«ورتالىق ازيا – رەسەي» ءسامميتى: وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كەزەڭى

ورتالىق ازيا – الەۋەتى مول ايماق

ايتۋلى سامميتتە مەملەكەت باسشىسى ەڭ الدىمەن قوناقجايلىق تانىتىپ, باسقوسۋدى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعان تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمونعا العىس ايتتى. سونىمەن قاتار ورتا­لىق ازيا جانە رەسەي اراسىندا شىنايى دوستىق پەن ىنتىماقتاستىقتى, ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى نىعايتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقانى ءۇشىن رەسەي پرەزي­دەنتى ۆلاديمير پۋتينگە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.

– ورتالىق ازيا – قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان الەۋەتى مول ايماق. ونىڭ جاھاندىق ۇدەرىستەردەگى قازىرگى جانە كەلەشەكتەگى ءرولى زور. مۇنى الەم مەملەكەتتەرى مويىنداپ وتىر. بۇگىنگىدەي كەلىسسوزدەرگە قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتۋى وسىنىڭ دالەلى. تاريحي, ساياسي, ەكو­نو­ميكالىق, گۋمانيتارلىق فاكتورلار تۇر­عىسىنان العاندا, قازاقستان ءۇشىن رەسەيدىڭ ورنى ايرىقشا. ءبىر عانا دەرەكتى ايتالىق: ەلدەرىمىزدىڭ اراسىن الەمدەگى ەڭ ۇزىن شەكارا ءبولىپ جاتىر, ياعني 7 591 شاقىرىم. بۇرىن-سوڭدى بولماعان گەوسايا­سي دۇربەلەڭگە, الەم ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا قاراماستان, رەسەي قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەسى ءارى وداقتاسى سانالادى. الداعى ۋاقىتتا دا وسىلاي بولىپ قالا بەرەدى. ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى احۋال كەيىنگى جىلدارى ساياسي ىنتىماقتاستىق, ەكونوميكالىق ىقپالداستىق, مادەني جانە رۋحاني بىرلىككە قاراي بەت العانى قۋانتادى. بۇل وڭ ءۇردىس ەندى كەرى سيپات المايدى جانە ايماعىمىزدىڭ رەسەي مەملەكەتىنىڭ پەرسپەك­تيۆتى ءارى بەدەلدى سەرىكتەسى رەتىندەگى سالماعىن ۇستەي تۇسەدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى ءۇش جىل بۇرىن استانادا وتكەن العاشقى «ورتالىق ازيا – رەسەي» ءسامميتى كوپجاقتى فورماتتاعى ىقپالداستىقتىڭ جەمىستى باستاۋى بولعانىن اتاپ ءوتتى.

– بۇگىنگى كەزدەسۋ رەسەيمەن اراداعى ۇزاقمەرزىمدى ءارى كوپجاقتى بايلانىس­تار­عا تىڭ سەرپىن بەرۋدى كوزدەيدى. كوپجوس­پار­لى ىنتىماقتاستىق اناعۇرلىم تابىستى دامۋى ءۇشىن ورتالىق ازيانىڭ تۇراقتىلىعىن نىعايتۋ ماڭىزدى. مەنىڭ ويىمشا, مۇنداي سەرىكتەستىكتىڭ نەگىزگى مىندەتى – وسى, – دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ايماق پەن رەسەي اراسىنداعى ەكىجاقتى جانە كوپجاق­تى ىقپالداستىقتىڭ بىرقاتار وزەكتى باعىتىنا قاتىستى ويىمەن ءبولىستى. ءبىرىنشى باسىمدىق رەتىندە ساۋدا جانە يندۋستريالدى قارىم-قاتىناستى دامىتۋعا توقتالدى.

– العاشقى سامميتتە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ۇلگىسىن قالىپ­تاستىرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەۋگە كەلىسكەن ەدىك. بۇگىن قابىلداناتىن بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارى 50-دەن اسا شارانى قامتيدى. بۇل – وتە قۇندى قۇجات. سول سەبەپتى ونى ۋاقتىلى ىسكە اسىرۋعا بارىنشا كۇش جۇمىلدىرۋ قاجەت. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ رەسەيمەن ساۋدا كولەمى بارلىق تاۋار اينالىمىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن قۇرايدى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا بۇل كورسەتكىش 20 پايىز ءوسىپ, 50 ملرد دوللاردان استى. اتالعان كولەم­نىڭ جارتىسىنان كوبى قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ساۋداعا تيەسىلى. بىلتىر ونىڭ كولەمى 28 ملرد دوللارعا جەتتى. رەسەي قازاقستان ەكونوميكاسىنا قارجى قۇيعان ءىرى ينۆەستورلاردىڭ قاتارىنا ەندى. ينۆەستيتسيا كولەمى 26 ملرد دوللاردان استى. بىلتىردىڭ وزىندە رەسەيدەن تىكەلەي كەلەتىن ينۆەستيتسيا اعىنى 33 پايىز ۇلعايىپ, 4 ملرد-تان اسا دوللارعا كوبەيگەن. وعان ونەركاسىپ كووپەراتسياسىن جەدەل دامىتۋ مۇمكىندىك بەردى. جالپى قۇنى 21 ملرد دوللاردى قۇرايتىن 114 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا 33 جوبا بويىنشا جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. ونىڭ ينۆەستيتسيا كولەمى 4,5 ملرد-تان اسا دوللاردى قۇرايدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, تاراپتار ساۋدا كەدەرگىلەرىن جويۋدى, ءوزارا ساۋدانى جانداندىرۋدى جانە تاۋار اينالىمى نومەنكلاتۋراسىن كەڭەيتۋدى قولدايدى.

– شەكارالىق ساۋدا ايماعىن قۇرۋ, تۇراقتى تۇردە شەكارالىق ايماقتىق فورۋمدار, بيزنەس-فورۋمدار, كورمەلەر مەن جارمەڭكەلەر وتكىزۋ, ەلەكتروندىق ساۋدا الاڭىن دامىتۋ بۇل مىندەتتەردى شەشۋگە ىقپال ەتەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ورتالىق ازيادا بىرلەسكەن ساۋدا-ونەركاسىپ ايماقتارى مەن يندۋستريالدىق حابتار قالىپتاسا باستادى. بۇل الاڭداردا ءوندىرىس لوكاليزاتسياسىنا, قوسىلعان قۇننىڭ بارلىق تىزبەگى بويىنشا كووپەراتسياعا جانە تۇراقتى تاسىمالدى قامتاماسىز ەتۋگە جاعداي جاسالادى. رەسەيلىك بيزنەستىڭ اتالعان جوبالارعا قاتىسۋى رەسەي تاۋارلارىنىڭ ءبىزدىڭ, سونىڭ ىشىندە قازاقستان نارىعىندا ۇزاق ۋاقىت بويى اينالىمدا بولۋىنا ىقپال ەتەدى, – دەدى پرەزيدەنت.

كولىك-لوگيستيكا سەكتورىن نىعايتۋ – ماڭىزدى باعىت

مەملەكەت باسشىسى اۋىل شارۋاشى­لىعىنداعى بىرلەسكەن جۇمىستاردىڭ مۇمكىندىگى كوپ ەكەنىن مالىمدەدى.

– قازىردىڭ وزىندە وڭ ناتيجە بار. بىراق يننوۆاتسيالاردى بىرلەسىپ ەنگىزۋگە ەكپىن بەرە وتىرىپ, مول تابىسقا جەتۋگە بولا­دى. بۇل ارادا اگروتەحنولوگيالىق ستار­­تاپتار قۇرۋ, جەر يگەرۋدىڭ ءدال تەحنو­­لو­گيا­سىن كەڭى­نەن قولدانۋ, زاماناۋي اگرولوگيس­تيكا­لىق الاڭداردى دامى­تۋ, قۇزىرەتتەر ورتا­لى­عىن جاساندى ين­تەل­لەكتىنى پايدالا­نا وتىرىپ قالىپتاستىرۋ جونىندە ءسوز بولىپ وتىر. رەسەي الەمدەگى ءىرى استىق ءوندىرۋشى جانە تاسىمالداۋشى ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرەدى. بۇل باعىت­تا قازاقستان دا – دۇنيە جۇزىندەگى كوشباس­شى­لاردىڭ ءبىرى. وسى سالاداعى زور الەۋەتىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ, استىقتى تەرەڭ وڭدەۋدىڭ بىر­لەس­كەن كلاس­تەرىن قۇرۋ جوباسىن قاراس­تىرۋ­دى ۇسىنا­مىز. بۇل تەك بيداي مەن ۇن عانا ەمەس, قوسىل­­عان قۇنى جوعارى ونىم­دەر شىعارۋعا مۇم­­كىن­دىك بەرەدى. ءبىز سىرت­قى نارىقتا ءبىر-بىرىمىز­­بەن باسەكەگە تۇس­پەي, اگروونەركاسىپ كەشە­­نىن جوعارى تەح­نو­لوگيالىق سالاعا اي­نال­­دىرۋدىڭ سترا­تە­گيا­لىق پا­يى­مىن نەگىز­­گە الۋعا ءتيىسپىز. جالپى, ورتالىق ازيا ەلدەرى الەۋەتى­نىڭ سينەر­گياسى مەن رەسەي­دىڭ ەكونو­مي­كالىق مۇم­كىن­دىكتەرى كوپ­­جوس­­پارلى سەرىكتەستىگى­مىزدىڭ مازمۇ­نىن بايىتا تۇسەدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

پرەزيدەنت كولىك-لوگيستيكا سەكتورىن نىعايتۋدى تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت رەتىندە اتادى.

– ەلىمىز ءۇشىن رەسەيمەن ستراتەگيالىق ىقپالداستىقتىڭ ماڭىزى زور. گەوگرافيا­لىق تۇرعىدان وڭتايلى ورنالاسقان قازاقستان ەۋرازيالىق كولىك-لوگيستيكا جەلىسىنىڭ وزەگى رەتىندە شىعىس پەن باتىستى, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتى تۇراق­تى بايلانىستىرا الادى. رەسەي – ءوڭىر مەم­لەكەتتەرىنىڭ الەم نارىعىنا شىعا­تىن نەگىزگى قاقپاسى. سوندىقتان رەسەي­مەن كولىك-لوگيستيكا سالاسىنداعى ىنتى­ماقتاستىقتىڭ ستراتەگيالىق سيپاتى ايرىقشا ماڭىزدى. قازاقستان اۋماعى ارقىلى 11 حالىقارالىق كولىك ءدالىزى وتەدى, ياعني 5 تەمىرجول جانە 6 اۆتوكولىك جولى. وعان ازيا مەن ەۋروپا اراسىندا قۇرلىق ارقىلى تاسىمالداناتىن جۇكتىڭ 85 پايىزى تيەسىلى. كەيىنگى 15 جىلدا سالانى كەشەندى جاڭعىرتۋعا 35 ملرد دوللاردان اسا قارجى جۇمسالدى. نا­تي­­جەسىندە, جۇك تاسىمالىنىڭ كولەمى تۇراق­تى تۇردە ءوسىپ كەلەدى. رەسەيدەن ورتا­لىق ازياعا قازاقستان ارقىلى تەمىر جولمەن تاسىمالدانعان جۇك كولەمى كەيىنگى ءۇش جىلدا 26 پايىز ارتىپ, 30 ملن توننادان استى. بۇل رەتتە كەرى باعىتتاعى ترانزيت شامامەن 50 پايىز ۇلعايدى. سونىمەن قاتار رەسەيدەن قىتايعا ەلىمىز ارقىلى تاسىمالداناتىن جۇك كولەمى 3 ەسە ارتىپ, 5 ملن تونناعا جەتتى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ الدىندا رەسەيدىڭ جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ۇكىمەتتەرىمەن بىرگە ءوڭىر­دىڭ, جالپى ەۋرازيالىق كەڭىستىكتىڭ زاماناۋي, قاۋىپسىز, ورنىقتى كولىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ماقساتىندا بەلسەندى جۇمىستى جالعاستىرۋ مىندەتى تۇرعانىنا نازار اۋداردى. 2030 جىلعا دەيىن 5 مىڭ شاقىرىمنان اسا جاڭا تەمىرجول توسەپ, 11 مىڭ شاقىرىم جولدى جوندەۋ جوسپارلانعان.

– «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوكولىك ءدالىزىنىڭ وتكىزۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ناقتى قادام جاسالىپ جاتىر. 2030 جىلعا قاراي قىزىلوردا قالاسىنان رەسەي شەكاراسىنا دەيىنگى ۋچاسكە ءتورت جولاقتى قوزعالىسقا اۋىس­تىرىلادى. رەسەيلىك جانە تۇرىكمەن سەرىكتەستەرىمىزبەن بىرلەسىپ, «سولتۇستىك – وڭتۇستىك» حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ شىعىس تارماعىن دامىتامىز. بۇگىندە بۇل باعىتتا تاسىمال كولەمى ايتارلىقتاي ۇلعايعانىن كورىپ وتىرمىز. 2027 جىلعا قاراي اتالعان كولىك جولىنىڭ وتكىزۋ مۇمكىندىگىن ەسەلەۋ جوسپارى تۇر. بىلتىرعى قورىتىندى بويىنشا ونداعى جۇك تاسىمالى 2,5 ملن-عا جۋىق توننانى قۇراعان. «سولتۇستىك – وڭتۇستىك» ءدالىزىنىڭ شىعىس تارماعىن ينۆەستيتسيامەن جانە ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا بىرلەسكەن باعدارلامانى ىسكە قوسۋ باعداردىڭ الەۋەتىن تولىق اشۋعا ءارى قاجەتتى قارجىنى تارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەر ەدى. بۇل باستاماعا حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىن, دامۋ بانكتەرى مەن ينۆەستيتسيالىق قورلاردى تارتا الامىز. ناقتى ايتقاندا, قازاقستان مەن رەسەي ۆەدومستۆولارى وسى ماسەلەنى مەنىڭ 12 قاراشا كۇنى ماسكەۋگە جاسايتىن ساپارىمنىڭ الدىندا تالقىلاۋىنا بولادى. وڭتۇستىك ازيا نارىعىنا اۋعانستان ارقىلى وتەتىن كولىك ءدالىزىن دامىتۋ جوباسىنىڭ دا كەلەشەگى زور. بىرلەسە كۇش جۇمىلدىرىپ, اتالعان ماسەلەلەردى جەدەل شەشۋ ءۇشىن «سولتۇستىك – وڭتۇستىك» ءدالىزى اياسىنداعى ەۋرازيالىق باعىتتى دامىتۋ كەڭەسىن قۇرۋدى ۇسىنامىن. كەڭەستى ەلدەرىمىزدىڭ كولىك ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارى باسقارا الادى. وعان مامانداردى, ساراپشىلار مەن كاسىپكەرلەردى مۇشە ەتۋگە بولادى, – دەدى پرەزيدەنت.

اتوم ونەركاسىبى سالالارعا سەرپىن بەرەدى

مەملەكەت باسشىسى ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىقپالداستىقتىڭ الەۋەتىنە جوعارى باعا بەردى.

– رەسەي, قازاقستان جانە وزبەكستاننىڭ ۇشجاقتى گاز وداعىنىڭ ارقاسىندا وڭىردە جاڭا ەنەرگەتيكالىق جۇيە قالىپتاسىپ كەلەدى. بۇل حالىق پەن ونەركاسىپتى كوگىلدىر وتىنمەن سەنىمدى تۇردە قامتاماسىز ەتەدى. كاسپي قۇبىرى كونسورتسيۋمىنىڭ ماڭىزىنا ارنايى توقتالسام دەيمىن. بىلتىر وسى جەلى ارقىلى شامامەن 63 ملن تونناعا جۋىق وتاندىق مۇناي تاسىمالداندى. اتالعان پروبلەمانى تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ناقتى شارالار قابىلداعان قۇرمەتتى ۆلاديمير ۆلاديميروۆيچ, سىزگە العىس ايتامىن. سونىمەن قاتار شىعىس تارماعىنىڭ دا وزەكتىلىگى ارتىپ كەلە جاتقانىن بايقايمىز. قازاقستان رەسەي مۇنايىن قىتايعا تاسىمالداۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ءبىز ارقىلى جىلىنا 10 ملن تونناعا دەيىن مۇناي جەتكىزىلەدى. دەگەنمەن وتكەن جىلى تاسىمالدانعان مۇناي كولەمى بۇل كورسەتكىشتەن اسىپ ءتۇستى. ترانزيت قارقىنىنىڭ وسۋىنە قاراساق, ونىڭ كولەمىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بار. بىرنەشە كۇن بۇرىن سانكت-پەتەربور قالاسىندا قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا گاز سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جونىندە ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويىلدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

پرەزيدەنت كەيىنگى جىلدارى رەسەيمەن اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق سەرپىن العانىن ايتتى. وسى ورايدا «روساتوم» كومپانياسىنىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستاندا العاشقى اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى.

– اتوم ونەركاسىبىندەگى ىقپالداستىق بىرقاتار جاناما سالانىڭ دامۋىنا بەرىك نەگىز بولا الادى. مۇنىڭ ءبىز ءۇشىن ماڭىزى زور. قازاقستاندا يادرولىق وتىن تسيكلى جانە راديواكتيۆتى قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ سالاسىنداعى وڭىرلىك قۇزىرەتتى كەڭەس قۇرۋدى ۇسىنامىز. زاماناۋي عىلىمي-زەرتتەۋ بازاسى مەن بىلىكتى كادر دايارلاۋ جۇيەسىن نىعايتۋ – وزەكتى ماسەلە. بۇل باعىتتا العاشقى ماڭىزدى قادام جاسالدى. الماتىدا ميفي ۇلتتىق زەرتتەۋ يادرولىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالى اشىلدى. اتالعان جۇمىسقا ەكى ەلدىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن تارتىپ, ونى ودان ءارى جالعاستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. جاقىندا عىلىم جونىندەگى كەڭەستىڭ وتىرىسىن وتكىزدىم. ىقپالداستىق ورناتۋ ءۇشىن الەۋەتتىڭ بار ەكەنى انىقتالدى ءارى ونى پايدالانۋعا بولادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ارقىلى تسيفرلىق ترانسفورماتسيا جۇرگىزۋ وزەكتى مىندەتكە اينالعانىنا توقتالدى. سونداي-اق قازاقستان بۇل سالادا كەشەندى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقانىنا ءمان بەردى.

– جاقىندا عانا استانادا حالىقارالىق جاساندى ينتەللەكت ورتالىعى اشىلدى. ول الەمدىك كومپانيالارمەن, سونىڭ ىشىندە رەسەيلىك كاسىپورىندارمەن سەرىكتەستىك ورناتا وتىرىپ, وتاندىق ازىرلەمەلەردىڭ ءبىرتۇتاس ەكوجۇيەسىن قۇرۋدى كوزدەيدى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق سۋپەركومپيۋتەر ىسكە قوسىلدى. ەكىنشى سۋپەركومپيۋتەردىڭ جۇمىسىن جولعا قويۋ مىندەتى جۇكتەلدى. 400 مىڭنان اسا ستۋدەنتتى قامتيتىن ارناۋلى مەملەكەتتىك باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن اشۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. ءبىز تاجىريبە الماسۋعا, ءوزارا تاعىلىمدامالار وتكىزۋگە, زەرتتەۋ جوبالارىنا جانە باسقا دا بىرلەسكەن باستامالارعا قاتىسۋعا دايىنبىز. عىلىمي جانە وندىرىستىك يننوۆاتسيا بويىنشا الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى سانالاتىن رەسەيمەن ۇزاقمەرزىمدى ءارى ناتيجەلى ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتامىز. سونداي-اق مۇنى ەكىجاقتى ىقپالداستىقتىڭ باسىم باعىتى رەتىندە قاراستىرامىز, – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ايماق ەلدەرى بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەكو­لوگيا­لىق سىن-قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. ونى ەڭسەرۋ ءۇشىن ۇكىمەتتەر مەن سالالىق ۆەدومستۆولار باسشىلارى دەڭ­گەيىندە جۇيەلى شارالار قابىلداۋ قاجەت.

– وسىعان وراي ەكولوگيا ماسەلەلەرى جونىندەگى رەسەي جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ مينيسترلەر كەڭەسىن بەكىتۋدى ۇسىنامىز. ترانسشەكارالىق وزەندەر مەن كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعدايىنا باسا نازار اۋدارۋ كەرەك. بۇل كۇردەلى ماسەلەنى شەشۋگە كاسپيدىڭ سۋ رەسۋرستارىن ساقتاۋ بويىنشا مەملەكەتارالىق باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ىقپال ەتەدى. سۋ قاۋىپسىزدىگىنىڭ قازىرگى جاعدايى دا الاڭداتپاي تۇرمايدى. سۋ رەسۋرستارى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ جاي-كۇيىن باقىلاۋ, سونداي-اق توتەنشە جاعدايلاردى بولجاۋ ءۇشىن جاساندى جەر سەرىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ عارىشتىق مونيتورينگ بويىنشا بىرلەسكەن باعدارلاما جاساقتاۋدى جانە ىسكە اسىرۋدى ۇسىنامىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

العاشقى رەكتورلار فورۋمىن قازاقستاندا وتكىزۋدى ۇسىندى

پرەزيدەنت رەسەي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى سان قىرلى مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى دامىتۋعا باسا نازار اۋدارۋى قاجەت دەپ سانايدى.

– بۇل ورايدا ەلدەرىمىزدى بىرىكتىرەتىن, جالپى ورتاق قۇندىلىعىمىز سانالاتىن ورىس ءتىلىنىڭ ورنى ەرەكشە. بىرلەسكەن كۇش-جىگەردىڭ ارقاسىندا حالىقارالىق ورىس ءتىلى ۇيىمىن قۇرعانىمىز قۋانتادى. ونىڭ شتاب-پاتەرى سوچي قالاسىندا ورنالاسقان. ەل الدىندا سويلەگەن سوزدەرىمدە قازاق جاستارىنىڭ ورىس ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەنى ماڭىزدى ەكەنىن ايتىپ ءجۇرمىن. بىراق بۇل تالاپ قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىن ودان ءارى نىعايتۋعا باعىتتالعان جۇيەلى جۇمىستارعا كەدەرگى كەلتىرمەيدى. قۇداي بەرگەن انا تىلدەرىمىز كونستيتۋتسيالىق تارتىپپەن مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولدى. سوندىقتان قازاق تىلىنە بۇرىنعىداي كوڭىل بولىنە بەرەدى. جاستارىمىز بيلىكتىڭ قولداۋىمەن ەكى, ءتىپتى ءۇش-ءتورت ءتىلدى وڭاي مەڭگەرە الاتىنىنا سەنىمدىمىن. مۇنداي مىسالدار الەمدە از ەمەس. انىعىن ايتقاندا, قازاقستانداعى جاعداي وسىنداي. ەلىمىزدىڭ ءار ازاماتى وزىنە ىڭعايلى تىلدە سويلەۋگە قۇقىلى. بۇل – «بىرلىگىمىز – ارالۋاندىقتا» دەپ اتالاتىن ۇلتتىق ساياساتىمىزدىڭ وزەگى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

وسى ورايدا جوعارى ءبىلىم سالاسىن­داعى بايلانىستى دامىتۋدىڭ ءمانى ەرەكشە ارتا ءتۇستى. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ 60 ۋني­ۆەر­سيتەتى رەسەيدىڭ 50 جوعارى وقۋ ورنىمەن ىن­تىماقتاستىق ورناتقان. رەسەيدە 60 مىڭ­نان اسا قازاقستاندىق ستۋدەنت وقيدى.

– ەلىمىزدە رەسەيدىڭ جەتەكشى وقۋ ورىندارىنىڭ 9 فيليالى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ قاتارىندا بيىل پايدالانۋعا بەرىلگەن ماسكەۋ مەملەكەتتىك حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىنىڭ فيليالى دا بار. بىلتىر قازاقستاندا تاشكەنت يرريگاتسيا جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن مەحانيكالاندىرۋ ينجەنەرلەرى ينستيتۋتىنىڭ فيليالى ءوز جۇمىسىن باستادى. ءوز كەزەگىندە بىشكەك, وش, تاشكەنت قالالارىندا قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيليالدارى ستۋدەنتتەر قابىلدادى. ومبى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى فيليالىنىڭ اشىلۋى ماڭىزدى وقيعاعا اينالدى. بۇل – رەسەيدەگى العاشقى شەتەلدىك وقۋ ورنىنىڭ وكىلدىگى. وسى سالادا سىندارلى قارىم-قاتىناس ورناتقانى ءۇشىن ارىپتەستەرىمە ريزاشىلىق بىلدىرەمىن. ەلدەرىمىز اراسىندا عىلىم-ءبىلىم سالاسى بويىنشا تىعىز بايلانىس ورناعانىن ەسكەرىپ, «ورتالىق ازيا – رەسەي» فورماتىنداعى العاشقى رەكتورلار فورۋمىن قازاقستاندا وتكىزۋدى ۇسىنامىن. قازىرگى جاعداي ىقپالداستىقتى تسيفرلىق فورماتتا بەلسەندى دامىتۋ قاجەت ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. وسى ورايدا «ورتالىق ازيا – رەسەي» تسيفرلىق كىتاپحاناسى» بىرلەسكەن ءبىلىم بەرۋ ونلاين-پلاتفورماسىن اشۋعا مۇمكىندىك مول دەپ ويلايمىن. مۇندا ۋنيۆەرسيتەتتەرىمىزدىڭ كۋرستارى مەن دارىستەرى, ارحيۆتەرى قولجەتىمدى بولۋعا ءتيىس, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك – ءجىتى نازاردا

پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ – ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى. قازىر حالىقارالىق جاعداي كۇردەلى ءارى ءسات سايىن قۇبىلىپ تۇر.

– ءوزارا قۇرمەت پەن سەنىمگە نەگىزدەلگەن ىنتىماقتاستىعىمىزدى جالعاستىرۋ بارلىق سىن-قاتەردى ەڭسەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستان ءۇشىن تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىلدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماڭىزدى مىندەت سانالادى. ەسىرتكىنىڭ, ونىڭ ىشىندە سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمى الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ وتىر. اتالعان قاتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قۇزىرەتتى ورگاندار بىرلەسكەن ارەكەتكە كوشىپ, ارناۋلى مەملەكەتارالىق قۇرىلىمدار, ناقتى ايتقاندا, ورتا ازيانىڭ وڭىرلىك اقپاراتتىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعى, شىۇ ەسىرتكىگە قارسى ورتالىعى جانە تاعى باسقالارى قولداۋدى كۇشەيتە ءتۇسۋى كەرەك. قاۋىپسىزدىك كەڭەسى حاتشىلارىنىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىن «ورتالىق ازيا – رەسەي» فورماتىندا جالعاستىرۋ قاجەت دەپ سانايمىن. جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانا وتىرىپ, كيبەرقورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە كيبەرقىلمىسقا قارسى تۇرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا شارالار قابىلداۋ ماڭىزدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى اۋعانستانداعى احۋال وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ قالا بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت بۇل ەلدى وڭىردەگى ەكونوميكالىق ۇدەرىسكە تارتۋ بويىنشا ۇيلەستىرىلگەن جۇمىستى جالعاستىرۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى.

– بۇل ارادا اۋعانستانعا قولداۋ كورسەتۋ بويىنشا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ميسسياسى پايداعا جارايدى. ءبارىمىز بۇۇ باس حاتشىسىنا ميسسيانىڭ باسشىسى قىزمەتىنە «ينكليۋزيۆتىلىك» جانە «گەندەرلىك تەڭدىك» قاعيداتتارىنا بايلانباعان, قۇزىرەتتى, تاجىريبەلى ادامدى تاعايىنداۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساۋىمىزعا بولادى. بۇعان دەيىنگى تاعايىنداۋلار اۋعانستانعا قاتىستى بارلىق جاعدايدا ءتيىمسىز بولعانىن كورسەتتى. بۇل مىندەتتى شەشۋگە جاقىندا قۇرىلعان بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازيا مەن اۋعانستان ءۇشىن ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى ايماقتىق حابى ۇلەس قوسادى دەپ ۇمىتتەنەمىز, – دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ءسوز سوڭىندا دۋشانبە ءسامميتىنىڭ قورىتىندىلارى رەسەي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋى جولىندا وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.

جيىندا تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون, رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين, قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ, تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى سەردار بەردىمۇحامەدوۆ جانە وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ ءسوز سويلەدى.