شەجىرەلى وتىرار ءوڭىرى دەسە, ءارىسى ادامزات ۇستازى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, بەرىسى وزبەكالى جانىبەك, ءشامشى قالداياقوۆ, مۇحتار شاحانوۆ, ومىرزاق ايتباي ۇلى, اسەلحان قالىبەكوۆا سياقتى ءار سالانىڭ مايتالمانى ەسكە تۇسەدى. سول توپىراقتا تۋعان ءبىز ءۇشىن وسى تۇلعالار – زور ماقتانىش.
اكەمىز ايتباي شەرىمقۇلوۆ كەڭەس كەزەڭىندە بىرقاتار باسشىلىق قىزمەتتە بولىپ, ەلگە ەتەنە كوپشىل كىسى ەدى. ول كىسىنىڭ زامانداستارى سوعىستان كەيىنگى حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋعا كۇش-جىگەر جۇمساعان ازاماتتار-تىن. بۇلاردىڭ ءار ءسوزى مەن ءىسى ۇلكەن ونەگە مەكتەبى ەدى-اۋ.
وتىراردىڭ ەسىمى ەلگە ءمالىم, ەڭسەلى تۇلعالارى قاتارىندا بەلگىلى ۇستاز, اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى قۇتىم ورداباەۆ اعامىز ەرەكشە ەستە قالىپتى. قۇتەكەڭدى اۋدان تۇگىل, وبلىس قادىر تۇتاتىن. قىزمەتىن جاستارعا ۇلگى ەتەتىن.
قۇتىم اعانىڭ ۇيىندەگى قالتاي انامىز اللا بەرگەن ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى ۇل-قىزىن باعىپ, قيىندىققا قاباق شىتپاي, جايدارى جۇرەتىن مىنەزى جۇمساق, بالاجان كىسى ەدى. زەينەت جاسىنا شىققان سوڭ, ەكەۋى قازىنالى قارياعا اينالىپ, اۋىل-ايماق پەن اۋلەتتىڭ بەرەكەسى بولا ءبىلدى.
قۇتەكەڭ 30 جىلداي مەكتەپتى دە, اۋداننىڭ ءبىلىم ءبولىمىن دە باسقاردى. ول ۋاقىتتا اۋدانداعى ءبىلىم وشاقتارى اسا قاراپايىم بولاتىن. بارلىق مەكتەپ قام كەسەكتەن تۇرعىزىلىپ, جىلۋ جۇيەسى جوققا ءتان ەدى. پەداگوگ تە تاپشى-تىن, كەيبىر مۇعالىم امالسىزدان ەكى-ءۇش ءپاندى قاتار وقىتاتىن. مەكتەپتىڭ بايلىعى قالقيعان قابىرعا, پارتالار, جازۋعا ارنالعان تاقتا عانا. سوعان قاراماي قۇتىم اعايلار بالالاردى سۇلتانماحمۇتشا «قاراڭعى قازاق كوگىنە ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولۋعا» جىگەرلەندىرىپ, اسقاق ارماندارعا جەتەلەيتىن.
1973 جىلى قىزىلقۇم (وتىرار) اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلانعانىمدا, قۇتىم ورداباي ۇلى ۇلكەن باسىمەن ءبىرىنشى بولىپ قۇتتىقتاي كەلگەنىن ۇمىتپايمىن. نە دەگەن كىشىپەيىلدىك! وسى جىلدارى اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمى مەن كومسومول ۇيىمى بىرلەسىپ كوپ شارا وتكىزدىك. سول ۋاقىتتا ول كىسىنىڭ ىسكەرلىگىن, قامقورلىعىن جاقىننان سەزىندىم.
قۇتىم اعاي قاي ىسكە بولسىن جان-تانىمەن بەرىلىپ, مەكتەپتەردە ءتارتىپ پەن تازالىق, ساپالى ءبىلىم جانە تاربيەگە ءجىتى كوڭىل اۋداردى. سول جىلدارى مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا ءتارتىپ بۇزۋشىلىق پەن قىلمىس وتە سيرەك كەزدەسەتىن. ول مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ سان سالالى وقۋ ورىندارىنا تۇسۋىنە, جوعارى ءبىلىمدى مامان بولۋىنا اسا تىلەۋقور ەدى. اۋدان جاستارى ءبىلىم مەن ەڭبەكتە وبلىستا كوش باستاپ, ءتۇرلى جارىستاردا جۇلدەلى ورىندارعا يە بولىپ وتىردى.
سول جىلدارى مەكتەپتەر جانىندا قۇرىلعان وقۋشىلاردىڭ وندىرىستىك بريگادالارى اۋدان ەكونوميكاسىنا از دا بولسا ۇلەس قوسىپ, ۇلگى كورسەتكەنى دە ەسىمىزدە. اسىرەسە م.اۋەزوۆ اتىنداعى مەكتەپتىڭ جۇگەرى بريگاداسى رەسپۋبليكا بويىنشا جوعارى كورسەتكىشكە قول جەتكىزدى. سول مەكتەپتىڭ ديرەكتورى كىشمات دوسانوۆتىڭ «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنى ماراپاتىن الۋىنا قۇتىم اعانىڭ ءوزى ىقپال ەتتى. وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى بولىمىندە قىزمەت اتقارعان ءبىز دە وسى ۇسىنىسقا قولداۋ بىلدىرگەنبىز.
قۇتىم ورداباەۆ باسقاراتىن اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمى وداق كولەمىندە تانىلىپ, ماسكەۋدەن بيىك ماراپات يەلەنىپ قايتتى. 30-عا تارتا قىزىلقۇمدىق ۇستاز «حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» اتاندى. قۇتىم اعانىڭ ءوزى «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
سول جىلدارى كىشمات دوسانوۆ, سابىر دايراباەۆ, ءامىر قوزىباقوۆ, كۇلايحان ءشارىپوۆا, جۇمابەك سامەنوۆ سىندى ناعىز مايتالماندار باسقارعان مەكتەپتەر ماڭدايى جارقىراپ, وبلىستا ۇنەمى الدا ءجۇردى. ءوڭىردىڭ بەلگىلى قايراتكەرى دۇيسەنكۇل بوپوۆا تۋرالى ەستەلىكتەر جيناعىندا قۇتىم ورداباەۆتىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگى دايەكپەن جازىلعان.
قۇتەكەڭ قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققان سوڭ, اۋداننىڭ ارداگەرلەر كەڭەسىن باسقاردى. حالىقتىڭ بىرلىگى مەن بەرەكەسىن نىعايتىپ, ۇرپاق ساباقتاستىعىن ارتتىرۋ جولىندا قاجىرلى ەڭبەك ەتتى.
بار عۇمىرىن جاس ۇرپاققا ساپالى ءبىلىم مەن سانالى تاربيە بەرۋگە ارناعان قۇتىم ورداباەۆ – وڭىردەگى سان مىڭ شاكىرتكە ومىرلىك جول كورسەتىپ, اعالىق قامقورلىعىن اياماعان جان. بۇگىندەرى سولاردىڭ دەنى – ەل اعاسى. ولار ۇستازىن ۇنەمى ماقتانىشپەن, ساعىنىشپەن ەسكە الادى.
ايگىلى پەداگوگ انتون ماكارەنكو: «پەداگوگيكالىق تاجىريبەنى ءبىراۋىز سوزگە سىيدىر دەسە, «ادامعا بارىنشا كوپ تالاپ قويىڭىز, ادامدى بارىنشا كوبىرەك سىيلاڭىز» دەر ەدىم» دەپتى. ۇستاز, مەكتەپ ديرەكتورى, ءبىلىم ءبولىمى باسشىسى قۇتىم ورداباەۆتىڭ قاعيداتى ءدال وسى. ول ۇدايى وزىنەن دە, وزگەدەن دە ءتارتىپ پەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتە ءجۇرىپ, اينالاسىنداعى ادامداردىڭ بارىنە سىي-قۇرمەتپەن, تەرەڭ تۇسىنىستىكپەن, جاناشىرلىقپەن قارادى.
ۇلى دالا ويشىلى ءجۇسىپ بالساعۇني: «بالا نەنى بىلسە جاستان, ۇيادان, ولە-ولگەنشە سونى تانىر قيادان» دەيدى. تالايلارعا ورەلى ونەگە كورسەتكەن قۇتىم اعا ءوز ۇرپاعىن دا لايىقتى ءوسىردى. قۇنارلى توپىراقتا جەتىلگەن پەرزەنتىنىڭ ءبارى – ەلگە تانىمال, قادىرلى ازاماتتار. ۇلكەنى امانگەلدى ءبىزدىڭ قيماس دوسىمىز ەدى. جاسىنان ءبىلىم-بىلىگىمەن وزعان ابەكەڭ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ اپپاراتىندا, تاۋەلسىزدىك جىلدارى اۋداندىق اكىمدىكتە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. دوستىققا ادال, تەرەڭ ويلى, جۇرەگى تازا, كوڭىلى كەڭ, كوپشىل, پاراساتتى ازامات-تىن. امال نە, ەرتەرەك ومىردەن وزدى.
ەكىنشى ۇلى ابدۋللا اكە جولىن جالعاستىرىپ, اۋدانداعى ەڭ ۇلكەن ءبىلىم وشاعى جامبىل اتىنداعى ورتا مەكتەپتى ابىرويمەن باسقاردى.
ءۇشىنشىسى باقىتجان – ماسكەۋدەگى ەنەرگەتيكا ينستيتۋتىن جانە ونىڭ اسپيرانتۋراسىن ءبىتىرىپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان عالىم. كوپ جىل جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءدارىس بەرىپ, كەيىن پرەزيدەنت اپپاراتىندا جاۋاپتى قىزمەت اتقاردى. قازاقستاننىڭ رۋمىنياداعى, برازيلياداعى, ارگەنتينا مەن چيليدەگى ەلشىسى دە بولدى. جۇبايى مەيرامكۇل پارلامەنت دەپۋتاتى رەتىندە تانىلدى.
كەيىنگىلەردەن ماقسۇت ءىنىمىز وڭىردە باسشىلىق جۇمىس اتقارىپ, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىندە جاۋاپتى قىزمەت اتقاردى. تمد-نىڭ ەڭبەگى سىڭگەن ەنەرگەتيگى. ساۋلە قۇتىمقىزى – عىلىم دوكتورى, وڭتۇستىك قازاقستان مەديتسينا اكادەمياسىندا كافەدرا مەڭگەرۋشىسى. باسقا ۇل-قىزدارى دا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ, ەل العىسىنا بولەنىپ ءجۇر. يبالى قىزدار مەن يناباتتى كەلىندەر تاربيەسىندە قالتاي اپامىزدىڭ ورنى ەرەكشە.
شىنىندا دا, قۇتىم ۇستاز – عيبراتتى عۇمىرىن ءوز قولىمەن جاساعان, ەلدىڭ سىي-قۇرمەتىنە ادال ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا جەتكەن تۇلعا. بۇعان اتا-بابا ۇلگىسى دە اسەر ەتكەنى ءسوزسىز. اكەسى ورداباي ءبايمىش ۇلى – حح عاسىردىڭ 20-جىلدارى شاۋىلدىردە ءبىرىنشى اشىلعان شىلىك اۋىلدىق كەڭەسىن باسقارعان ازامات. «وتىرار» مەن «قارعالى» ۇجىمشارلارىن باسقارعان بۇل قايسار اتامىز «حالىق جاۋى» دەگەن ناقاق جالامەن تۇتقىندالىپ, 1937 جىلى جازىقسىز اتىلعان... بىراق «اققا قۇداي جاق» دەگەن, زامان تۇزەلىپ, تولىق اقتالدى.
ون ءبىر جاسىندا اكەدەن ايىرىلىپ, انا تاربيەسىندە وسكەن قۇتىم ورداباي ۇلى اكە ارمانىن ورىندادى دەپ ويلايمىز.
سان قاتپارلى ءومىر جولىن بايانداعان ء«ومىر-داريا» اتتى كىتابىندا قۇتەكەڭ نامىس پەن ەڭبەكتىڭ, ادالدىق پەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ەر-ازاماتتى قاشاندا بيىككە كوتەرەتىنىن جازىپ كەتتى. نەبىر تار جول, تايعاق كەشۋلەر ول كىسىنى جاسىتپاعان, قايتا شىڭداعان. بۇل سوقپاقتى ناعىز ەرلىك دەۋگە تولىق نەگىز بار.
باتىر باۋكەڭ: «ەسىمى ەل جۇرەگىندە ساقتالعان ەر عانا باقىتتى» دەگەنى ءمالىم. ءبىز قۇتىم ورداباي ۇلىن وسىنداي دەڭگەيدەگى تۇلعا دەپ سانايمىز. ول ەڭبەگىمەن حالىق قۇرمەتىنە بولەندى, ماڭداي تەرى جوعارى باعالاندى. ارتىندا ۇمىتىلماس ءىسى مەن ءسوزى, سانسىز شاكىرتى, ورەلى ۇرپاعى قالدى. بۇگىن, مىنە, ەسىمى ەل ەسىندە جاڭعىرىپ, ۇرپاعىمەن مىڭ جاساپ وتىر.
بيىل ۇستاز, قوعام قايراتكەرى قۇتىم ورداباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا – 100 جىل. ەلى ۇمىتپاعان ۇستازدىڭ عاسىرلىق بەلەسى. شىنداپ كەلگەندە, بۇل – ءپاني جالعاندا ساناۋلى ساعاتىن امان-ەسەن وتكىزىپ, ۋاقىتى جەتكەندە كەلمەستىڭ كەمەسىنە مىنگەن ەلەۋسىز كوپتىڭ بەلەسى ەمەس, تۇتاس ءبىر ءداۋىردى جاساعان ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ, قۇرىلىم باسشىسىنىڭ, ارداقتى ازاماتتىڭ عاسىرلىق تويى. سوندىقتان كيەلى وتىرار وڭىرىندە وشپەس ءىز قالدىرعان قۇتىم ورداباي ۇلىنىڭ اتىن ماڭگىلىككە اماناتتاۋ ءۇشىن اۋدانداعى ءبىر مەكتەپ پەن كوشەگە ەسىمىن بەرۋ – ەلىم دەپ ەمىرەنىپ, جۇرتىم دەپ جۇگىنىپ قىزمەت ەتكەن تۇلعا رۋحى الدىنداعى پارىزىمىز. وسى ۇسىنىستى ەل اقساقالدارى, ءبىلىم سالاسىنىڭ ماماندارى, كوزى اشىق جاڭا بۋىن ءبىراۋىزدان قولداپ, ايتىپ-جازىپ جاتىر. بىزدىڭشە, ءساتى كەلگەن, ورىنداۋعا لايىقتى وي. بۇل – ءبىلىم شامىن وشپەستەي ەتىپ جاققان ۇستاز رۋحى الدىنداعى بورىشىمىز.
دوسىباي شەرىمقۇلوۆ,
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى