باسپاگەر بوراگانسكي

اباي جىرلارىن العاش رەت جا­رىق­قا شىعارعان باسپاگەردى ىزدەپ, سۇ­راۋ سالىپ, كىم ەكەنىن انىق­­تا­عان دا وسى قايىم مۇحا­مەد­­حا­نوۆ. عالىم ەستەلىگىندە: «1966 جىلى­ بوراگانسكيدى سۇراپ ماس­كەۋ­­دە­گى لەنين كىتاپحاناسىنا حات جاز­دىم»,­ – دەيدى (مۇحامەدحانوۆ ق. «اباي كىتابىن شىعارعان ءىلياس بو­­را­­گانسكي». الماتى, 2009. – 16 بەت). بۇل مەكەمە عالىمنىڭ حاتىن كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ ازيا حا­لىق­تارى ينستيتۋتىنىڭ كىتاپ­حانا­سى­نا جىبەرگەن ەكەن. كوپ كە­شىك­پەي ول جاقتان «بو­راگان­سكي­دى بىل­مەيمىز» دەگەن جاۋاپ كەلىپتى.

بىراق ولار «ول كىسىنى ءبىر بىلسە مىنا ادامدار بىلەدى» دەپ شى­عىس­تانۋشى پروفەسسور ا.ن.كو­نو­نوۆ پەن لەنينگراد ۋني­ۆەر­سيتەتى شىعىستانۋ فاكۋل­تەتىنىڭ پروفەسسورى ا.د.نو­ۆيچوۆتىڭ مەكەنجايىن جىبەرەدى. قايىم ولارعا حات جولدايدى.

– 1966 جىلى 11 قازاندا كونو­نوۆ­­­قا جولداعان حاتىما جاۋاپ كەل­دى, – دەيدى قايىم. ول حاتتا: «اكا­­­­دەميك ۆ.ۆ.بارتولدتىڭ رەداك­­­­تور­لىعىمەن 1909 جىلى پە­تەر­­بۋرگ­­تە جارىق كورگەن «سانكت-پەتەر­بۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى شىعىس تىل­دەرى فاكۋل­تەتىنىڭ تاريحي ماتەريال­دا­رى» اتتى كوپتومدىقتىڭ ءىV تومى­نىڭ 194-بەتىندە: ء«ىلياس مىر­زا ­بورا­گانسكي 1898 جىلى 20 تامى­زى­نان باستاپ تۇرىك تى­لىنەن ساباق بەرە­تىن ­لەكتور بو­لىپ تاعايىندال­عانى ­تۋرالى بۇي­رىق جانە پروفەسسور ن.ي.ۆە­سەلوۆسكيدىڭ «سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورلارى مەن پريۆات دوتسەنتتەر ءتىزىمى» اتتى ەڭبەگىنىڭ 27-بەتىندە: ء«ىلياس مىرزا بوراگانسكي 1898 جىلدىڭ ­20 تامىزىنان 1908 جىلدىڭ 20 تامى­زىنا دەيىن پەتەربۋرگ ۋني­­ۆەرسيتەتىنىڭ شىعىس تىلدەرى فاكۋل­تەتىندە تۇرىك تىلىنەن ساباق بەرگەن. ستامبۋلدا وقىعان» دەگەن مالى­مەت جىبەرىلىپ, وعان قوسا بۇل ادام تۋرالى دەرەك قا­جەت بولسا لە­نينگراد وبلىستىق ارحي­ۆىنەن سۇراڭىز دەپ, ءجون سىلتەپتى.

«جازعان قۇلدا شارشاۋ جوق» دە­گەندەي, قايىم اعا اتالعان ارحيۆكە حات جولدايدى. بۇل مەكەمە «بىزدە بارى وسى» دەپ بو­راگانسكيدىڭ فوتوسىن جىبەرەدى. «سونىمەن يلياس بوراگانسكيگە قانشاما ىزدەۋ سالسام دا جۇمىسىم وسىمەن تۇيىقتالىپ قال­دى. باسقا جەرلەرگە سۇراۋ سالىپ جازعاندارىمنان ناتيجە شىق­پادى» دەپتى قايىم اعا.

شىعىس حالىقتارىندا مىناداي ماقال بار. «جوعىڭدى ەلدەن سۇراعانشا, ابدىرەڭدى اقتار» دەيتىن. وسىندا ايتىلعانداي, 1919 جىلدىڭ سوڭىنان باستاپ, 1928 جىلعا دەيىن سەمەي قالاسىندا «قازاق ءتىلى» دەيتىن گازەت شىققان. بۇل باسىلىمدى ەل قازىرگى وبلىستىق «سەمەي تاڭى» گازەتىنىڭ «اتاسى» دەپ تانيدى.

ءبىر كۇنى قايىم اعا وسى گازەت­تىڭ مۇراعاتتا ساقتالعان 1922 جىلعى 28 قازان كۇنگى سانىن اقتارىپ وتىرىپ, ء«ىلياس بوراگانسكي دەگەن قارت پەتروگرادتا ەڭ ءبىرىنشى مۇسىلمان باس­پاحاناسىن اشقان. وزگەرىس ۋاقىتىنا (قازان توڭكەرىسىن ايتادى ب.ق.) دەيىن كوپ كىتاپ باسقان, ءوزىنىڭ ادەمى جازۋعا ۇستالىعىمەن اتاقتى بولعان. وسى كۇنى 75 جاستا بولسا دا, جاس كىسىدەن كەم قىزمەت قىلماي, باشقۇرتستاننىڭ باسپاسىن رەتتەۋ­گە كۇنى-ءتۇنى قىزمەت قىلۋدا. جۋىردا باسپاعا كەرەك قۇرالداردى الۋ ءۇشىن ماسكەۋگە بارىپ قايتتى. باشقۇرتستان ۇكىمەتى ونىڭ باسپاگەرلىك قىزمەتىنىڭ 50 جىل­عا تولۋىن ەسكە الىپ, قارتتىڭ قۇر­مەتىنە توي جاساماق بولىپ وتىر» دەگەن جازبانى وقيدى.

كوكتەن ىزدەگەنى جەردەن تابىلعان قايىم اعا ء«اپ, بارەكەلدى!» دەپ الا­قانىن ىسقىلايدى. ءسويتىپ, جوق ىز­دەۋدىڭ باعىتى باشقۇرتستانعا بۇ­رىلادى. «بوراگانسكيدى بىلەدى-اۋ دەگەن باشقۇرتتىڭ كارىقۇلاق قاي­رات­كەرلەرىنە حابارلاسۋدى ۇيعاردىم. ەڭ الدىمەن ويعا ورالعانى جاسى 80-گە اياق باسقان بۇرىننان دوس-جار ادامىم ءسايفي قۇداش بولدى. وسى كىسىگە حات جازدىم», دەيدى.

ءۇمىتى الداماعان ەكەن 1967 جىل­دىڭ باسىندا سايفيدەن حات كەلىپ­تى. ول حاتتا: ء«ىلياس بوراگانسكيدى بىلەم جانە كوردىم. بىراق ءومىر جولىنا قانىق ەمەسپىن. دەسە دە, ۋفادا شىعىپ تۇرعان «يانى يۋل» («جاڭا جول») اتتى جۋرنالدىڭ 1923 جىلعى ­4 سانىنىڭ 38-بەتىندە: ء«سىز ىزدەپ جۇر­گەن ادام تۋرالى «ماتبۇعات دونياسىندا يللە ەللىق حەزمەت» («مات­بۇ­عات دۇنيەسىندە ەلۋ جىلدىق قىز­مەت») دەگەن تاقىرىپتا ءبىر بەتتىك ­ماقالا جاريالاعان ەدى» دەيدى.

ءسويتىپ, قايىم اعا جوعارىداعى جۋر­نالدى ىزدەيدى. ۋفا, ماسكەۋ, لە­نين­گراد, قازان قالالىق كىتاپ­حا­نا­سىنا حات جازادى. اقىرى 1970 جىلى ۋفادان اتالعان ماقا­لا­­نىڭ كوشىرمەسىمەن بىرگە بورا­گان­­سكيدىڭ فوتوسى بار حات كەلەدى. ق.مۇ­حامەد­حانوۆ بولسا, ول حاتتى قا­زاق­­شالاپ, 1971 جىلى «قازاق ادە­بيەتى» گازەتىنىڭ № 24 سانىنا «قادىرلى ەسىم, اياۋلى ەڭبەك» اتتى ماقالا جاريالايدى.

وسى ماقالادان ءۇزىندى كەلتىرسەك: ء«ىلياس بابا 1852 جىلى 22 ماۋسىمدا قىرىم – باقشاساراي شا­رىندە دۇنيەگە كەلىپ, 15 جاسىنا دەيىن مەكتەپ-مەد­رەسەلەردە قۇسني حات (كوركەم جازۋ) ءىلىمىن ۇيرەنگەن. 1867 جىلى تۇركياعا بارىپ ستامبۋلدا ءىلىم ۇيرەنىپ, 1876 جىلعا دەيىن تۇر­عان. وسى جىلدىڭ سوڭىنان باس­تاپ روسسيا شاھارلارىن جەتى جىل بويى ارالاپ, 1882 جىلى پەتەر­بۋرگكە كەلىپ, ۋنيۆەرسيتەتتە وقى­تۋ­شى بولعان ءھام شىعىستانۋ ماسە­لەسىمەن شۇعىلدانعان. ورىس پرو­فەسسورلارىنىڭ جاردەمىمەن پەتەر­بۋرگ­تە مۇسىلمان باسپاحاناسىن اشقان...».

قازان توڭكەرىسىنە دەيىن بورا­گانسكي باسپاسى تۇركى-مۇسىلمان­شا وتە كوپ كىتاپ شىعارعان ەكەن. 1917 جىلعى توڭكەرىستەن كەيىن باسپاگەر پيتەردى تاستاپ, 1920 جىلى باش­قۇرتستانعا كەلگەن. وزىمەن بىر­گە بار­لىق باسپا قۇرالىن ستەر­لي­تاماق قا­لاسىنا كوشىرگەن. وسى جەردە باس­پاحانا قۇرىپ, باشقۇرت قايراتكەرى احمەت-زاكي ۋاليديمەن سەلبەسىپ, گازەت-جۋرنال شىعارادى. 1924 جىلى قايتىس بولعان. بىراق ونىڭ قايدا جەرلەگەنى كوپ جىل بەلگىسىز بولىپ كەلەدى. 2021 جىلى بۇكىلرەسەيلىك تاريح جانە ما­دەني ەسكەرتكىشتەردى قور­عاۋ قو­عامىنىڭ باشقۇرت رەسپۋبليكا­لىق بو­لىمشەسىنىڭ ءتورايىمى ەلزا ء­ماۋ­لىمشينا باستاعان بەلسەندى­لەر ۋفا قالاسىنداعى «التايسكي» كو­شەسى بويىنداعى ەسكى قورىمنان وقىمىس­تى جەرلەنگەن زيراتتىڭ ق ۇلىپتا­سىن تاپتى.