پرەزيدەنت پارلامەنتتىك رەفورما جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىندا ەلىمىزدە ءتۇرلى باعىتتا اۋقىمدى وزگەرىستەر جاسالىپ جاتقانىن ايتتى. ونىڭ ءبىرى ء–بىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ ساياساتى. «بۇل حالىقارالىق ۇردىسكە تولىق ساي كەلەدى. الەم ەلدەرىنىڭ ۇشتەن ەكىسىندە وسىنداي پارلامەنتتىك جۇيە قالىپتاسقان. ءدال قازىر بىزگە كەرەگى – ورتاق ۇستانىم جانە پاراساتتى, سالماقتى ۇسىنىس. سوندىقتان بارلىق وي-پىكىردى, ۇسىنىستى مۇقيات زەرتتەيمىز, ەگجەي-تەگجەيلى قارايمىز», – دەدى مەملەكەت باسشىسى. ەلىمىز وسىنداي وزگەرىستەرگە قانشالىقتى دايىن ەكەنىن, جالپى ءبىر پالاتالى پارلامەنتتىڭ قاجەتتىلىگىن قازاقستاننىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جاقسىبەك قۇلەكەەۆتەن سۇرادىق.
- جاقسىبەك ابدىراحمەت ۇلى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ باستاماسى قانشالىقتى وزەكتى جانە سوڭعى ۇدەرىستەرگە ساي كەلە مە؟
- بۇگىن پرەزيدەنتتىڭ باسشىلىعىمەن وتكەن جۇمىس توبىنىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىندا كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزۋ ارقىلى قوس پالاتالىدان ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلدى. بۇل — قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيىلعى كەزەكتى جولداۋىندا ايتىلعان ۇسىنىس.
بۇگىنگى اقپارات قۇرالدارىندا ايتىلىپ جاتقانداي, كونستيتۋتسيانىڭ كەز كەلگەن بابىنا وزگەرىس ەنگىزۋ كوپتەگەن كونستيتۋتسيالىق جانە وزگە دە زاڭدارعا تۇزەتۋ ەنگىزۋدى تالاپ ەتەدى. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى دە بۇل تۋرالى ايتىپ ءوتتى. بۇل وزگەرىس شامامەن كونستيتۋتسيانىڭ 40-قا جۋىق بابىنا, 10 كونستيتۋتسيالىق زاڭعا جانە 50-دەن استام كودەكس پەن زاڭعا تۇزەتۋ ەنگىزۋدى قاجەت ەتەتىن ۇلكەن شەشىم. سوندىقتان اسىقپاي, جان-جاقتى تالداپ بارىپ شەشىم قابىلداۋ ورىندى دەپ سانايمىن. مەن بۇل پىكىرمەن تولىق كەلىسەمىن.
جالپى, ءبىز ۋنيتارلىق مەملەكەتپىز. قوس پالاتالى پارلامەنت نەگىزىنەن فەدەراتيۆتىك قۇرىلىمداعى مەملەكەتتەرگە ءتان قۇبىلىس. مىسالى, رەسەي, اقش, ۇلىبريتانيا — فەدەراتيۆتىك مەملەكەتتەر. سوندىقتان الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە, ەگەر كونستيتۋتسياعا سايكەس فەدەراتيۆتىك قۇرىلىم بولسا, وندا قوس پالاتا مىندەتتى تۇردە بولادى. تومەنگى پالاتا — حالىقتىڭ اتىنان سايلاناتىن زاڭ شىعارۋشى ورگان, ال جوعارعى پالاتا — فەدەراتسيا قۇرامىنداعى سۋبەكتىلەردىڭ مۇددەسىن قورعايدى.
ال ءبىز ۋنيتارلىق مەملەكەت بولعاندىقتان, ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا قوس پالاتالى پارلامەنت اسا قاجەت ەمەس دەپ ويلايمىن.
- قاسىم-جومارت توقاەۆ پارلامەنتتىك رەفورمانى «ەلىمىزدىڭ, حالقىمىزدىڭ تاعدىرىنا تىكەلەي قاتىسى بار ماسەلە» دەپ اتادى. بۇل رەفورمانىڭ حالىققا بەرەرى نە بولماق؟
- ەگەر حالىق وسى شەشىمدى قولداپ, ەلىمىز ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشەتىن بولسا, وندا كوپتەگەن زاڭدارعا, سونىڭ ىشىندە كونستيتۋتسيانىڭ وزىنە دە ۇلكەن وزگەرىستەر ەنگىزۋگە تۋرا كەلەدى. قازىرگى كونستيتۋتسيادا پارلامەنت ەكى پالاتادان تۇرادى. سوندىقتان سەناتتىڭ بۇرىنعى فۋنكتسيالارىنىڭ بارلىعى ماجىلىسكە بەرىلۋى مۇمكىن. دەمەك, ءماجىلىستىڭ كوميتەتتەرى دە قايتا قۇرىلۋى ىقتيمال.
ءبىر پالاتالى پارلامەنت بولعان جاعدايدا ونىڭ قۇزىرەتى مەن فۋنكتسيالارى ايتارلىقتاي كەڭەيەدى. دەپۋتاتتاردى سايلاۋ ءتارتىبى دە وزگەرۋى مۇمكىن. بۇعان قوسا, قازىرگى تاڭدا لاۋازىمدى تۇلعالاردى تاعايىنداۋ كەزىندە سەناتتىڭ كەلىسىمى قاجەت بولسا, ەندى ول وكىلەتتىكتەر ماجىلىسكە بەرىلەدى. بۇل سوت جانە پروكۋراتۋرا تۋرالى زاڭدارعا دا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى تالاپ ەتەدى, سەبەبى ولاردىڭ باسشىلارى بۇرىن سەناتتىڭ كەلىسىمىمەن تاعايىندالاتىن.
سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ «وسىنى جان-جاقتى زەرتتەپ, تالقىلاپ, سودان كەيىن عانا اقىلمەن, حالىق پەن ەل بولاشاعى ءۇشىن دۇرىس كونستيتۋتسيالىق شەشىم قابىلدايىق» دەگەن ۇسىنىسى ورىندى.
جالپى, كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن ءبىر عانا ءسوزدىڭ ءوزى قوعامدى باسقا باعىتقا بۇرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. مۇنداي وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسى 10-20 جىلدان كەيىن عانا بايقالۋى ىقتيمال. سوندىقتان مۇنىڭ بارلىعىن جان-جاقتى زەرتتەپ, ساراپتاپ بارىپ جۇزەگە اسىرعان ءجون.
- پرەزيدەنت الدىمەن كونستيتۋتسياعا بىرقاتار وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت بولاتىنىن ايتتى. نەگىزگى زاڭنىڭ 40-قا جۋىق بابى وزگەرەدى. سودان سوڭ كەم دەگەندە 10 كونستيتۋتسيالىق زاڭعا جانە 50-دەن استام كودەكس پەن زاڭعا تۇزەتۋ ەنگىزۋ كەرەك بولادى. مۇنى جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋمەن تەڭ ءىس دەۋگە بولادى. وسى وزگەرىستەردىڭ ەڭ ماڭىزدىلارى قايسى دەپ ويلايسىز؟
- قازاقستاندا قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ پايدا بولۋىنا 1994 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما كەزىندە فرانتسيادان شاقىرىلعان ساراپشىلاردىڭ ىقپالى بولعان سياقتى. فرانتسيا — ۋنيتارلىق مەملەكەت بولا تۇرا, وندا ەكى پالاتا بار: تومەنگى جانە جوعارعى. بۇل ءداستۇر XVIII عاسىردىڭ سوڭىندا العاشقى كونستيتۋتسيا قابىلدانعان كەزدەن باستاۋ الادى.
ونداعى ماقسات — تومەنگى پالاتا زاڭ جوباسىن دايىنداپ, جوعارعى پالاتا ونى ماقۇلدايدى. سوندىقتان جوعارعى پالاتانى بۇرىن «اقساقالدار كەڭەسى» دەپ اتاعان, كەيىن سەنات دەپ بەكىتىلدى. فرانتسيانىڭ تاجىريبەسى پولشا سياقتى ەلدەرگە دە اسەر ەتكەن.
ال قازاقستان جاعدايىندا قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ قاجەتتىلىگى ازايدى. ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلدەگى ەتنيكالىق قۇرامنىڭ الۋان تۇرلىلىگى مەن ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا ەكى پالاتالى جۇيە ەنگىزىلدى. تومەنگى پالاتا — حالىق سايلايتىن ءماجىلىس, ال جوعارعى پالاتا — سەنات, ونىڭ دەپۋتاتتارىن وبلىستىق ءماسليحاتتار مەن پرەزيدەنت سايلايدى.
سول كەزەڭدە بۇل مودەل ەل بىرلىگىن ساقتاۋعا جانە شەشىمدەردىڭ تەڭگەرىمدى قابىلدانۋىنا مۇمكىندىك بەردى.
- پارلامەنتتىك رەفورما بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ العاشقى وتىرىسىندا ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ ورىندالۋى قانشالىقتى ناتيجەلى بولادى دەپ ويلايسىز؟
- قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمى تولىق قالىپتاسقان دەۋگە بولادى. ەگەمەندىكتىڭ 35 جىلىندا ەلدىڭ ۇلتتىق قۇرامى وزگەرىپ, قازاق ءتىلىنىڭ باسىمدىعى ايقىن بايقالادى. سوندىقتان بۇرىنعىداي ەتنوسارالىق نەمەسە تىلدىك شيەلەنىس تۋى ەكىتالاي. وسى سەبەپتى ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ ورىندى شەشىم دەپ ەسەپتەيمىن.
ءبىر پالاتالى پارلامەنت زاڭ قابىلداۋ پروتسەسىن جەدەلدەتەدى. بۇل كەز كەلگەن شەشىمنىڭ تەز قابىلدانىپ, ومىرگە ەنۋىنە ىقپال ەتەدى. قوس پالاتالى جۇيەدە زاڭ جوباسى الدىمەن ماجىلىستە قارالىپ, سودان كەيىن سەناتقا وتەدى. سەنات ءوز تۇزەتۋلەرىن ەنگىزىپ, قۇجاتتى قايتا ماجىلىسكە قايتارادى. وسىلايشا پروتسەسس ۇزاققا سوزىلادى. ال ءبىر پالاتالى پارلامەنتتە مۇنداي قايتالاما تالقىلاۋلار بولمايدى, بۇل زاڭ شىعارۋ ءىسىن ايتارلىقتاي جەدەلدەتەدى.