قاپاستا قالعان وفيتسەر

ءبىر قىزىعى, احمەت مالدىباەۆتى تۇتقىنداعان قۇجاتتاردا تۋعان جەرىن توبىل گۋبەرنياسى يشيم ۋەزى لياحوۆ دەرەۆنياسى دەپ كورسەتىپتى. دەمەك, اتامەكەنى ءبىز ايتقان تاۋاعاش اۋىلى بولعانىمەن, ول كىسىنىڭ اكەسى سول جاققا دا بارىپ قايتقان سياقتى. كەزىندە سولتۇستىك قازاقستاننىڭ ءبىراز جەرى توبىل گۋبەرنياسىنا قاراعان, بىراق كەيىن ول جاق رەسەي فەدەراتسياسىنا بەرىلىپ كەتكەن. احمەتتىڭ قايدا وقىعانى, نە بىتىرگەنى بەلگىسىز. الايدا اعايىندارىنىڭ ورتا داۋلەتتى, پىسىق, قولدارى ۇزىن بولعانى بەلگىلى. ارالارىنان قاجىلىق پارىزىن وتەگەن جاندار دا شىققان.

احمەتتىڭ ءوزى كەڭەس اسكەرىنىڭ وفي­تسەرى, اعا پوليترۋك بولعان. بۇل شەن قا­زىرگى اسكەري اتاققا اۋدارعاندا كاپيتان دارەجەسىنە تەڭ. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشى­رار الدىندا ول ورتالىق ازيا اسكە­ري وكرۋگىنىڭ اياگوز قالاسىنداعى اۋدان­­ارا­لىق اسكەري كوميسسارى قىزمە­­تىن ات­قارعان. تاريحشى قايدار الدا­جۇ­­ما­نوۆتىڭ جازۋىنا قاراعاندا, پار­تيا كەلە جاتقان دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قار­سا­ڭىندا اسكەريلەردى جاپپاي قۋ­عىن-سۇر­گىنگە ۇشىراتۋ ساياساتىن ۇستا­عان. «سو­عىسقا دەيىن كەڭەس قارۋلى كۇش­تەرى­نىڭ قاتارىندا ءارتۇرلى دەڭگەيدە قىز­­مەت اتقارعان سەيتقالي بەيسەمباەۆ (وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اسكەري كوميس­سارى), احمەت مالدىباەۆ (اياكوز اۋدان­دىق اسكەري كوميسسارى), رامازان قۇر­مانعاليەۆ, ءشامىل قاراتاەۆ (1937 جىلى ورىنبوردا اسكەري قىزمەتتە), احمەت مايلىباەۆ (قازاق ۇلتتىق اتتى اسكەري پولكىنىڭ كوميسسارى) جانە تاعى باس­قالارى رەپرەسسياعا ۇشىرادى. ارينە, بۇلارعا م.تۋحاچەۆسكي, ي.ۋبو­رەۆيچ, ي.ياكير جانە باسقالارىنا تاعىل­عان ايىپ قايتالانعان جوق. سەبەبى ماسشتابى سايكەس كەلمەيتىن ەدى, بىراق قا­لاي بول­عاندا دا سولارعا ۇقساس ەتىپ, قا­زاق­ستاندا دا «اسكەريلەر ءىسىن» دايارلاۋ قا­جەت بول­دى», دەپ جازادى عالىم (اbai.kz, 16.06.2010 جىل).

احمەت مالدىباەۆ ەلگە كەلگەندە جەرلەستەرى ءبىر جاساپ قالادى ەكەن. كور­­كەم بويلى ءتۇر تۇلعاسى مەن بويىنا قۇيىپ قويعانداي جاراسقان اسكەري كيىمى تالاي جاستىڭ جۇرەگىنە شوق تاس­تاپ, سونداي بولماقتى ارماندايتىن كورىنەدى. ول ەلىنىڭ وقيمىن دەگەن تالاي بالاسىنا قولۇشىن بەرىپ, وزىمەن الىپ كەتىپ, وقۋعا تۇسىرگەن. تالاپتى جاستاردى قالالىق جەرلەرگە جۇمىسقا تۇرعىزىپ, كومەك قىلعان. «جاقسىنى ءبىر جاپىراق ەتتەن قىسادى» دەگەندەي, احمەت پەن سارا اپامىزدىڭ ءوز كىندىگىنەن بالا بولماي, اعاسى سەيتەننىڭ اقجول دەگەن بالاسىن ءۇش جاسىنان باۋىرىنا باسادى. وسى اقجول اعامىز ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تاۋاعاش اۋىلىندا تۇرىپ كەلدى. قايدان ۇيرەنگەنىن كىم ءبىلسىن, ول اۋىلدىڭ شەبەر ەلەكتريگى بولدى. قىرماندا, اۋىلدا, مال قورالارىندا جارىق بولماي قال­سا, ءبارى وسى اعامىزدى ىزدەپ جۇرەتىن ەدى. باسى-بويىن ءتۇزۋ ۇستاعان, مىنەزى سال­ماقتى, ات جاقتى, كوركەم تۇلعالى ادام ەدى اعامىز.

احمەت مالدىباەۆتىڭ قالاي ۇستال­عانىن وسى اعامىز بىزگە اڭگىمەلەپ بەرگەن: «اكەمدى 1938 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا مەنىڭ 11 جاسىمدا تۇتقىندادى. 1937 جىلدىڭ اياعىندا وعان كەزەكتى اسكەري شەن بەرگەن ەدى, الدەبىر سەبەپپەن سول بۇيرىق وزگەرتىلىپ, جۇلدىزدى قايتا الدى». بۇل «باتالون كوميسسارى» دەگەن اتاق, قازىرگى اسكەردىڭ مايور اتاعىمەن بىردەي. ول كەزدەگى قازاق ازاماتى ءۇشىن ۇلكەن شەن بولىپ ەسەپتەلەدى. اقجول اعامىزدى ءارى قاراي تىڭدايىق: «اكەم سونىڭ سەبەبىن بىلمەك بولىپ الماتى­عا بارعاندا تۇتقىنداعان. ۇيىمىزگە ءۇش «نكۆدشى» كەلىپ, استان-كەستەن قىلىپ, ءتىنت­تى. شەشەمنىڭ: «جولداسىمنىڭ جازى­عى قانداي, نەگە قاماپ قويدى؟», دەگەن سوزدەرىنە ەشكىم جاۋاپ بەرمەدى. اكەمنىڭ كوپ قاعازىن, بارلىق قۇجاتىن وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەتتى. شەشەم زىر جۇگىرىپ, اكەم جايىنان ءبىر دەرەك بىلمەك بولىپ ءبىراز ادامنىڭ الدىنا بارعان ەكەن, ودان ەشقانداي ناتيجە بولمادى. كەشە عانا دوس-جاران بولىپ جۇرگەن كەيبىرەۋلەر شەشەمنەن تەرىس اينالىپتى. باسقا امالىمىز بولماعان سوڭ, اكەمنىڭ قاسىندا بولايىق دەگەن ويمەن الماتىعا كوشىپ باردىق. مۇندا دا ءبىز ەشكىمنەن اكەم تۋرالى ەش دەرەك الا المادىق».

سارا اپاي سول كەزدىڭ كوزىقاراقتى, ءبىلىمدى ادامى بولعان ەكەن. ول ءبىراز جەرگە ارىز-شاعىم جازىپ, ءوزىنىڭ ەرىن اقتاۋ­عا تىرىسادى. بىراق ول كەزدە ەشقانداي شىن­­دىققا جەتۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ءبىر تانىس ادامدار سونى ەسكەرتىپ, تىنىش بو­لۋ­دى, ءتىپتى الماتىدان ءبىر جاققا كە­­تۋ­­گە دە كەڭەس بەرەدى. باسىندا بۇل اقىل­­دى الماعان سارا اپامىز ارتىنان مۇ­نىڭ دۇرىس ەكەنىنە كوزى جەتىپ, تور­كىن جۇر­تىنا كوشۋدى ويلاپ جۇرگەن ءبىر كۇنى ونىڭ ءوزىن ۇستاپ, سەگىز جىلعا سوت­تاپ جى­بەرەدى. ون ءبىر جاسار اقجول الماتى­نىڭ كوشەسىندە قاڭعىرىپ قالا جازداي­دى. تەك كيج-دە وقيتىن قابدوللا دەگەن اعاسى: «مەن اعاسى ەدىم, ءوزىم اسىراي­مىن», دەپ قولحات بەرىپ, بالالار ۇيى­نە جىبەرۋدەن الىپ قالادى. ال جاز شىق­قاندا اۋىلداعى ءوز اكەسى سەيتەن كەلىپ الىپ كەتەدى. ال احمەتتەن سول كەتكەننەن ەش حابار بولمايدى, 1941 جىلى سەي­تەننىڭ ءوزىن سوتتاپ جىبەرەدى. ول كىسى كەمەروۆ وبلىسىنداعى ماريسك دەگەن قالا­داعى لاگەردە وتىرادى.

مالدىباەۆتار وتباسى شاعىن اۋىلعا ەس, وزىق اۋلەت سانالعان. بۇل قۇرمەت نەگىزىنەن احمەتتىڭ ءىرى قىزمەتتە بولىپ, ءىنى-قارىنداستارىن دا وقىتىپ, قىزمەت­كە تۇرعىزىپ جۇرگەن قامقورلىعىنا بايلانىستى سەكىلدى. مىسالى, شاقىما دەگەن ءىنىسىن ول الىپ كەتىپ, ءوزى قىزمەت اتقاراتىن اياگوز قالاسىندا قارجى بولى­مىنە قىزمەتكە تۇرعىزعان ەكەن. سوعان وراي «مالدىباي تۇقىمى» دەگەن تىركەس تە حا­لىقتىڭ اۋزىندا ءجيى ايتىلاتىن. سول شاقىما قايتىس بولعاندا, اۋىلىمىزدان شىققان جۋرناليست, ولەڭگە دە تالاسى بار تالانت ەسىلباي قازىبەكوۆ ۇلكەن اعالارى قوڭقابايعا كوڭىل ايتقاندا بىلاي دەپتى:

«ۋا, قوڭقا, ءبىر كەزدەردە تولىپ ەدىڭ,

«تۇقىمى مالدىبايدىڭ» بولىپ ەدىڭ.

اتاعىڭ ارقىراعان سىرتقا شىعىپ,

باق-داۋلەت باسقا كەلىپ قونىپ ەدىڭ.

كەم-كەتىك بولعان ەمەس مال مەن باقتا,

سانىمەن ءجۇرىپ جاتتىڭ ىنتىماقتا.

بۇل كۇندە كوپ كەسەلدەر كەزدەسىپ تۇر,

بەل بۇگىلىپ, بەتكە ءاجىم تۇسكەن شاقتا».

كەيىن اقتالۋ تۋرالى قاعازىن العاندا احمەت مالدىباەۆتى ركفسر قىلمىس­­تىق كودەكسىنىڭ 58, ت. 2, 58, ت. 8, 58, ت. 11-باپ­تارىمەن سوتتاعانى بەلگىلى بولدى. مۇن­داعى 58-2-بابى – بيلىكتى باسىپ الۋ ءۇشىن قارۋلى كوتەرىلىس جاساۋ; مۇنىڭ جازاسى – اتۋ جانە «حالىق جاۋى» دەپ جاريالاپ, وداقتىق رەسپۋبليكانىڭ ازاماتتىعىنان شىعارۋ. 58-8-باپ – كەڭەس وكىمەتىنىڭ وكىلدەرىنە نەمەسە جۇمىسشى جانە شارۋا ۇيىمدارى وكىلدەرىنە قارسى تەرروريس­تىك اكتىلەر جاساۋ. جازاسى 58-2-باپپەن بىردەي. 58-11-باپ – وسى باپتا كورسەتىلگەن قىلمىستاردى ۇيىمداستىرۋ, دايىنداۋ نەمەسە قاتىسۋ, جاساۋ جوعارىداعى باپتا قاراستىرىلعان جازانى الادى دەلىنگەن.

اسكەري قىزمەتتە جۇرگەن قازاق ازاماتىنىڭ مۇنداي قىلمىستار جاساۋى مۇمكىن ەمەس ەكەنى بەلگىلى. الايدا جازىقسىز جاندى جازالاۋ, اتۋ ءۇشىن وسىنداي ناقاقتان-ناقاق قىلمىس تا­ڭىلعان. ءسويتىپ, كسرو جوعارعى سوتى اسكەري كوللەگيا­سى كوشپەلى سەسسياسىنىڭ شەشىمىمەن احمەت مالدىباەۆقا اتۋ جازاسى بەرىلگەن. اسكەريلەردى «ۇشتىك» ەمەس, كوللەگيا سوتتايدى ەكەن.

1957 جىلى ول تولىق اقتالادى. ال 1961 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باس­تاپ قىل­مىستىق كودەكستەن 1926 جىلى قابىل­دان­عان وسى باپتاردىڭ ءبارىنىڭ كۇشى جويىلدى دەپ جاريالانادى.

اقجول مالدىباەۆ اعامىز اكەسىنىڭ اقتالعانىن بىلاي ەستىگەن ەكەن: ء«بىر كۇنى ۇيدە وتىرسام, سۋماڭ ەتىپ ەكى ورىس وفيتسەرى كىرىپ كەلدى. امانداسقان سوڭ, باسقا ءسوز ايتپاي, اكەڭ احمەت مالدى­باەۆتىڭ جۇمىسىمەن ءجۇرمىز دەدى ۇلكەن شەندىسى. سوسىن اقتالعاندىعى تۋرالى قاعازدى ۇستاتتى. ودان ءارى نە بولىپ كەت­كەنىن بىلمەيمىن, كوزىم قاراۋىتىپ, باسىم اينالدى, وفيتسەر مەنى تۇرتكىلەپ بىر­دەڭە دەپ جاتتى», دەيدى اقجول اعامىز.

قانشاما جىل «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەن كەمسىتۋلەر, قۋعىن-سۇرگىن, قورلىق-زورلىق, تۋعان اكەسى سەيتەننىڭ جانە باسقا تۋىستاردىڭ ايدالىپ كەتىپ, جوق بولعانى, ۇنەمى جازىقسىز قورسىنۋ – ءبارى-ءبارى بەكەر ەكەنى, اكەسىنىڭ جازىقسىز, ەش كىناسىز جاپا شەككەنى ادامنىڭ قانىن باسىنا شاپتىرعان بولۋى كەرەك. كورشىلەس اعايىنى جاعىپار دەگەن كىسى اقجول اعامىز ەكى وفيتسەردى تىلدەپ, بوقتاپ, ءۇيدى اينالدىرا قۋعانىن ايتقان ەدى. سوندا انالار: ء«بىزدىڭ جازىعىمىز جوق قوي, ءبىز ەمەس قوي سوتتاعان», دەپ قارسىلىق بىلدىرمەي قاشا بەرىپتى.

ارتىنان پوشتامەن «اكەڭىزدىڭ ەكى ايلىق جالاقىسى» دەپ وكىمەتتەن 4600 سوم اقشا كەلىپتى. بۇل حرۋششەۆتىڭ اقشا رەفورماسىنىڭ الدىندا ەدى, دەمەك رەفورمادان كەيىنگى ونىڭ كۇشى – 460 سوم عانا. بۇل 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت كورگەن قورلىقتىڭ, كەمسىتۋدىڭ, زورلىقتىڭ وتەمى بولا الار ما؟ بىراق كەڭەس وكىمەتى سونى جەتكىلىكتى دەپ شەشكەن ەكەن.

جازىقسىز جاپا شەككەن احمەت مال­دى­باەۆتىڭ ەسىمى مۇلدە اتالماي قالعان. ونىڭ جارقىن ءومىرى جادىمىزدا بولىپ, جاس ۇرپاققا ۇلگى بولۋى ءۇشىن اۋدان ور­تا­لىعى ياۆلەنكا اۋىلىنداعى ءبىر كوشە­نىڭ اتىن بەرسە, قۇبا-قۇپ بولار ەدى. ال تۋعان اۋىلى تاۋاعاش مەكتەبىندە ونى ەسكە الۋ ءۇشىن ارناۋلى كۇن بەلگىلەپ, جىل سايىن ءبىر ونەر نەمەسە سپورت ءىس-شاراسىن تۇراقتى تۇردە وتكىزىپ تۇرسا, جاس ۇرپاق ونى وزىنە ۇلگى ەتەر ەدى. ول تۋعان ەلىنە قىز­مەت ەتىپ, قازاق ازاماتتارىنىڭ اراسىن­دا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ وفي­تسەر اتاعىنا قول جەتكىزگەن وزىق ازا­مات­تارىمىزدىڭ ءبىرى عوي. ناعىز جالىنداپ تۇرعان شاعىندا ستاليندىك قۋعىن-سۇر­گىن سالدارىنان جازىقسىز قۇربان بول­دى. ادىلەتتىڭ ورنى وسىنداي ىستەرمەن تولى­عار ەدى.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى