بۇۇ-دا ورتالىق ازيا مەن اۋعانستاننىڭ ورنىقتى دامۋ ورتالىعى قۇرىلدى. ورتالىقتى ايماقتاعى دامۋدى ۇيلەستىرۋ مەكەمەسى عانا ەمەس, ديپلوماتيالىق قالقان دەپ تە ايتادى. بۇل تاريحي وقيعا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن جۇزەگە استى. ورتالىقتىڭ ءمانى مەن بولاشاعى تۋرالى قر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ديدار تالعات ۇلى تەمەنوۆپەن اڭگىمەلەستىك.
– ديدار تالعات ۇلى, الدىمەن ورتالىق ازيا اۋعانستانداعى ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى ورتالىقتىڭ قۇرىلۋ تاريحىن تولىق بايانداپ بەرسەڭىز...
– جالپى تامىز ايىنىڭ باسىندا وزدەرىڭىز كورگەن شىعارسىزدار مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى مەن بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش ورتالىق ازيا جانە اۋعانستان ءۇشىن ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنا ارنالعان ورتالىقتىڭ قول قويۋ راسىمىنە كۋا بولدى. اتالعان قۇجاتقا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇرات نۇرتىلەۋ مەن باس حاتشىنىڭ ورىنباسارى لي دجين حۋا قول قويدى. بۇل وڭاي شارۋا بولعان جوق. سەبەبى مەملەكەت باسشىسى يدەيانى العاش رەت 2019 جىلى بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ 74-ءشى سەسسياسىندا جاريالاعان بولاتىن. 6 جىل كولەمىندە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى, بارلىق ەلشىلىكتەر, اسىرەسە نيۋ-يوركتەگى ءبىزدىڭ تۇراقتى وكىلدىگىمىز, بارلىعى اتسالىسىپ, وسى جىلدىڭ 4-ناۋرىزىندا بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسىندا داۋىس بەرۋ بولدى. باستامامىز ءبىر اۋىزدان قابىلداندى. وعان قوسا 152 مەملەكەت تەڭ دەمەۋشى بولدى. ونىڭ ىشىندە الەمنىڭ الپاۋىت ەلدەرى: قىتاي, رەسەي, ەۋروپالىق وداقتىڭ بارلىق مۇشە ەلدەرى, جاپونيا, ءۇندىستان سياقتى ەلدەردىڭ بارلىعى تەڭ دەمەۋشىلىككە قوسىلىپ, وسىنداي ۇلكەن جەتىستىكتەرگە الىپ كەلدى.
– وسى ورتالىقتى قۇرۋ قانداي قاجەتتىلىكتەن تۋىندادى جانە نەگە قازاقستان بۇل ۇسىنىستى جاسادى؟
– قازىرگى الەمدە, ءوزىڭىز بىلەسىز, گەوساياسي تەگەۋرىندەر زامانىندا ورتالىق ازيا ايماعى الەمنىڭ جاڭا سۋبەكتىسى رەتىندە تانىلىپ كەلە جاتىر. وعان مەملەكەت باسشىلىعىنداعى تۇلعالاردىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ بەيبىتسۇيگىش جانە كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ اسەرى كوپ. باس حاتشى الماتىعا كەلگەن ساپارىندا «مەن قازاقستانعا تەك وسى ورتالىقتىڭ اشىلۋىنا عانا كەلگەن جوقپىن, مەن قازاقستاننىڭ الەمدەگى بەيبىتسۇيگىش, ەلدەر اراسىنا كوپىر سالۋشى ەل رەتىندە تانىلعان بۇۇ-نىڭ جاقىن دوسى رەتىندە قۇرمەت ءبىلدىرۋ ءۇشىن كەلىپ وتىرمىن» دەپ اتاپ ءوتتى. سوندىقتان قازاقستان جايدان-جاي وعان باستاماشىلىق ەتكەن جوق. ويتكەنى ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قازىر الەم, اسىرەسە, بۇۇ كۇردەلى داعدارىستان ءوتىپ جاتىر. ورتالىق ازيا مەن اۋعانستانداعى ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى بويىنشا ورتالىقتىڭ قۇرىلۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – الماتىدا ءوزىڭىز بىلەتىندەي 18 بۇۇ-نىڭ اگەنتتىكتەرى مەن قورلارى جۇمىس ىستەيدى. اتالعان بۇۇ-نىڭ بولىمشەلەرى, ايماقتىق جانە سۋبايماقتىق مانداتتارى بار. ياعني تەك وسى قازاقستانعا عانا ەمەس, ورتالىق ازيا, كاۆكاز ەلدەرىنە جاۋاپ بەرەتىن بولىمشەلەر بار. سول بارلىق 18 ۇيىم ارقايسىسى ءوزىنىڭ ميسسيالارىن جەكە-جەكە جۇزەگە اسىراتىن. ارقايسىسىنىڭ شتاب-پاتەرى بار. بىرەۋى نيۋ-يورككە باعىنسا, بىرەۋى جەنەۆاعا باعىنادى. وعان قوسا, الماتىدا شتاب-پاتەرى بانگكوكتا ورنالاسقان ازيا-تىنىق مۇحيتى وڭىرىنە ارنالعان ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كوميسسياسىنىڭ (ەسكاتو) سۋب-ايماقتىق وكىلدىگى بار. ولاردىڭ وزدەرىنىڭ جەكە باعدارلاماسى, جەكە بيۋدجەتى بولادى. بىراق ءبىر-بىرىمەن جۇيەلى تۇردە ۇيلەستىرىلگەن جۇمىس جۇرگىزبەي كەلدى. كەرىسىنشە ءوزارا ءبىر قارجى كوزىنە تالاسىپ, باسەكەلەسىپ, باقتالاستىق ورناعان. سونى بولدىرماس ءۇشىن بارلىعىن بىرىكتىرىپ, ايماقتىق ماسەلەلەردى بىرلەسىپ شەشكەن ءجون دەپ ۇيعارىلدى. بارلىعىمىز اقىلداسىپ, ورتالىق ازيانىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە, مۇددەلەرىنە قاراپ, قانداي ماسەلەلەر بار, ەكولوگيا, اۋىزسۋ تاپشىلىعى, ميگراتسيا ماسەلەسى, ايتا بەرسەڭ كوپ, وسى ورتالىق ازياعا ءتان ماسەلەلەردى بىرلەسىپ شەشۋ جولدارىن تابۋ كەرەك بولدى. سوندىقتان وسى ورتالىقتى قۇرۋ ارقىلى ءبىز بارلىق بۇۇ-نىڭ اگەنتتىكتەرىن ءبىر مۇددەگە جۇمىلدىرۋدى كوزدەيمىز.
– ورتالىق ازيا مەن اۋعانستانداعى ورنىقتى دامۋعا ارنالعان ورتالىق اۋعانستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا قالاي كومەكتەسە الادى؟ شىنىمەن دە ول ەلدىڭ الەمگە ينتەگراتسيالانۋىنا جاردەم بەرە الا ما؟
– ەڭ الدىمەن وسى باستامانى قولعا الماس بۇرىن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كەلىسىمىن الدىق. بارلىق ورتالىق ازيانىڭ اتىنان بۇل رەزوليۋتسيا ۇسىنىلدى. رەزوليۋتسيانى ءبارى ءبىر اۋىزدان قابىلدادى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دەگەن حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان ۇلكەن سەنىمنىڭ كورسەتكىشى جانە ەلىمىزدىڭ, ەل باسىندا وتىرعان باسشىلارىمىزدىڭ بەدەلىنىڭ جوعارى ەكەنىنىڭ كورسەتكىشى.
ارينە ءبىز اۋعانستان تاراپىنىڭ دا پىكىرىن سۇرادىق. ولار دا قولدادى. بۇل ورنىقتى دامۋ ماقساتى اۋعانستان ءۇشىن دە وزەكتى, ويتكەنى ولاردا دا جۇمىسسىزدىق ماسەلەلەسى, ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق, اۋىزسۋ تاپشىلىعى دەگەن سياقتى ماسەلەلەر وتە كوپ.. سوندىقتان وسى ماسەلەلەردى بۇۇ-نىڭ ەڭ مىقتى دەگەن تاجىريبەسىن الىپ, وسى ورتالىق ازيادا ەنگىزىپ, ءىس جۇزىندە ونى كورسەتۋ ءبىزدىڭ ماقساتىمىز بولعاندىقتان اۋعان تاراپى دا ونى قولداپ وتىر. جالپى بۇل حالىقارالىق ينستيتۋت ورتالىق ازيا مەن اۋعانستاننىڭ اراسىنداعى كوپىر دەۋگە بولادى. ترانزيتتىك, ترانسپورتتىق, لوگيستيكالىق بايلانىس ورناتىپ, ساۋدا-ساتتىق, ەكونوميكا جاعىنان ورتالىق ازيامەن جاقسى قارىم-قاتىناستا ورناتقان سايىن اۋعانستاننىڭ ەكونوميكاسى تۇراقتى ءارى ورنىقتى دامۋ جولىنا تۇسەدى.
– ال كەرىسىنشە اۋعانستانمەن ىنتىماقتاسۋ قازاقستانعا, باسقا مەملەكەتتەرگە قانداي پايدا بەرەدى؟
– مىسالى ءبىز اۋعانستان ارقىلى وڭتۇستىك ازياعا ترانزيتتىك جول سالۋ مۇمكىندىگىن الامىز. قازىر تۋرگۋندي - گەرات تەمىر جول قۇرىلىسىن سالۋ جوسپاردا بار. سونى جۇزەگە اسىرساق, كەيىن قازاقستاننىڭ تاۋارلارىن وڭتۇستىك ازياداعى ينديا, پاكىستان سياقتى الپاۋىت ەلدەرگە ءوزىمىزدىڭ تاۋارلارىمىزدى جەتكىزە الامىز. تىكەلەي اشىق مۇحيتقا جول اشىلادى. ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ ديۆەرسيفيكاتسياسىنا سەپتىگىن تيگىزەدى دەگەن پىكىردەمىز. ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جاقسى جاعى – بۇۇ ورتالىعى الماتىدا بولعاندىقتان الماتىدا كوپتەگەن حالىقارالىق شارالار وتەدى. كونفەرەنتسيالار, سەمينارلار, ترەنينگتەر بولادى, ياعني وعان الەمنىڭ بارلىق ەلىنەن ساراپشىلار, ەكسپەرتتەر, قاتىسۋشىلار كەلگەن سايىن ءبىزدىڭ اۋە كومپانيانىڭ بيلەتتەرىن الادى, قوناقۇيلەردە تۇرادى, رەستوراندارعا بارادى, تۋريزم سالاسىنىڭ دامۋىنا وتە كوپ ىقپال ەتەدى. دەمەك بۇل قالانىڭ بيۋدجەتىنە, ەلىمىزدىڭ بيۋدجەتىنە قوسىمشا قارجى تارتۋعا مۇمكىندىك اشادى.
– راحمەت!