قازاق مۇنايىنىڭ تاريحى قاراشۇڭگىلدەن باستالادى. ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا وسىناۋ ولكەدەن تابىلعان ءبىر تامشى مۇناي بۇگىندە ەل ەكونوميكاسىنىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالىپ وتىر. قىركۇيەكتىڭ العاشقى جەكسەنبىسى – وسى سالادا ەڭبەك ەتەتىن مامانداردىڭ كاسىبي مەرەكەسى.
قازىرگى ۋاقىتتا وتاندىق مۇناي-گاز سالاسىندا 1,1 ملن ادام جۇمىس ىستەيدى. بۇگىندە ەلىمىز جىلىنا ميلليونداعان توننا مۇناي ءوندىرىپ, ايبىنىمىز اسىپ, مەرەيىمىز ءوسىپ جاتسا, مۇنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەپكەرى – ارينە, قاراپايىم مۇنايشىلار. سولاردىڭ ءبىرى – «قاراجانباسمۇناي» كاسىپورنىندا 14 جىلدان بەرى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان سابىر كيىكباي. ول اۋەلدە بۋ ءوندىرۋ تسەحىندا الدىمەن حيميالىق سۋ تازارتۋ اپپاراتشىسى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. قازىرگى قىزمەتى – بۋ گەنەراتورلىق قوندىرعىسىنىڭ 5-دارەجەلى ءماشينيسى. ادەتتە بۋ تسەحى ءوندىرىستىڭ جۇرەگى سانالادى. سەبەبى قاراجانباس – مۇنايى قويۋلىعىمەن, شايىرلىلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن ەلىمىزدەگى بىرەگەي كەن ورنى. مۇنايمەن بىرگە شىققان سوڭ بىرنەشە كەزەڭ بويى تازارتىلعان سۋدان بۋ ءوندىرىپ, ونى جەر قاباتىنا ايداۋ ۇدەرىسى استە وڭاي شارۋا ەمەس. سابىرعا كۇن سايىن گازبەن, جوعارى تەمپەراتۋرا جانە قىسىممەن جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى.
«بۋ ءوندىرۋ ءىسى كوزگە كورىنبەگەنىمەن, الىپ قوندىرعىلار ارقىلى جۇزەگە اساتىن ۇلكەن جۇمىس. قىستىڭ قىتىمىر ايازى مەن جازدىڭ ىستىعىندا كۇن رايىمەن ساناسپاي ەڭبەك ەتۋ – ءبىزدى مىقتى مامان ەتىپ قالىپتاستىرىپ كەلەدى. ەل ەكونوميكاسىن ورلەتۋ جولىندا ءبارىمىز جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, تەر توگۋىمىز كەرەك. الەمنىڭ الپاۋىت ەلدەرىمەن يىق تەڭەستىرۋگە ءار ەڭبەك ادامىنىڭ قوسار ۇلەسى وراسان زور», دەيدى سابىر.
مامان ايتقانداي, ەلىمىز بۇل كۇندە الەمدەگى الپاۋىت مۇناي ءوندىرۋشى ەلدەر قاتارىندا. 2024 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا 87 ملن توننا مۇناي ءوندىرىلدى. تەڭىز كەن ورنىن كەڭەيتۋ مەن قاراشىعاناق جانە قاشاعان جوبالارىن دامىتۋ ناتيجەسىندە ءوندىرىس دەڭگەيى 96 ملن تونناعا جەتكىزىلۋى مۇمكىن. نەگىزگى ستراتەگيالىق مىندەت – 100 ملن توننالىق مەجەنى باعىندىرۋ. مۇنى شەتەلدىك ينۆەستورلار كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ باعىندىرىلۋعا ءتيىس نەگىزگى بەلەس رەتىندە اتاعان ەدى.
«شەتەلدىك ينۆەستورلار كاپيتال, الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيا جانە بىلىكتىلىگى جوعارى جۇمىس كۇشى تۇرىندە ينۆەستيتسيالار ۇسىنىپ جاتىر. ينۆەستيتسيا ءبىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق سالانىڭ وسۋىنە ىقپال ەتتى. كەيىنگى 30 جىلدا مۇناي ءوندىرىسى 2 ەسە ۇلعايدى. بۇل جەتىستىك ەلىمىزگە مۇناي ءوندىرىسىنىڭ ءوسۋ كورسەتكىشى جوعارى بەس ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋىنە مۇمكىندىك بەردى. ەندى ءبىز كەلەشەكتە جىلىنا 100 ملن توننا مۇناي ءوندىرۋ شەگىنەن دە اسقىمىز كەلەدى», دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.
وسى ورايدا, تاعى ءبىر بىلىكتى مۇنايشى قادور اجىبەك ۇلىن دا اتاپ وتكەن ابزال. پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتىنىڭ (پمحز) تاجىريبەلى مامانى ۇزاق جىل بويى كۇكىرت ءوندىرۋ جانە گازداردى تازارتۋ ۋچاسكەلەرىندە ۇزدىكسىز ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. بۇگىندە ول – تەحنولوگيالىق قوندىرعىلاردىڭ 6-رازريادتى وپەراتورى. جالپى, وسى سالاداعى ەڭبەك ءوتىلى – 40 جىل. وسىنشاما ۋاقىت ءبىر باعىتتا ەڭبەك ەتۋ ماماننىڭ ادالدىعى مەن تاباندىلىعىن ايعاقتايدى. قادور پمحز-دا زاماناۋي وندىرىستىك تەحنولوگيالاردى, جاڭا شەشىمدەردى ەنگىزۋگە بەلسەنە ارالاسىپ, ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن كورىپ, ءتۇرلى سالالىق ماراپاتقا دا يە بولدى.
«وسى زاۋىتتا جۇمىس ىستەۋىمدى ومىرىمدەگى ەڭ ماڭىزدى ءارى دۇرىس تاڭداۋ دەپ ەسەپتەيمىن. مۇندا جاستار ءۇشىن دە ۇلكەن مۇمكىندىك بار. ولارعا بىلگەنىمىزدى ۇيرەتىپ, كەيدە ولاردان دا كوپ نارسەنى ۇيرەنىپ جاتامىز. مەن ارقاشان كاسىبيلىكتى, ادالدىقتى جانە جۇمىسقا دەگەن ماحابباتتى باستى ۇستانىم ەتەمىن. ءبىزدىڭ ءاربىرىمىز وتاندىق مۇناي سالاسى ىرگەتاسىنىڭ بەرىك, قابىرعاسىنىڭ مىقتى بولۋىنا ۇلەس قوسىپ جاتىرمىز. بۇل – وتە جاۋاپتى ءىس», دەيدى ارداگەر مامان.
راسىمەن, وسىنداي ءوز ىسىنە جەتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ارقاسىندا سالا دامۋى قارقىن الىپ كەلە جاتىر. تەڭىز كەنىشىن كەڭەيتۋ ناتيجەسىندە, ول 2023 جىلى تولىق ىسكە قوسىلىپ, قوسىمشا 12 ملن تونناعا دەيىنگى ءوندىرىس قۋاتىن قامتاماسىز ەتتى. قاشاعان 2024 جىلى مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن 20%-عا ارتتىردى. بۇل الەمدىك نارىقتا قازاقستان ۇلەسىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. اتىراۋ, پاۆلودار, شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى كەيىنگى جىلدارى تولىق جاڭعىرتىلىپ, ەلىمىزدىڭ ىشكى نارىعىن جانار-جاعارمايمەن 100% قامتاماسىز ەتتى.
قازىر ەلىمىز مۇناي ءوندىرىسىن جۇيەلى تۇردە ورىنداۋ جانە كورسەتكىشتەردى جاقسارتۋ تۇرعىسىنان ءتيىمدى قادامدار جاساي باستادى. الدىمەن 2025–2040 جىلدارعا ارنالعان مۇناي وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. قۇجات مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ قۋاتىن قازىرگى 18 ملن توننادان 29 ملن تونناعا دەيىن كەڭەيتۋدى كوزدەيدى. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ەرلان اقكەنجەنوۆتىڭ سوزىنشە, بۇل وتىن قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتىپ, ىشكى نارىقتىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتەدى. ناتيجەسىندە, بەنزين ءوندىرىسى 8 ملن توننادان اسىپ, ك5+ ەكوكلاستى ديزەل وتىنى 9 ملن توننادان ارتىق وندىرىلە باستايدى. ال اۆياوتىن كولەمى ەكى ەسەگە جۋىق ارتىپ, جىلىنا 1,5 ملن تونناعا جەتەدى دەپ جوسپارلانعان. البەتتە, ەلىمىز شيكى مۇنايدى ەكسپورتتاۋشى ەل مارتەبەسىن مىسە تۇتپاق ەمەس. قازىرگىدەي جاھان ەكونوميكاسى قۇبىلىپ تۇرعان زاماندا مۇناي-حيميا ونەركاسىبىن ءتيىمدى دامىتا ءبىلۋ دە وتە ماڭىزدى. سوندىقتان جاقىن بولاشاقتا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى جاڭعىرتىلىپ (بالكىم, جاڭالارى سالىنىپ تا قالار), قوسىمشا قۇنى جوعارى ونىمدەر وندىرۋگە دەن قويىلماق.
سالاعا جاستاردىڭ دا لەك-لەگىمەن كەلىپ جاتقانى بەلگىلى. جاندوس شاكەنباەۆ مۇناي تاسىمالداۋ سالاسىنا 2013 جىلى اياق باسقان. «قازترانسويل» اق-عا قاراستى جەزقازعان مۇناي قۇبىرى باسقارماسىنىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەسى قۇرامىنداعى بايقادام جۇماعاليەۆ اتىنداعى باس مۇناي ايداۋ ستانساسىندا وپەراتور بولىپ ىستەيدى. ول جاقىندا رەسەيدىڭ تۇمەن قالاسىندا وتكەن «ۇزدىك مامان – 2025» حالىقارالىق كاسىبي شەبەرلىك بايقاۋىندا «مۇناي ايداۋ ستانساسىنىڭ وپەراتورى» اتالىمى بويىنشا 1-ورىندى يەلەنىپ, ەل نامىسىن ابىرويمەن قورعادى.
«جارىس وتە تارتىستى ءوتتى. وعان قاتىسۋعا جاعداي جاساعان ءارى سەنىم ارتقان كومپانيا باسشىلىعىنا راحمەت. ارينە, حالىقارالىق كاسىبي بايقاۋدىڭ جەڭىمپازى اتانۋ ماعان ۇلكەن ماقتانىش. بولاشاقتا دا وسى دەڭگەيدەن كورىنۋگە تىرىسامىن», دەيدى جاندوس شاكەنباەۆ.
مۇنايشىلار كۇنى – تەك ءبىر سالانىڭ كاسىبي مەرەكەسى عانا ەمەس, ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ جۇرەگىندە تۇرعان ەڭبەك ادامدارىنا كورسەتىلەر قۇرمەت. وتاندىق مۇناي سالاسى الداعى ونجىلدىقتا دا ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى تەتىگى بولىپ قالا بەرەدى. دەگەنمەن الەمدىك ترەندتەرگە ساي مۇنايدى وڭدەۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ, ەكولوگيالىق تالاپتاردى قاتاڭ ساقتاۋ مەن ەنەرگيا كوزدەرىن ءارتاراپتاندىرۋ – باستى مىندەتتەردىڭ قاتارىندا.