزات دەنساۋلىعىن جاقسارتۋدا عىلىمنىڭ الەۋەتىن زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن ۇشتاستىرۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, سوڭعى وتىز جىلدا امەريكادا عىلىممەن اينالىسىپ جۇرگەن قارا شاڭىراقتىڭ تۇلەگى ءتاتتىم شايكەننىڭ عىلىمداعى جولىنا توقتالدى.
«بۇل باستاما قازاقستان مەن اقش-تىڭ ءبىلىم, عىلىم جانە جوعارى تەحنولوگيالار سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىنىڭ ناتيجەسىندە ىسكە اسىپ وتىر. اۋقىمدى جوبا امەريكالىق عالىمدارمەن قاتەرلى جاسۋشالار بيولوگياسىنا بايلانىستى بىرلەسكەن عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ ماقساتىندا جۇزەگە استى. الداعى ۋاقىتتا عىلىمي زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن قاتەرلى ىسىككە قارسى تەراپيادا يننوۆاتسيالىق تاسىلدەردى ەنگىزۋ مەن ازىرلەۋ جانە جوعارى بىلىكتى عىلىمي مامانداردى دايارلاۋ ىسىندە پايدالانۋ جوسپارلانىپ وتىر», دەدى رەكتور.
جاسۋشا بيولوگياسى سالاسىندا ۇزاق جىلدار بويى زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن پروفەسسور ت.شايكەن امەريكاداعى «Peri-Nuc Labs LLP» باس ديرەكتورى. ول تسيتوپلازمانى سەرپىمدى قاتتى تسيتوپلازمالىق جانە تۇتقىر سۇيىق تسيتوزولگە بولۋگە بولاتىنىن انىقتادى. عالىمنىڭ عىلىمي جاڭالىعى قاتەرلى ىسىك پەن باسقا دا اۋرۋلاردىڭ سەبەپتەرىن زەرتتەۋگە, سونداي-اق ەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋگە جول اشىپ وتىر. وسىلايشا, پروفەسسور قاتەرلى اۋرۋدى كلەتكالىق دەڭگەيدە زەرتتەگەن الەمدەگى ساناۋلى عالىمدار قاتارىنا كىردى. عالىمنىڭ بۇل جاڭالىعى پاتەنتتەلىپ, ەندى كلينيكالىق سىناقتار وتكىزەتىن بولادى.
پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا, تسيتوماتريتسا ورتالىعى ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا قارسى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, فارماكوگەنەتيكالىق جانە مولەكۋلالىق دياگنوستيكالىق تەستىلەۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتەدى. ناتيجەسىندە, قاتەرلى اۋرۋدى ەمدەۋگە جانە الدىن الۋعا جول اشىلادى.
– قاتەرلى دەرتتىڭ دامۋ كەزەڭى كلەتكالىق گومەوستازعا اسەر ەتەتىن گەنەتيكالىق وزگەرىستەردەن, مۋتاتسيادان, ەپيدەميالىق وزگەرىستەردەن باستالادى. ەكىنشى كەزەڭى – اەروبتى گليكوليز, ەنەرگەتيكالىق بەيىمدەلۋ باربۋرگ ەففەكتىسى رەتىندە بەلگىلى ءسۇت قىشقىلىنىڭ بولىنۋىنە اكەلەدى. ءۇشىنشى كەزەڭىندە – تسيتوماتريتسا مەحانيكاسى وزگەرىسكە ۇشىرايدى. ءتورتىنشى كەزەڭدە – حيميالىق ءۇردىس جەدەلدەيدى, ول بيوماسسانىڭ جينالۋىنا, كلەتكا مولشەرىنىڭ وزگەرىسىنە الىپ كەلەدى. قاتەرلى دەرت كلەتكاسى ادەتتەگى كلەتكاعا قاراعاندا الدەقايدا بەلسەندى. سوندىقتان ولارعا كوبىرەك قورەكتىك زات قاجەت. بۇل اۋرۋ ادەتتە بىرنەشە كەزەڭ ارقىلى داميدى. ەگەر وسى كەزەڭدەردىڭ ءبىرىن توقتاتار بولساق, قاتەرلى ىسىكتىڭ دەرتىنىڭ دامۋىن دا توقتاتامىز. ال كلەتكانىڭ ىشكى قۇرىلىمى كۇردەلى جانە ءبىر مەزەتتە ميلليونداعان حيميالىق ءۇردىس جۇرەدى. ونىڭ قالاي جۇزەگە اساتىنى وسى كەزگە دەيىن قۇپيا بولىپ كەلدى. ءبىز سونىڭ شەشىمىن تاپتىق, – دەيدى ت.شايكەن.
بىلتىر قازان ايىندا دوكتور شايكەن «Baylor Scott & White Health» دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ ءبولىمى Baylor مەديتسينا كوللەدجىنىڭ زەرتتەۋشى پروفەسسورى لاۋازىمىنا قابىلدانىپ, كوللەدج باسشىلىعىمەن زاماناۋي عىلىمي زەرتحانا اشۋ ۇيعارىلدى. تەحاستاعى جانە اقش-تىڭ وڭتۇستىگىندەگى ەڭ ءىرى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەلەرىنىڭ ءبىرى «Baylor Scott & White Health» 2013 جىلى «Baylor Health Care System» (نەگىزى 1903 جىلى قالانعان) جانە «Scott & White Healthcare» بىرىگۋى ناتيجەسىندە قۇرىلدى. قۇرامىنا تەحاس شتاتىنداعى 50-دەن استام اۋرۋحانا, جۇزدەگەن مەديتسينالىق ورتالىق, كلينيكا جانە مەديتسينالىق مەكەمە كىرەدى. مۇندا جالپى مەديتسينالىق, جوعارى مامانداندىرىلعان حيرۋرگيالىق كومەك كورسەتىلىپ, كۇردەلى اۋرۋلار ەمدەلەدى.
«Ecomed» كلينيكاسىنىڭ عىلىمي ديرەكتورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سالتانات بايقوشقاروۆانىڭ ايتۋىنشا, ەل عىلىمىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالۋى – باتىل باستامالاردىڭ, ۇزاق جىلعى ىزدەنىستىڭ ناتيجەسى. وسى ورايدا پروفەسسور ت.شايكەننىڭ اسىرەسە ۇيقى بەزىنىڭ قاتەرلى دەرتىن ەمدەۋگە باعىتتالعان زەرتتەۋلەرى, ەمدەۋ ادىستەرى ەلىمىز مەديتسيناسىندا تىڭ سالالاردى يگەرىپ, زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە ىقپال ەتەدى. پروفەسسور سالتانات بەردەنقىزى ونكولوگيامەن اۋىرعان ناۋقاستاردىڭ ەمنەن كەيىن بالا ءسۇيۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋى ءۇشىن رەپرودۋكتيۆتى فۋنتسياسىن ساقتاۋ ماقساتىندا ونكوفەرتيلدى باعىتتىڭ ءتيىمدى پايدالانىلىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ويتكەنى حيميالىق, ساۋلەلى تەراپيا, وپەراتسيا بارىسىندا جىنىس كلەتكالارىن ساقتاپ قالۋدا ونكوفەرتيلدى ادىستەردى قولدانۋ وتە ماڭىزدى. ادام ۇرپاعىن ءوربىتۋ ورتالىعى قانداي دا جاعداي بولسىن انا مەن اكە بولۋ باقىتىن سىيلاۋ ماقساتىندا سوڭعى 30 جىلدا رەپرودۋكتيۆتى مەديتسينا, زاماناۋي دياگنوستيكالىق ادىستەر مەن قوسالقى رەپرودۋكتيۆتى تەحنولوگيالاردى پايدالانىپ, بەدەۋلىكتىڭ ەڭ كۇردەلى تۇرلەرىمەن اۋىراتىن جاعدايدا مىڭداعان وتباسىعا كومەكتەستى. سالتانات بەردەنقىزىنىڭ ايتۋىنشا, قازۇۋ-دا جاڭا ورتالىقتىڭ اشىلۋى جاڭا بۋىن كادرلارىن دايارلاۋعا ىقپال ەتەدى. سونداي-اق مەديتسينا سالاسىندا ەڭبەك ەتۋ ءۇشىن باكالاۆردى بيولوگيا فاكۋلتەتىندە, ءارى قارايعى ءبىلىمدى مەديتسينالىق باعىتتا جالعاستىرۋدىڭ ناتيجەسى ۇلكەن جەمىسىن بەرىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ايتۋىنشا, پروفەسسور ت.شايكەننىڭ ەلىمىزدە ماماندار دايارلاۋ ىسىنە قاتىسىپ, الەمدىك مەديتسينا, بيولوگياداعى جەتىستىكتەردى ەلگە اكەلۋى قۋانتارلىق جاعداي.
قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا ينستيتۋتى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور گۇلميرا جۇرابەكوۆا تسيتوماتريتسا ورتالىعى زاماناۋي ماماندار دايارلاۋ ىسىنە سەرپىلىس بەرەدى دەگەن سەنىمدە. ايتۋىنشا, ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى قاتەرلى دەرتپەن اۋىراتىندار سانى ۇلعايعان. الايدا ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشى ازايعان. بۇل ناۋقاستاردى ەمدەۋ تاسىلدەرىنىڭ سالىستىرمالى تۇردە العاندا الدەقايدا جاقسى ناتيجەسىن بەرىپ جاتقانىن كورسەتەدى. دەگەنمەن قاتەرلى ىسىكتە ەرتە كەزەڭدە انىقتاۋ اسا ماڭىزدى. بۇل باعىتتا عالىمدار مەن مەديتسينا سالاسى ماماندارىنىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرى قاجەت. جاڭا ورتالىق وسىعان جول اشادى.
الماتى