دەپۋتاتتار زاڭدى تۇردە لگبت ناسيحاتىنا تىيىم سالۋدى العا تارتتى

وتىرىستا مادەنيەت جانە اقپارات ۆيتسە-ءمينيسترى ەۆگەني كوچەتوۆ بۇل ماسەلە جونىنەن ءار مەملەكەتتىك ورگان ءوز باعىتتارى بويىنشا قارجىلىق رەسۋرستارىنا قاراي سالالاس زەرتتەۋ جۇرگىزگەنىن ايتتى.

– بارلىعى اشىق تۇردە جاريالاندى. مىسالى, وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بالالاردىڭ ءال-اۋقات يندەكسىن ازىرلەدى. سونىمەن قاتار قۇقىق قورعاۋشى ۇيىم وركەندەۋگە جاردەمدەسۋدىڭ ۇلتتىق قورى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دەرەكتەرىن تالداۋ جانە قورىتىندىلاۋدىڭ نەگىزىندە ءوزىنىڭ جەكە زەرتتەۋىن جۇرگىزدى. بيىل شىلدە ايىندا ناتيجەلەرىن كوپشىلىك­كە تانىستىردى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى ۇيىمنىڭ رەسمي سايتىندا قولجەتىمدى جانە ماجىلىسكە دە جولداندى, – دەدى ە.كوچەتوۆ.

زەرتتەۋ وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردىڭ الەۋمەتتىك جانە پسيحو­لوگيالىق زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنىپ ازىر­لەنگەن. اتالعان قور باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, وندا اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ جاسوسپىرىمدەردىڭ سانا-سەزىمىنە اسەرى, سونداي-اق داستۇردەن تىس قاتىناستاردى ناسيحاتتاۋ فورمالارى (مۋلتفيلمدەر, بالالار ادەبيەتى, سەريالدار جانە ت.ب.) ءجىتى تالدانعان.

– بىلتىر قابىلدانعان «ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى» زاڭ اياسىندا, كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى سەكسۋالدىق سيپاتتاعى قىلمىستار ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلگەن ەدى. بۇل نورمالار ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتتى: بيىلعى العاشقى 9 ايداعى قورىتىندىسى بويىنشا مۇنداي قىلمىستاردىڭ سانى 18%-عا تومەندەدى. سوندىقتان اقپاراتتىق كەڭىستىكتەگى شەكتەۋ مەن باقىلاۋ شارالارى – بالالاردى قورعاۋدا ماڭىزدى. سونى­مەن قاتار وتاندىق باق پەن الەۋمەت­تىك جەلىلەردەگى لگبت تاقىرىبىنىڭ بەلسەندىلىگى زەرتتەلدى. 2024 جىلى وسى تاقىرىپتا 1 559 ماتەريال جاريالانعان. الەۋمەتتىك مەديادا بۇل باعىتتاعى كونتەنت كوبىنە بلوگەرلەر مەن بەلسەندىلەر ارقىلى تارايدى. ال الەۋمەتتىك ساۋالناما ناتيجەلەرى جاستاردىڭ باسىم بولىگى داستۇردەن تىس جىنىستىق قاتىناستار تۋرالى اقپاراتتى ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك جەلىلەردەن (63%), ال باسپا باق, تەلەارنا جانە راديودان – شامامەن تەك 40%-ى الاتىنىن كورسەتتى. بۇل ينتەرنەت كەڭىستىگىنىڭ جاستاردىڭ كوزقاراسىنا اسەر ەتۋدە شەشۋشى ءرول اتقاراتىنىن ايعاقتايدى. ءبىزدىڭ قوعامنىڭ باسىم بولىگى لگبت قوزعالىسىنا نەگاتيۆتى نەمەسە بەيتاراپ كوزقاراس تانىتادى. ساۋالناماعا قاتىسقان ازاماتتاردىڭ 71-80%-ى بۇل قۇبىلىسقا تەرىس كوزقاراس بىلدىرگەن. دەمەك دەپۋتاتتاردىڭ ۇسىنىپ وتىرعان تۇزەتۋلەرى قوعام تاراپىنان كەڭ قولداۋ تاۋىپ وتىر, – دەدى وركەندەۋگە جاردەمدەسۋدىڭ ۇلتتىق قورى باسشىسى ۇسەن سۇلەيمەن.

ال «رەسپۋبليكالىق پسيحياتريا, پسيحوتەراپيا جانە ناركولوگيا عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى» مەملەكەتتىك مەكەمەسى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ءنابي ەسىموۆ بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ دامىپ كەلە جاتقان پسيحيكاسىنا كەز كەلگەن ناسيحات – اشىق بولسىن, جاسىرىن بولسىن تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن جەتكىزدى.

– بالانىڭ سىن تۇرعىسىنان ويلاۋ قابىلەتى ءالى تولىق قالىپتاسپاعان, ال ونىڭ ميى يكەمدى جانە سىرتقى اسەرلەرگە وتە سەزىمتال كەلەدى. مىسالى, كورنەكى-بەينەلى ويلاۋ شامامەن 6-7 جاستا قالىپتاسا باستايدى. ءدال وسى كەزەڭدە بالانىڭ ساناسىنا داستۇردەن تىس نەمەسە داۋلى قۇندىلىقتار ءجيى ۇسىنىلسا, ول ونىڭ ومىرلىك ۇستانىمدارى مەن مىنەز-قۇلقىنا ۇزاقمەرزىمدى اسەر ەتۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار جاسوسپىرىمدەرگە باعىتتالعان يدەولوگيالىق مازمۇنداعى اقپاراتتىڭ ارتىقتىعى پسيحولوگيالىق شامادان تىس جۇكتەمەگە اكەلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ۇرەي مەن مازاسىزدىقتىڭ ارتۋىنا, ءوزىن-ءوزى تومەن باعالاۋ جانە ەموتسيونالدى تۇراقسىزدىققا, الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋدىڭ تومەندەۋىنە, وزىندىك يدەنتيفيكاتسيا­نىڭ بۇزىلۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. ياعني لگبت تاقىرىبىنداعى ناسيحات پسيحيكا­لىق بۇزىلۋعا بەيىم جاسوسپىرىمدەردىڭ جاعدايىن كۇردەلەندىرۋى ىقتيمال. سونى­مەن قاتار مۇنداي ناسيحات جاسوس­پىرىمدەردىڭ قۇندىلىقتىق باعدارلارىن وزگەرتىپ, قوعامداعى ءداستۇرلى مورالدىق ۇستانىمدارعا جانە دەموگرافيالىق جاعدايعا دا كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن, – دەدى ن.ەسىموۆ.

ءداستۇرلى ەمەس جىنىستىق قاتىناستى قولداۋشى قوعام وكىلى سارسەن اۋباكىروۆ ۇسىنىلىپ وتىرعان باستاما حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىنا قايشى كەلەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.

– كونستيتۋتسيا زاڭ الدىندا ءبارىنىڭ تەڭدىگىن كەپىلدەيدى جانە شىعۋ تەگى, الەۋمەتتىك جاعدايى جانە باسقا دا بەلگىلەر بويىنشا كەز كەلگەن كەمسىتۋشىلىككە تىيىم سالادى. 2015 جىلى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ء«داستۇرلى ەمەس قاتىناستاردى ناسيحاتتاۋعا تىيىم سالۋ» تۋرالى زاڭ جوباسىن كونستيتۋتسياعا ساي ەمەس دەپ تانىعان ەدى. ەگەر وسىنداي مازمۇنداعى زاڭ قايتا قابىلداناتىن بولسا, ءبىز ونى كونستيتۋتسيالىق سوتتا قايتا قاراۋعا مىندەتتى بولامىز, سەبەبى ول ۇلتتىق جانە حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىنا قايشى كەلەدى. مۇنداي نورمالار اقپارات الۋ جانە پىكىر ءبىلدىرۋ ەركىندى­گىنە شەكتەۋ قويادى جانە قازاقستانعا بەرىلگەن حالىقارالىق ۇسىنىمدارعا دا قارسى كەلەدى. ەۋروپالىق ادام قۇ­قىقتارى سوتى دا وسىنداي زاڭداردىڭ ديسكريميناتسيالىق سيپاتتا ەكەنىن جانە قوعامدا ستيگما مەن قورقىنىشتى كۇشەيتەتىنىن بىرنەشە رەت اتاپ وتكەن. مۇنداي تۇزەتۋلەر قوعامدى قورعامايدى, كەرىسىنشە ۇرەي, ءوز-ءوزىن تسەنزۋرالاۋ جانە وشپەندىلىكتى ارتتىرادى. قاراپايىم مۇعالىمدەر, جۋرناليستەر, پسيحولوگتەر, عالىمدار جانە اتا-انالار ءبارى دە تەك قابىلداۋ مەن قۇرمەت تۋرالى ايتقانى ءۇشىن ايىپتالۋى مۇمكىن. كەز كەلگەن لگبت تۋرالى پىكىر «ناسيحات» رەتىندە باعالا­نۋى ىقتيمال. بۇل جاعدايدا بۋللينگكە, قىسىم مەن وقشاۋلانۋعا ۇشىراعان جاس­تار اقپارات پەن قولداۋدان ايىرىلادى, – دەدى بەلسەندى.

ءوز كەزەگىندە ءماجىلىس دەپۋتاتى ەدىل جاڭبىرشين لگبت-عا قاتىستى نورمادا ناسيحاتقا تىيىم سالۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ وتىرعانىن, بىراق جەكە تۇلعالاردىڭ قۇقىعى شەكتەلمەيتىنىن ءتۇسىندىرىپ ءوتتى.

– ءبىز بالا قۇقىعىن قورعاۋ, مادەنيەت سالاسى, كينەماتوگرافيا, ونلاين پلاتفورما جانە ونلاين جارنامالاۋ, ماسس-مەديا سياقتى زاڭداردى قاراستىرىپ وتىرمىز. مۇندا پورنوگرافيانى, زور­لىق-زومبىلىقتى, قورلاۋدى, ادام پسيحيكاسىنا اسەر ەتەتىن, اسىرەسە, بالالاردى قۇقىق بۇزۋشىلىققا يتەرمەلەيتىن باسقا دا شارالاردى پايدالانۋ زاڭمەن قۋدالانادى. ەندى وسىنىڭ قاتارىنا ءداستۇرلى ەمەس جىنىستىق قاتىناس وكىلدەرىنىڭ ناسيحاتىن دا قوستىق. لگبت وكىلدەرى ء«بىزدىڭ قۇقىعىمىز تاپتالىپ جاتىر» دەيدى, ءبىز ء«سىزدىڭ قۇقىعىڭىز تاپتالىپ جاتقان جوق, بىزدە لگبت-عا تى­يىم جوق, ءبىز ونى ناسيحاتتاۋعا تىيىم سالۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ جاتىرمىز», دەيمىز. ول ەكەۋى – ەكى بولەك نارسە. سوندىقتان ونىڭ اراجىگىن اشىپ الۋ كەرەك, – دەدى ە.جاڭبىرشين.

ماجىلىسمەن لگبت-نى ناسيحاتتاۋعا تىيىم سالۋ قاجەت ەكەنىن, مۇنداي ۇيىمدار ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى تاپتاپ, ۇرپاق تاربيەسىنە قاۋىپ تون­دىرەتىنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, اتا-انا بالاعا ءوزىنىڭ جىنىسى مەن ءرولىن ءتۇسىندىرىپ, دۇرىس باعىتتا تاربيەلەۋى كەرەك. سوندا عانا قوعامداعى مورالدىق جانە پسيحولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ الدىن الۋعا بولادى دەيدى.

– ءبىز تاربيە ماسەلەسىن ءبىلىم وردالارىنا, مۇعالىمدەرگە عانا ارتىپ قويماۋىمىز قاجەت. تاربيە وتباسىنان باستالادى. سوندىقتان ۇلتتىق قۇن­دىلىقتارعا يەك ارتىپ, سالت-داستۇرگە كوبىرەك ءمان بەرۋ كەرەك. قىزدىڭ قىز ەكەنىن, ۇلدىڭ ۇل ەكەنىن بالا كەزىنەن باس­تاپ ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك. كەيبىر وتباسىلاردا قىزعا ەر بالانىڭ كيىمىن نەمەسە ەر بالاعا قىزدىڭ كيىمىن كيگىزىپ قويادى, ول – دۇرىس ەمەس. بالا ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن كىشكەنتاي كەزىنەن ءبىلىپ وسكەنى ابزال. سول كەزدە عانا ءبىز ۇرپاعىمىزدى ساقتاپ قالامىز, – دەدى دەپۋتات.

جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسىندا بىر­قاتار دەپۋتات ەلىمىزدە لگبت-نى نا­سي­حات­­تاۋعا تىيىم سالاتىن تۇزەتۋلەردى قول­­دادى. ولار بۇل شارالاردىڭ ءسال كەش قولعا الىنعانىن دا ايتىپ قالدى.

– كىتاپ دۇكەنىنەن لگبت-نى ناسيحاتتايتىن باسىلىمداردى كوردىم. وندا ەكى حانزادا ءبىر-بىرىنە عاشىق بولىپ قالادى. مۇنداي وتە كوپ. وسىعان ۇقساس كەلەڭسىزدىكتەردى ناسيحاتتايتىن مۋلت­فيلمدەر, جۋرنالدار, كوميكس­تەر دە بار. بۇعاناسى قاتپاعان جاسوسىپىرىمدەرگە مۇنداي تۇسىنىك تەز ءسىڭىپ كەتەدى. سوندىقتان ءبىر جىنىستىق قاتىناستى ناسيحاتتاسا, پروپاگاندا جاساسا, ۇرانداسا, وندا تى­ي­ىم سالۋ كەرەك. وزدەرى قالاعانشا ءومىر ءسۇر­سىن, بىراق ناسيحات جاساماسىن. ۇيىندە بول­عاننىڭ ءبارى سول ۇيدە قالسىن. نەگىزى بۇعان تىيىم سالۋ شارالارىن ءسال كەش قولعا الىپ وتىرمىز. دەسەك تە, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى قورعاۋ ءار كەز ماڭىزدى, – دەدى دەپۋتات يرينا سميرنوۆا.

ءبىراز ۋاقىتقا سوزىلعان تالقىلاۋ­دان سوڭ, جۇمىس توبى مۇشەلەرىنىڭ قولداۋىمەن نورما قابىلداندى.