اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ دامۋى ەلگە ماڭىزدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق اسەر بەرەدى - اسەت ماحامبەتوۆ

– اسەت كەڭەسبەك ۇلى, كاسىبي مەرەكە قارساڭىندا اڭگىمەمىزدى جالپى سالانىڭ ءمان-ماڭىزىنان باستاساق. قازاقستان ءۇشىن اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ باستى ءمانى نەدە؟

– تومەن كومىرتەكتى ەنەرگياعا جاھاندىق اۋىسۋ جاعدايىندا اتوم گەنەراتسياسى سەنىمدى جانە ەكولوگيالىق تازا ەنەرگيا كوزى رەتىندە قاراستىرىلادى. قازاقستان پاريج كەلىسىمىنىڭ قاتىسۋشىسى بولا وتىرىپ, 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ بويىنشا مىندەتتەمەلەردى الدى. اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ وسى ماقساتتى ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلادى.

حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىكتىڭ بولجامى بويىنشا 2050 جىلعا قاراي ەلەكتر ەنەرگياسىن الەمدىك تۇتىنۋ ەكى ەسەگە ارتادى. مۇنداي ءوسۋ كەلەسى بىرقاتار فاكتورلارعا بايلانىستى: دەموگرافيالىق جانە ەكونوميكالىق دامۋ, جەدەلدەتىلگەن يندۋستريالاندىرۋ, كولىكتى ەلەكترلەندىرۋ, سونداي-اق ەنەرگيانى كوپ قاجەت ەتەتىن تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمنىڭ كەڭەيۋى – دەرەكتەر ورتالىقتارى, ەسەپتەۋ كلاستەرلەرى جانە بۇلتتىق پلاتفورمالار. سۇرانىستىڭ وسىنداي قارقىندى ءوسۋى جاعدايىندا بۇكىل الەم بويىنشا مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ ەنەرگەتيكالىق ستراتەگيالارىن تۇزەتۋدە, جاڭا جوبالاردى ىسكە اسىرۋدى جانداندىرۋدا جانە ەنەرگەتيكالىق الەۋەتتى ارتتىرۋدا. وسى تۇرعىدا اتوم ەنەرگەتيكاسى ونداعان جىلدار بويى تۇراقتى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتە الاتىن سەنىمدى, بولجامدى جانە جوعارى ءتيىمدى بازالىق گەنەراتسيا كوزى رەتىندە قايتادان الدىڭعى قاتارعا شىعادى.

– ەلىمىزدە قۋات تاپشىلىعى ماسەلەسى ءجيى قوزعالىپ ءجۇر. اتوم ەنەرگەتيكاسى بۇل ماسەلەنى شەشۋگە قالاي كومەكتەسە الادى؟

– قازاقستان ءۇشىن اتوم ەنەرگەتيكاسىن تاڭداۋ جاھاندىق ۇردىستەرگە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار وبەكتيۆتى ىشكى سىن-تەگەۋرىندەرگە دە بايلانىستى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بىرىڭعاي ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىندەگى ەلەكتر ەنەرگياسى مەن قۋاتىنىڭ 2025-2031 جىلدار كەزەڭىنە بولجامدى تەڭگەرىمىنە سايكەس 2031 جىلى قۋات تاپشىلىعى قاجەتتى رەزەرۆتى ەسكەرە وتىرىپ 4799 مۆت-تى قۇرايتىن بولادى.

اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ دامۋى ەلگە تەك ەنەرگەتيكالىق عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ماڭىزدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق اسەر بەرەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. اۋقىمدى قۇرىلىس جانە ونەركاسىپتىك جوبالار ارالاس سالالاردى – ماشينا جاساۋ, مەتاللۋرگيا, قۇرىلىس جانە ەلەكتروتەحنيكالىق ماتەريالدار ءوندىرىسىن دامىتۋعا سەرپىن بەرەدى. قۇرىلىس كەزەڭدەرىندە دە, ينجەنەرلىك, عىلىمي, ءبىلىم بەرۋ جانە سەرۆيستىك قۇرىلىمداردا دا مىڭداعان جۇمىس ورىندارى اشىلادى. ۇلتتىق كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگى ارتىپ, ەكسپورتتىق الەۋەت نىعايادى جانە وڭىرلىك دامۋ قارقىن الادى.

– اگەنتتىك ازىرلەگەن 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسى دا وسى ماقساتقا باعىتتالعانى بەلگىلى. ونىڭ باستى باعىتتارىن تارقاتىپ ايتساڭىز.

– قازىرگى ۋاقىتتا قر اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى اگەنتتىگى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتوم سالاسىن دامىتۋدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى ستراتەگياسى» جوباسىن ازىرلەدى, ول قازىرگى ۋاقىتتا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كەلىسىمىندە. ستراتەگيا جوباسىندا قازاقستاندا مىناداي باعىتتاردى دامىتا وتىرىپ, زاماناۋي جانە ورنىقتى يادرولىق كلاستەردى قالىپتاستىرۋ كوزدەلگەن:

بىرنەشە اتوم ەلەكتر ستانتسيالارىن سالۋ; پەرسپەكتيۆالى ۋچاسكەلەردە ىزدەستىرۋ جانە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ارقىلى شيكىزات بازاسىن دامىتۋ; جاڭا وندىرىستەر قۇرۋ ارقىلى يادرولىق وتىن تسيكلىن دامىتۋ; راديواكتيۆتى قالدىقتارمەن جانە پايدالانىلعان يادرولىق وتىنمەن جۇمىس ىستەۋ; اتوم سالاسى وبەكتىلەرىنىڭ يادرولىق, رادياتسيالىق جانە فيزيكالىق يادرولىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ; عىلىمي قالالار قۇرۋ جانە زەرتتەۋ ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ ارقىلى يادرولىق عىلىم مەن يادرولىق مەديتسينانى دامىتۋ; اتوم سالاسى وبەكتىلەرىن سالۋ, پايدالانۋ جانە ولارعا قىزمەت كورسەتۋ پروتسەسىنە وتاندىق كاسىپورىنداردى, ماماندار مەن تەحنولوگيالاردى بارىنشا تارتۋ ماقساتىندا ءوندىرىستى وقشاۋلاۋ جانە جەرگىلىكتى قامتۋدى دامىتۋ; ورتا بۋىننان باستاپ جوعارى بىلىكتى ماماندارعا دەيىن كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيلەرىن قامتيتىن اتوم سالاسىنىڭ كادرلارىن دايارلاۋ.

سونداي-اق وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىن قولداۋ, حالىقارالىق ءبىلىم بەرۋ ىنتىماقتاستىعى جانە رەاكتور ترەناجەرلارىندا مامانداردى پراكتيكالىق دايارلاۋ كوزدەلەتىن بولادى. ستراتەگيادا كوزدەلگەن باسىم مىندەتتەردىڭ ءبىرى اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ سالاسىنداعى قىزمەتتى ساپالى قاداعالاۋ مەن باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق بازانى دامىتۋ بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.

– قوعامدا ءجيى تالقىلانىپ جۇرگەن تاقىرىپتىڭ ءبىرى – اتوم ەلەكتر ستانتسياسىن سالۋ. بۇل جوبانىڭ نەگىزى ارتىقشىلىقتارى قانداي؟

– قازاقستاندا اەس سالۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋ ەلەۋلى ارتىقشىلىقتارعا يە. ەڭ الدىمەن, زاماناۋي (3+ بۋىن) اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى كوپدەڭگەيلى قورعاۋ جۇيەلەرىمەن جابدىقتالىپ, حالىقارالىق ستاندارتتارعا تولىق سايكەس كەلەدى, بۇل جوعارى دەڭگەيدەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەدى. ەكولوگيالىق تۇرعىدان العاندا, اەس ءىس جۇزىندە پارنيكتىك گازداردى شىعارمايدى جانە كومىر گەنەراتسياسىمەن سالىستىرعاندا كومىرتەكتىك ءىزدى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سونداي-اق, جوبانىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى ەلدى ۇزاق مەرزىمگە تۇراقتى ءارى سالىستىرمالى تۇردە ارزان ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋىندە. سونىمەن قاتار, اەس قۇرىلىسى جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرىپ, عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى, سونداي-اق جەرگىلىكتى ۇيىمداردىڭ قاتىسۋىن كەڭەيتە وتىرىپ, ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرادى. وسىلايشا, جوبا قاۋىپسىزدىكتى, ەكولوگيانى جانە مەملەكەت ءۇشىن ستراتەگيالىق تيىمدىلىكتى ۇشتاستىرادى.

– يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە توقتالساق. قازاقستان بۇل باعىتتا قانداي حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى باسشىلىققا الادى؟

– قازاقستان ۇلتتىق زاڭنامامەن قاتار, يادرولىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى كونۆەنتسيا, پايدالانىلعان وتىن مەن راديواكتيۆتى قالدىقتاردى قاۋىپسىز باسقارۋ جونىندەگى بىرلەسكەن كونۆەنتسيا, يادرولىق اپات تۋرالى جەدەل حابارلاۋ جونىندەگى كونۆەنتسيا, يادرولىق ماتەريالدىڭ فيزيكالىق قورعالۋى تۋرالى كونۆەنتسيا, يادرولىق اپات نەمەسە رادياتسيالىق اپات جاعدايىندا كومەك كورسەتۋ تۋرالى كونۆەنتسيا, يادرولىق زالال ءۇشىن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى ۆەنا كونۆەنتسياسى جانە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت اياسىنداعى حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى دە باسشىلىققا الاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.

بارىنشا اشىقتىق پەن سەنىمدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا تاۋەلسىز حالىقارالىق ساراپتاما تارتىلاتىن بولادى. مىسالى, اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ (اەحا) ءوز مۇشە مەملەكەتتەرىنە يادرولىق قاۋىپسىزدىك جانە فيزيكالىق قورعانىس سياقتى كەڭ اۋقىمدى سالالاردى قامتيتىن شولۋ ميسسياسى, ساراپتامالىق باعالاۋ, كونسۋلتاتسيالار, وقىتۋ جانە تەحنيكالىق كومەك قىزمەتتەرىن ۇسىنادى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

 

سۇحباتتاسقان –

قىرمىزى جۇماعاليقىزى