ەۋروپانىڭ تورىندە ومىرگە كەلسە دە, اتا-اناسى بايانداعان ۇلتىنىڭ اڭىز-اڭگىمەلەرىن, ەرتەگىلەرىن ەستىپ وسكەن ۇرپاق ءبارىبىر قاي جاعىنان بولسىن قازاققا بۇيرەگى بۇرىپ تۇرادى ەكەن. ادەتتە بۇنى ءبىز تەكتىلىك دەپ باعالايمىز. انە, سونداي تەگىنە تارتقان جاستىڭ ءبىرى – وزگەجان كەسيدجي-ايۋبي. ول اۋەلدە ولەڭ جازىپ كوزگە تۇسكەن اقىن ەدى. كەيىن جوعارى وقۋ ورىنىنا تۇسكەن سوڭ, الاش قوزعالىسىن زەرتتەپ, يرلانديادا دوكتورلىق قورعادى. جۋىقتا وزگەجانمەن ۋاقىت تاۋىپ, شاعىن سۇحبات قۇردىق.
– ەگەر قاتەلەسپەسەم, ءسىزدىڭ عىلىمي زەرتتەۋىڭىز الاش پارتياسىنا قاتىستى. اڭگىمەمىزدى وسىدان باستاساق. ەۋروپادا تۋىپ, سوندا ءوسىپ, ءبىلىم الىپ ءجۇرىپ, مۇنداي تاقىرىپتا عىلىمي جۇمىس جازۋ يدەياسى قالاي پايدا بولدى؟
– گەرمانيادا تۋىپ-وسسەم دە, مەن ءاردايىم ءوزىمنىڭ قازاقى بولمىسىمنىڭ قالىپتاسۋىنا, ۇلتىمنىڭ مادەنيەتىنە قاتتى قىزىعاتىنمىن. باكالاۆرياتتا, ماگيستراتۋرادا ساياساتتانۋ ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الدىم. ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيامدا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى ۇلت قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىن زەرتتەدىم. كەيىنىرەك قازىرگى قازاق ۇلتىنىڭ ءتۇپ-تامىرى قايدا ەكەنىن, ونىڭ باستاۋىندا كىمدەر تۇرعانىن تەرەڭىرەك زەرتتەگىم كەلدى. حح عاسىردىڭ باسىنداعى الاش قوزعالىسى وسىنىڭ بارىنە ەرەكشە ىقپال ەتكەنى بەلگىلى. سوتسيولوگيادا ۇلتتار مەن ۇلتتىق بولمىستى تاريحي تۇرعىدا زەرتتەيتىن ۇلكەن باعىت بار. مەن الاش قوزعالىسىن زەردەلەۋگە وسى ءادىسنامانى قولداندىم.
– عىلىمي جەتەكشىڭىز زەرتتەۋىڭىزگە قانداي قولداۋ كورسەتتى؟
– مەنىڭ جەتەكشىم سينيشا مالەشەۆيچ – دۋبلين ۋنيۆەرسيتەت كوللەدجىنىڭ سالىستىرمالى تاريحي سوتسيولوگيا پروفەسسورى. وسى عالىم زەرتتەۋ جوباما ىقىلاسپەن ەرەكشە قولداۋ كورسەتتى. ونىڭ تاريحي سوتسيولوگيا, ۇلتتار مەن ۇلتتىق تانىم تەورياسى جونىندەگى ءبىلىمى, عىلىمي تاجىريبەسى قاجەتتى باعىت-باعدار بەردى. سونىمەن قاتار يرلانديانىڭ وتارلىق كەزەڭىنە بايلانىستى ونداعى ۋنيۆەرسيتەتتەردە مەنىڭ الاش قوزعالىسىنا قاتىستى زەرتتەۋىمە قولداۋ بىلدىرەتىن عىلىمي ورتا قالىپتاسقان.
– شەتەلدە ءجۇرىپ الاش قوزعالىسى تۋرالى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ وڭاي ەمەس. بۇل قيىندىقتى قالاي ەڭسەردىڭىز؟
– جوبامنىڭ تازا تاريحي ەمەس, سوتسيولوگيالىق سيپاتتا ەكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. ياعني زەرتتەۋ ماقساتىم – جاڭا ارحيۆتىك دەرەك تابۋ ەمەس, الاش قوزعالىسىن ۇلتتار مەن ۇلتشىلدىقتى زەرتتەيتىن سوتسيولوگيانىڭ كەڭ سالاسىنا ەنگىزىپ, ونىڭ تەوريالىق ماڭىزىن انىقتاۋ. دەگەنمەن, جۇمىس بارىسىندا العاشقى دەرەكتەر قاجەت بولدى. مەن اتاجۇرتتاعى قازاق عالىمدارىمەن سويلەسىپ, قاجەتتى ماتەريالدار مەن كىتاپتار الدىم. ولارعا سول كومەگى ءۇشىن زور العىس ايتامىن.
– باتىس عالىمدارى الاش زيالىلارىنىڭ ۇلت جولىنداعى كۇرەسىن, ولاردىڭ ازاماتتىق يدەيالارىن بىلە مە؟ ءسىز تۇرعان ەلدە بۇل تاقىرىپ زەرتتەلگەن بە؟
– مەن تۇرعان يرلانديادا بۇل تاقىرىپ بۇرىن زەرتتەلمەگەن. الايدا الاش قوزعالىسى تۋرالى باتىستا بۇعان دەيىن دە بىرقاتار عالىمدار ەڭبەك جازعان. مەن PhD-ءدى باستاعان كەزدە اعىلشىن تىلىندە بىرنەشە عىلىمي ماقالا مەن ديسسەرتاتسيا بار ەدى. ولاردىڭ كوپشىلىگىن قازاق عالىمدارى جازعان.
– كىتاپ جازىپ ءجۇر ەكەنسىز... سول تۋرالى تولىعىراق ايتىپ بەرسەڭىز.
– دوكتورانتۋرانى اياقتاعاننان كەيىن رومان جازىپ ءجۇرمىن. ول 30-جىلدارى قىتايدىڭ التاي ايماعىنان تۇركياعا, كەيىن باتىسقا قونىس اۋدارعان اتالارىمنىڭ تاريحىنا نەگىزدەلگەن. شىعارما ايەل كەيىپكەردىڭ كوزىمەن باياندالادى.
– اعىلشىن تىلىندە جازعان ولەڭدەرىڭىزدى وقىدىم. پوەزيا مەن اكادەميالىق زەرتتەۋدى قالاي تەڭ ۇستايسىز؟
– العاشقى ولەڭىمدى ون التى جاسىمدا جازدىم. سودان بەرى قولىمنان قالام تۇسكەن ەمەس. كەيدە جازباي كەتەتىن, كەيدە كوپ جازاتىن كەزدەر دە بولادى. بىراق ماعان پوەزيا ۇنەمى جاقىن ەكەنىن سەزەمىن.
– ەۋروپاداعى قازاقتاردىڭ انا ءتىلىن ۇمىتىپ, ەتنوستىق بولمىستان الىستاپ قالۋ قاۋپى بار ما؟
– ينتەرنەت پەن الەۋمەتتىك جەلى قالىپتاسقاننان بەرى ەۋروپاداعى جاستاردىڭ پوپ-مادەنيەتتە, ونەردە, سپورتتا قازاقتاردىڭ بولۋى وتە ماڭىزدى. بۇل ولارعا ءارتۇرلى جاقتان كومەكتەسەدى دەپ ويلايمىن. قازىر ەۋروپاداعى قازاق جاستارى اتاجۇرتتا پايدا بولعان جاڭا يندي مۋزىكا ۇدەرىسىن جاقسى كورىپ تىڭدايدى.
– عالىم ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى قاسيەت پەن قۇندىلىق قانداي دەپ ويلايسىز؟
– مەنىڭ ويىمشا, عالىم ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى قاسيەت – ىنتىماقتاستىققا اشىق بولۋ. بۇل قازاقستاندا وتكەن عاسىردا جوعالعان نەمەسە تاسادا قالعان دۇنيەلەردى جارىققا شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق جاڭا بۋىن عالىمداردى قولداپ, ولاردى شابىتتاندىرىپ وتىرۋ وتە ماڭىزدى. ماعان جەتەكشىم وسى تۇرعىدان ۇلگى بولا الدى.
– ءسىز – اناسىز. وتباسى مەن عىلىمدى قالاي ۇيلەستىرەسىز؟
– ەگەر مەن ەر ازامات بولسام, ماعان بۇل سۇراق قويىلار ما ەدى, بىلمەيمىن. بىراق سۇراقتىڭ قويىلۋ سەبەبىن دە تۇسىنەمىن. قانشا جەردەن مۇمكىندىك بار بولسا دا, وتباسى بار كەزدە ايەلدەر كوبىنە تۇرمىس پەن بالا كۇتىمىنىڭ قامىن جاسايدى. مەنىڭ وتباسىم مەن شىعارماشىلىق جۇمىسىمدى قاتار الىپ جۇرۋىمە جۇبايىمنىڭ قولداۋى كوپ. ول مەنىڭ قوعامعا قوساتىن ۇلەسىمدى جاقسى باعالايدى. سونىمەن بىرگە جۇمىس ىستەۋىمە كوبىرەك جاۋاپكەرشىلىكتى وزىنە الادى, تەڭ مۇمكىندىكتەرگە نازار اۋدارادى.
– وزىق بولۋعا ۇمتىلعان ۇلت ءۇشىن عىلىمنىڭ ماڭىزى قانداي؟
– عىلىم ايرىقشا ماڭىزدى, ول – بولاشاقتىڭ كىلتى. اسىرەسە كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن الەمدىك گەوساياساتتىڭ قۇبىلا باستاعان ۋاقىتىندا عىلىمنىڭ كومەگىمەن ۇلت ءوز بولاشاعىن قايتا بولجاي الادى. ال تاريحي سوتسيولوگيا وتارلىق وتكەندى تۇسىنۋگە جانە وتارسىزدانعان بولاشاقتى ەلەستەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– جاقىندا الەۋمەتتىك جەلىدەن سىزدەردىڭ قازاق مادەنيەتىنە قاتىستى پودكاستار سەرياسىن باستاعاندارىڭىزدى ءبىلدىم. بۇل جوبانىڭ ماقساتى نە؟
– پسيحولوگ ءارى سۋرەتشى دوسىم مەرەي اناس ەكەۋىمىز جۇرگىزەتىن بۇل پودكاست ەۋروپا مەن قازاقستاندا وسكەن قازاقتار رەتىندە باستان وتكەرگەن مادەني ايىرماشىلىقتار تۋرالى بولماق. سونداي-اق ءبىز الەۋمەتتىك, مادەني جانە تاريحي تاقىرىپتاردى ءوزىمىزدىڭ كاسىبي داعدىمىز – سوتسيولوگ پەن پسيحولوگ تۇرعىسىنان تالقىلايمىز. بۇعان قوسا, ەكەۋمىز دە ونەر ادامىمىز, پانارالىق دايىندىقتان وتكەنبىز. پودكاستىڭ نەگىزگى اۋديتورياسى – شەتەلدە تۇراتىن قانداستار, سونىمەن بىرگە قازاقتاردىڭ ومىرلىك تاجىريبەسىنە قىزىعاتىن حالىقارالىق تىڭدارماندار.
اڭگىمەلەسكەن –
دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»