قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىندا مەرت بولعان قىزىلجار وڭىرىنەن شىققان ءبىرىنشى «ناركوم» سماعۇل سادۋاقاس ۇلى بولسا, ەكىنشىسى – ءبىرجان مانكين. بۇل كىسىنىڭ ەسىمى وزگە تۇگىل ءوزىنىڭ جەرلەستەرىنە دە تانىس ەمەس. ويتكەنى جاس كەزىنەن ۇلكەن قىزمەتتەرمەن جۇرگەن ول ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قىزمەت ىستەپ, تۋعان جەرىمەن بايلانىسىن ءۇزىپ العان. جۋىردا جەرلەسىمىز, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ استاناداعى فيليالىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى گۇلنار مۇقانوۆانىڭ جاريالاعان ماتەريالدارىنىڭ نەگىزىندە ءبىز ول تۋرالى جازۋدى قولعا الدىق.
تۋعان جەر. ورىنبورداعى جىلدار
ءبىرجان مانكين 1896 جىلى پەتروپاۆل ۋەزىندەگى مەڭگەسەر بولىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. تەرىستىك تۇرعىندارىنا مەڭگەسەر كولى جاقسى تانىمال, كولەمى 3 مىڭ گەكتاردان اساتىن وسى تۇزدى كولدىڭ ەمدىك قاسيەتى جوعارى. سوندىقتان جازدىڭ ىستىق كۇندەرىندە ونىڭ باسىنا قىزىلجار ءوڭىرى عانا ەمەس, كورشىلەس كوكشەتاۋ, قوستانايدان دا, ءتىپتى رەسەيدىڭ شەكارالاس ايماقتارىنان حالىق اعىلىپ كەلىپ, ەم الىپ جاتادى.
مەڭگەسەر بولىسى كەيىن قىزىلاسكەر بولىسى اتانعان. عالىمنىڭ جازۋىنا قاراعاندا كەدەي وتباسىنان شىعىپ, الىسقا بارا الماعان ءبىرجان ءبىلىمدى تەك مەڭگەسەر بولىسىنىڭ اۋىلدىق مەدرەسەسىنەن عانا العان. كەڭەس وداعى جىلدارىندا پەتروپاۆلدا اشىلىپ, ديرەكتورى جۇماعالي تىلەۋلين بولعان قازپەدتەحنيكۋمدا ەكى جىل وقىپ, ءبىلىمىن كوتەرەدى. وقىپ ءجۇرىپ گۋبەرنيالىق «بوستاندىق تۋى» گازەتىندە كوررەكتور بولىپ ناپاقاسىن ايىرادى. ەسەيىپ قالعان جىگىتتىڭ تانىمى مول, ءىسى ۇقىپتى ەكەنىن كورگەن رەداكتسيا باسشىلىعى ونى گازەتتىڭ الدىمەن اقپارات, كەيىن اۋىلشارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەتىپ تاعايىندايدى.
سول كەزدەگى جاستاردىڭ بار ارمانى اۆتونوميانىڭ ورتالىعى ورىنبورعا بارۋ جانە وندا اشىلىپ جاتقان جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنە ءتۇسۋ بولعان عوي. ءبىرجان دا ورىنبورعا جول تارتادى. «تالاپتى جاسقا استاناعا بارۋ تۋرالى كەڭەستى سول كەزدە پەدتەحنيكۋمدا ۇستازدىق قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن الاش قايراتكەرلەرى جۇماعالي تىلەۋلين, ماعجان جۇماباەۆ, سەيىتباتتال مۇستافين, ءالي كەمەلەۆتەر بەرگەن سياقتى», دەيدى گ.مۇقانوۆا. وزدەرىنىڭ ورتالىقتا تۇرۋى قيىن بولعاندىقتان ولار كەدەيدىڭ بالاسى رەتىندە ءبىرجاننىڭ ۇلكەن ورتاعا كىرىگۋىن قالاعان بولۋى مۇمكىن.
ءبىرجان مانكين ورىنبوردا اتاقتى جۇمىسشى فاكۋلتەتىنە تۇسەدى. 1921 جىلى اشىلعان بۇل وقۋ ورنى 3 كۋرستان تۇراتىن. سونىمەن قاتار ءبىلىمى تومەندەرگە ارنالعان دايىندىق كۋرسى دا بولعان. ونداعى وقۋ تەك ورىس تىلىندە جۇرگىزىلگەن. 1925 جىلعى 31 مامىردا العاشقى تۇلەكتەرىن ۇشىرعان. ءبىر جىلدا 350-دەي ادام وقىعان. بىراق وقۋ ورنىن بىتىرە الماي كەتىپ قالعاندار دا كوپ بولعان. 1925 جىلى وقىعان 306 ستۋدەنتتىڭ 87-ءسى قازاق ەكەن.
ءسابيت مۇقانوۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆ تە وسىندا وقىعان. سولتۇستىك قازاقستاننان شىققان العاشقى فيلوسوف, كەيىن ماسكەۋدىڭ ءبىرىنشى پەدينستيتۋتىن (كەيىن مگۋ-گە قوسىلعان) ءبىتىرىپ, الماتىداعى كيج-ءدىڭ (كازاحسكي ينستيتۋت جۋرناليستيكي) ديرەكتورى بولعان ءۇمىتباي بالحاشەۆ تا سوندا وقىعان.
جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ ء«ومىر مەكتەبى» تريلوگياسىنىڭ ەكىنشى تومىندا جۇمىسشى فاكۋلتەتىندە قالاي جانە نە وقىتىلعانى تۋرالى ءبىراز دەرەك بەرەدى. مۇندا «ساياسي ساباق» دەگەن پاننەن باسقا فيزيكا, ماتەماتيكا, حيميا, بيولوگيا, ورىس ءتىلى وقىتىلعان ەكەن. دەنە تاربيەسى ساباقتان تىس وتكىزىلەدى جانە بىرنەشە ۇيىرمە, سونىڭ ىشىندە بي ۇيىرمەسى دە بولىپتى. بىراق ۇرانشىل قىزىل بالشەبەكتەر وعان بارمايدى ەكەن. «كوممۋنيستەردەن نە كومسومولداردان كىمدە-كىم بيگە قاتىناسسا, ەڭ جەڭىلى سوگىس بەرىلەدى, ايتپەسە ۇيىمنان شىعارادى. گالستۋككە دە كوزقاراس سونداي. بي مەن گالستۋك ول كەزدىڭ ۇعىمىندا – بۋرجۋازيالىق سالتتىڭ سارقىنشاعى», دەپ جازادى ول. وقۋ ورنىنىڭ تۇرمىستىق جاعدايى قيىن بولعان. «جاتاقحانادا وت قىس بويى جاعىلمادى. تۇرپايى تەمىر كەرەۋەتتىڭ ۇستىنە ىشىنە سابان تولتىرىلعان ماتراتس, قوعاجايدىڭ ۇلپاسىن تولتىرعان جاستىق سالىنادى, ۇستىمىزگە قارا سۋكنودان ودەيال جامىلامىز. جاعىلماعان ءۇيدىڭ سۋ كەلەتىن ترۋبالارى كەيدە قاتىپ قالادى. ونداي كۇندەرى ءبىز بەتى-قولدارىمىزدى قورا ىشىندەگى قارمەن جۋامىز», دەپ ەسكە الادى جازۋشى.
تاماعى دا سۇيىق, سورپا مەن وكپە-باۋىر ارالاسقان ءسابىز بولادى ەكەن. ءنارسىز تاماقتان كەيبىر بالالار السىرەپ, ءتۇرلى سىرقاتتارعا ۇشىراپ, وقۋدان دا كەتىپ قالعان. وقۋ ورنىنىڭ ءوزى بۇرىنعى ايەلدەرگە ارنالعان ەپارحيالدى ۋچيليششەنىڭ جاتاقحاناسىندا ورنالاسقان ەكەن. الماعايىپ توڭكەرىستەر زامانىندا ونىڭ جيھازدارى مەن توسەك ورىندارى تالاۋعا تۇسكەن بولۋى كەرەك, ايتپەسە ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىزدارى ءۇشىن پاتشانىڭ ءوزى اشتىرعان ۋچيليششەنىڭ ىشكى جاعدايى جاقسى بولسا كەرەك ەدى.
ورىنبوردىڭ جۇمىسشى فاكۋلتەتى 1930 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەگەن. قازاقستاندا بارلىعى 7 جۇمىسشى فاكۋلتەتى (2 اۋىل شارۋاشىلىق, 1 پەداگوگيكا, 1 مەديتسينا, 3 يندۋستريا) جۇمىس ىستەپ, ولاردا 600 ادام ءبىلىم العان. جۇمىسشى فاكۋلتەتى 1927 جىلى سەمەيدە, 1928 جىلى الماتىدا اشىلىپ, 1932 جىلى ولاردىڭ جالپى سانى 13-كە جەتىپ, وقۋشىلارى 2 مىڭ ادامعا جەتكەن. 1930 جىلدان باستاپ جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتەر اشىلا باستاعان سوڭ جۇمىسشى فاكۋلتەتتەرى بىرتىندەپ جابىلعان.
ءبىرجان مانكين مۇندا وقىعان جىلدارىندا ءسابيت, عابيت سياقتى جەرلەستەرىمەن, باسقا دا بەلسەندى ازاماتتارمەن تىعىز بايلانىستا بولعان. 1928 جىلى ول جۇمىسشى فاكۋلتەتىنىڭ تولىق كۋرسىن اياقتاعان. 1924 جىلى باسقا دا جولداستارىمەن بىرگە پارتيا قاتارىنا وتەدى. ءبىر قىزىعى, باسقا بەلسەندىلەردى اۋىزعا العان ءسابيت مۇقانوۆ ءوزىنىڭ كىتابىندا ونىڭ ەسىمىن اتامايدى.
زەرتتەۋشى گۇلنار مۇقانوۆا ورىنبور ارحيۆىندە ءبىرجاننىڭ جاس كەزىندەگى سۋرەتى ساقتالعانىن ايتادى. وندا بولاشاق «ناركوم» شاشىن سول كەزدىڭ سانىمەن ارتىنا قايىرعان, كوركەم ءجۇزدى, زيالى ادام ەكەنى كورىنىپ تۇرعان. ءبىرجان سول كەزدە ايماقتاعى جاستار جۋرنالى «جاس قازاقتىڭ» جاۋاپتى رەداكتورى بولعان. ء«الى وقۋىن تولىق اياقتاماي جاتىپ جاستار گازەتىنە رەداكتور بولعانى ونىڭ ءوز ورتاسىنىڭ الدى, بەلسەندى تۇلعا بولعانىن كورسەتەدى», دەيدى گ.مۇقانوۆا.
«جاس قازاقتىڭ» سول 1924 جىلعى نومىرلەرىندە الما ورازباەۆانىڭ جاستار ىستەرىنە ارنالعان «جاستار ۇيىمىنىڭ ماقساتى», «جاستاردىڭ مىندەتى» جانە ت.ب. ماقالالارى جاريالانعان ەكەن. رەدكوللەگيا مۇشەلەرى اراسىندا دا الما ورازباەۆانىڭ ەسىمى ءجۇر. ونىمەن بىرگە الدوڭعاروۆ, سادۋاقاس ۇلى, توقتاباەۆ جانە قازانعاپوۆ دەگەن ءتورت ادام بولعان ەكەن. «جاس قازاق» جۋرنالىنا ۇلكەن جازۋشىلارىمىزدىڭ ءبىرى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى تا قاتىسىپ, ماقالالار بەرىپ تۇرعان. ءوزىنىڭ 1928 جىلى جازعان اۆتوبيوگرافيالىق وچەركىندە ج.ايماۋىت ۇلى: «مەنىڭ العاشقى جازعاندارىم ۇساق اڭگىمەلەر, وقشاۋ سوزدەر ەدى. ولاردىڭ ءبىرسىپىراسى قولىمدا بار, ءبىرسىپىراسى جوق. سونىڭ كوبى «جاس قازاق», «لەنينشىل جاس» جۋرنالىندارىندا جاريالاندى», دەپ ەسكە الادى جازۋشى (قر ۇقك ءارحيۆى. 9-قور, 1-ءتىزىم, №307 ارح., 86-87 پاراق).
ال «ەڭبەكشى قازاق» گازەتى مەن «قىزىل قازاقستان» جۋرنالىنا ماقالالارى مەن ولەڭدەرى ءجيى شىعىپ تۇرعان ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «جاس قازاقپەن» قاتىسى بولماعان سياقتى, ويتكەنى بۇل باسىلىمنىڭ ارحيۆتەن تابىلعان ساندارىندا ونىڭ ەسىمى كورىنبەگەن.
ورىنبور ارحيۆىنەن تابىلعان ماتەريالدارعا قاراعاندا ءبىرجان مانكين گازەتتە رەداكتور بولۋىمەن قاتار حالىق اعارتۋ كوميسارياتىمەن (حاك) دە تىعىز بايلانىستا بولعانى كورىنەدى. مۇنىڭ ءوزى ونىڭ احمەت بايتۇرسىنوۆ ۇلى ىقپالىندا بولعانىن كورسەتەدى. ويتكەنى بۇل كوميسسارياتتىڭ قۇرىلۋى مەن ۇيىمداستىرىلۋىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى باستاعانى بەلگىلى.
قازاق اۆتونومياسىنىڭ استاناسى 1925 جىلى قىزىلورداعا كوشكەندە وقۋى ءالى اياقتالماعان ءبىرجان مانكين ورىنبوردا قالىپ, وقۋىن جالعاستىرادى. ال 1928 جىلى وقۋىن اياقتاعاندا ونى وسىنداعى ايماقتىق قازاق جاسوسپىرىمدەرىنىڭ مەكتەبىنە ديرەكتور ەتىپ تاعايىندايدى. مۇندا جاسوسپىرىمدەر بازالىق بىلىممەن قاتار كاسىپتىك ءبىلىم دە الادى ەكەن. وكىنىشكە قاراي, وسى مەكتەپتىڭ ءوزى تۋرالى ارحيۆتەردە ەشقانداي قۇجاتتار تابىلماعان.
قايراتكەرلىك قادامدارى
1930 جىلى ءبىرجان مانكين جاڭا استانا الماتىداعى وقۋ-اعارتۋ حالىق كوميسسارياتىنا قىزمەتكە شاقىرىلادى. مۇندا ونى كوميسسارياتتىڭ حاتشىلىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە تاعايىندايدى. بىراق كوپ جۇمىس ىستەۋىنە جول بەرمەي بەس ايدان سوڭ قازان ايىندا جاڭادان اشىلعان تۇرىكسىب پوليتتەحنيكۋمىنىڭ ديرەكتورلىعىنا جىبەرەدى. مۇنداي ساياسي تەحنيكۋمدار پارتيانىڭ ءحىى سەزىنىڭ قارارىمەن «جەرگىلىكتى جەرلەردە ۇلتتىق ساياساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن» اشىلعان. ۆكپ (ب)-نىڭ سول كەزدەگى حاتشىلارىنىڭ ءبىرى يا.رۋدزۋتاكتىڭ رەسپۋبليكالارعا جازعان: «ساياسي تەحنيكۋمدار جۇيەسىن بارىنشا كەڭەيتىپ, ونى اسىرەسە پەداگوگيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, تەمىرجول, پوشتا-تەلەگراف سالالارىندا كوبەيتۋ كەرەك» دەگەن حاتى ساقتالعان. دەمەك وكىمەت ءۇشىن مۇنداي تەحنيكۋمداردىڭ ساياسي قۇندىلىعى جوعارى بولعان.
ءبىرجان مانكين 1931 جىلى وسى تەحنيكۋمنىڭ بازاسىندا تاشكەنت بيلىگىمەن كەلىسىپ, ونداعى ورتالىق ازيا تەمىرجول كولىگى ينجنەنەرلەرىن دايىندايتىن ينستيتۋتتىڭ فيليالىن الماتىدا اشۋعا قول جەتكىزەدى. قۇر ساياساتتى سىدىرتا بەرگەنشە جاستاردىڭ كاسىبي ءبىلىم الۋىن قالاعان بۇل قادام ءوز زامانىنىڭ وزىق جوباسى بولعانى داۋسىز. بىراق ءبىرجان مانكيندى بۇل جەردە ۇزاق ۇستاماي 1933 جىلى ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ونەركاسىپ جانە كولىك ءبولىمىن باسقارۋعا جوعارىلاتادى. وسى جەردە ءۇش جىلداي ىستەگەن سوڭ ونى الماتى قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە جىبەرەدى. مۇندا ءبىر جىلعا جۋىق قانا جۇمىس ىستەتىپ, قاراعاندى وبلىسى پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە اۋىستىرادى. بۇل كەزەڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ باستالعان ۋاقىتى بولاتىن. ءبىرجان مانكيندى قاراعاندىدا بەس-اق اي ۇستاپ, قايتادان الماتىعا الدىرادى. بۇل ۋاقىتتا قۋعىن-سۇرگىن جاپپاي ءورشىپ, قازاقتىڭ كوپتەگەن ازاماتىن ۇستاپ, جازىقسىز جاپا شەكتىرىپ جاتقان. سونىڭ ءبىرى اتاقتى «تەمكەڭ», حالىق اعارتۋ كوميسسارى تەمىربەك جۇرگەنوۆ ەدى. ول ۇستالعان سوڭ ورنىنا قاراعاندىدان الدىرعان ءبىرجان مانكيندى تاعايىندايدى. بۇل قىزمەتتە ەسىل ەر ءبىر-اق اي وتىرادى. ول كەزدە بيلىككە ۇنامايتىن باستى سەبەپ – قۋعىن-سۇرگىنگە بەلسەندى قاتىسپاعاندىق. سوتتاۋ ءۇشىن وك پەن نكۆد-نىڭ جوعارىعا جىبەرەتىن قىزمەتكەرلەردىڭ تىزىمىنە ءسال-ءپال قارسى شىققانداردىڭ ءوزى قىزمەتتەرىنەن دەرەۋ قۋىلاتىن. وسىدان باسقا سەبەپ جوق سياقتى, ايتەۋىر ب.مانكيندى حالىق كوميسسارى بولىپ ءبىر-اق اي وتىرعان سوڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى مىندەتىن اتقارۋ ءۇشىن شىمكەنتكە قۋادى. مۇندا دا جارتى جىلداي عانا جۇمىس ىستەتىپ, قايتادان الماتىعا الدىرادى.
1936 جىلى كسرو-نىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسى قابىلدانىپ, سونىڭ نەگىزىندە كسرو جوعارعى كەڭەسىنە سايلاۋ بولادى. اكادەميك دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سول سايلاۋعا وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرىنەن مويسەي لازارەۆ دەگەن وداق پالاتاسىنا, ءبىرجان مانكين ۇلتتار پالاتاسىنا دەپۋتات بولىپ سايلانادى. «سايلاۋشىلاردىڭ كسرو جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتاتتىققا كانديداتپەن كەزدەسۋى 1937 جىلدىڭ 5 جەلتوقسانىندا شيەلى ستانساسى الدىنداعى الاڭدا ءوتتى. مىڭداعان ادام جينالعان ميتينگىدە مىنبەرگە شىعىپ, ءبىرجان مانكين ءسوز الدى. ول قىرىقتار شاماسىنداعى, شاشىن ارتىنا قايىرعان, تولىق سارى كىسى ەكەن. مەن وقۋشىمىن, سول كەزدەسۋدە بولدىم», دەپ ەسكە الادى اكادەميك. («ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسقان الاش ارىسى», «Egemen Qazaqstan», 29.05.19)
شىمكەنتتەن شاقىرىپ الىنعان سوڭ ب.مانكين از ۋاقىت الماتى قالالىق كەڭەسىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارادى. وسى قىزمەتتە ءجۇرىپ 1939 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ 10–21 ارالىعىندا بولعان ۆكپ (ب)-نىڭ XVIII سەزىنە دەلەگات بولىپ قاتىسادى. سەزگە قاتىسىپ كەلگەن سوڭ ءبىرجان مانكين مەن قازاقستان كومپارتياسى وك سول كەزدەگى ءبىرىنشى حاتشىسى ن.سكۆورتسوۆتىڭ اراسىندا بەلگىسىز ءبىر جاعداي بولىپ قالعان سياقتى, ايتەۋىر ول قۋعىن-سۇرگىننىڭ اياقتالا باستاعانىنا قاراماي كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانعان ءتورت قازاقتى, اتاپ ايتقاندا, قونىسپاەۆ, ومىرزاقوۆ, قۇلجانوۆ جانە مانكيندى تۇتقىنداۋعا رۇقسات سۇراپ ماسكەۋگە جەدەلحات جونەلتەدى. ءوزىنىڭ جەدەلحاتىندا ول اگەنتۋرالىق ماتەريالدارعا قاراعاندا وسى توپ «بۋرجۋازيالىق ۇلتشىل ۇيىمعا» مۇشە بولعان دەپ توندىرەدى جانە ءوزىنىڭ بۇرىن بەرياعا ايتقانىمەن ودان ناتيجە بولماعانىن جەتكىزەدى. مۇنداي كۇدىكتەن سوڭ ستالين اياسىن با, ءوزىنىڭ كوك قارىنداشىمەن (سوتتاۋعا رۇقسات بەرگەندە وسى قارىنداشتى قولدانادى ەكەن) «زا» دەگەن بۇرىشتاما قويادى ء(رماستا, 558-قور, 11-ءتىزىم, 66-ءىس, 2-پاراق).
1939 جىلدىڭ 5 ساۋىرىندە ءبىرجان مانكيندى تۇتقىندايدى. قانشا ازاپتاسا دا ول نكۆد جەندەتتەرىنىڭ ۇسىنعان قاعازىنا قول قويماي, قارسىلاسىپ, تۇرمەدە جان تاپسىرادى. ارينە, جەندەتتەر ونى وزىنە-ءوزى قول سالدى دەپ حابارلاعان. سونىمەن قاتار ب.مانكين 1939 جىلدىڭ 15 ساۋىرىندە اقتالدى دەپ جازعان.
قاندىقول وكىمەتتىڭ ءبىر قۇربانى ءبىرجان مانكيننىڭ تاعدىرى – وسىنداي. ول ءوزىنىڭ بەلسەندىلىگىمەن, ءبىلىمىن كوتەرۋىمەن, العىرلىعىمەن, جىگەر-قايراتىمەن ەلىنە قىزمەت ەتۋدەن جالىقپاعان. قازاقتىڭ بولاشاعى جارقىن ەكەنىنە سەنىپ ءجۇرىپ جازىقسىز جاپا شەككەن ەرلەردىڭ ءبىرى.
وكىنىشكە قاراي, ونىڭ وتباسى, تۋعان-تۋىستارى تۋرالى ەشقانداي اقپارات جوق. مۇمكىن وسى ماقالانى وقىپ, ونىڭ ءبىر تۋىستارى تابىلار دەگەن ۇمىتتەمىز.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى