الەمدى ىنتىماققا ىقپالداستىراتىن دا, جاسامپازدىققا ۇيىستىراتىن دا – مادەنيەت. ءبىزدىڭ ۇلت الىمساقتان اينالامىزداعى نيەتى ءتۇزۋ جۇرتشىلىق وكىلىن «تامىر» دەيدى. مۇنىسى جاھاننىڭ تۇتاستىعىن, ادامزاتتىڭ ءبىر نەگىزدەن شىققانىن مەڭزەگەنى. اتا داستۇردە «كورشى اقىسى – قۇداي اقىسى» ەكەنى بالا جاستان ميىمىزعا سىڭىرىلگەن. بۇل ماتەلدىڭ دە ماعىناسى تەرەڭ.
بيىك دەڭگەيدە قازاقستان – قىتاي قارىم-قاتىناسى قايتا جاڭعىرعان كەزەڭدە قازاق ەلىنىڭ باسشىسى – بەيجىڭگە, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي تسزينپين – استاناعا بىرنەشە مارتە مەملەكەتتىك ساپارمەن ات باسىن بۇرعاندا وسى تاتۋ-ءتاتتى كورشىلىكتىڭ مازمۇنى بايىپ, تۇعىرلانا ءتۇستى. بۇل الەم مەن وڭىردەگى سوعىس, قاقتىعىس, باسقا دا ساياسي تەكەتىرەس تۇسىندا اسا وزەكتى ەدى.
2023 جىلدىڭ مامىر ايىندا قىتاي استاناسىندا وتكەن كەلىسسوزدە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ: ء«بىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىز مىزعىماس دوستىققا جانە ءوزارا قولداۋعا نەگىزدەلگەن. ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستى جانداندىرۋ جولىنداعى ماقساتىمىز – ورتاق. ايماقتىق جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى, ءوزارا ىقپالداستىقتى نىعايتۋدى كوزدەيتىن مۇراتىمىز دا – ءبىر. ءبىز ءۇشىن قىتايمەن ماڭگىلىك ءارى جان-جاقتى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى ودان ءارى دامىتۋ وتە ماڭىزدى», دەگەنى ەسىمىزدە. وسى جيىندا قحر توراعاسى سي تسزينپين: «بۇل كەلىسسوز ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتەدى جانە تىعىز بايلانىسىمىزدى تاعى دا راستايدى. ءبىز قىتاي-قازاق قاتىناستارىنىڭ جاڭا «التىن 30 جىلدىعىنا» قادام باستىق. ەلدەرىمىز دوستىق, ءوزارا قولداۋ ءداستۇرىن دامىتىپ, ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋى قاجەت», دەدى.
الەم بۋىرقانىپ-بۇرسانىپ جاتقان كەزەڭدە ەلارالىق سەنىم مەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءمانى ەرەكشە.
ال 2022 جىلى قىركۇيەكتە قىتاي باسشىسى قازاقستانعا كەلگەن رەسمي مەملەكەتتىك ساپارىندا: ء«بىز قانداي جاعداي بولسا دا, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن, مەملەكەتتىلىگىن, تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن ساقتاۋىنا قولداۋ بىلدىرەمىز», دەپ مالىمدەگەن ەدى. مۇنى تاتۋ كورشىلىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ءارى ساياسي مادەنيەتتىڭ بەدەلدى ءسوزى دەر ەدىك.
ەكى جىل بۇرىن بەيجىڭدە وتكەن كەلىسسوز قورىتىندىسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن سي تسزينپين سەرىكتەس ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكا, مۇناي-گاز, ەنەرگەتيكا, مادەنيەت, ءبىلىم-عىلىم, قارجى, كولىك-ترانزيت سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىعىن جان-جاقتى دامىتۋعا قاتىستى 23 ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويدى. سونىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە تۋريزم مينيسترلىگى اراسىنداعى مادەني ورتالىقتار قۇرۋ جونىندەگى نيەتى تۋرالى مەموراندۋم بار-تىن.
جوسپار-جوبا, بەكىتىلگەن قۇجات ورىندالۋىمەن قۇندى. الدىڭعى كۇنى قىتايدىڭ تيانزين قالاسىندا شانحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ ءسامميتى ءوتتى. قحر توراعاسى سي تسزينپين حالىقارالىق «شىۇ +» جيىنى مىنبەرىنەن جاھاندىق ەگەمەن ەلدەر تەڭدىگى قاعيداتىن ءمالىم ەتتى. ادامدار مۇددەسىنە باعىتتالعان حالىقارالىق زاڭدىلىقتار ورنىعۋىن قۋاتتادى.
سامميتە قازاقستان پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆ الەمدىك قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق مۇراتىن, شىۇ اياسىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى, ديپلوماتياداعى دانالىقتى اتاپ ءوتتى. ايتقاندايىن, شىۇ ەلدەرىنىڭ باسشىلارى 3 قىركۇيەكتە بەيجىڭدە دۇنيەجۇزىلىك انتيفاشيستىك سوعىس جەڭىسىنىڭ 80 جىلدىعىنا ارنالعان شەرۋدىڭ قۇرمەتتى قوناعى بولادى. بۇل كۇندەرى كونفۋتسي ەلىندەگى جۇزدەگەن مادەني-تانىمدىق شارا حح عاسىردا حالىق جادىندا قالعان ايبىندى وقيعاعا ارنالماق.
كەشە قىتاي استاناسىنىڭ چاويان اۋدانىنداعى ء«ححى عاسىر» بيزنەس اۋماعىندا (ليانماتسياو, 40) قازاقستان مادەنيەت ورتالىعى اشىلدى. ءىس-شاراعا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ, قحر باسشىلىعى اتىنان مادەنيەت ءمينيسترى سۋن ەلي, ەكى مەملەكەتتىڭ ساياسات پەن مادەنيەت قايراتكەرلەرى, عالىمدار, قالامگەرلەر, ونەر تۇلعالارى, جاستار قاتىستى.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى: « ۇلى دالا مەن ۇلى قىتاي بايلانىسى ۇزىلگەن ەمەس. ءبىز سونى جالعاستىرۋعا مىندەتتىمىز. قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ ىقىلاس-قۇرمەتىنە راحمەت, بەيجىڭدە بۇگىن اشىلعان قازاقستان مادەنيەت ورتالىعى, استانادا بىلتىر تۇساۋى كەسىلگەن قىتاي ءتىلى جانە مادەنيەتى ينستيتۋتى – ماڭگىلىك دوستىعىمىزدىڭ التىن كوپىرى بولا بەرەدى», دەپ تۇجىرىمداسا, قحر ۇكىمەتى مۇشەسى سۋن ەلي: «مەملەكەت باسشىمىز وسى ءىس-شارانىڭ شىۇ ءسامميتى مەن ءبىزدىڭ ۇلى جەڭىسىمىزدىڭ اياسىندا وتكەنىنە ريزا كوڭىلىن جەتكىزەدى. مىڭ جىلعى دوستىعىمىزدى ەكى ەلدىڭ بۇگىنگى باسشىلارى ساياسي, مادەني, قاۋىپسىزدىك باستامالارىمەن دالەلدەپ ءجۇر», دەپ تۇيىندەدى.
قازاقستان مادەنيەت ورتالىعى ۇكىمەتىمىزدىڭ 2025 جىلى 22 مامىرداعى №357 قاۋلىسى نەگىزىندە قۇرىلىپ وتىر. ول – شەتەلدە اشىلعان العاشقى مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە مادەنيەت وشاعى.
مادەني-رۋحاني, اقپاراتتىق-اعارتۋشىلىق باعىتتاعى بىرەگەي ورتالىق كورمە زالىنان (كىتاپحانا جانە ەكسپوزيتسيالىق كەڭىستىك), كونفەرەنتس-زالدان (كينوزال, كوۆوركينگ ايماعى بار), قازاق ءتىلى كابينەتىنەن, مۋزىكا جانە شىعارماشىلىق بولمەسىنەن, «ساندىق» مۋزەي-مەيرامحاناسىنان (VIP بولمەسى بار) تۇرادى. جالپى اۋماعى – 744 شارشى مەتر. 22 ميلليون تۇرعىنى بار شاھاردا قازاقستان مادەنيەتىن تانىمالداندىرۋ ماقساتىندا وسىنداي كولەمدەگى اۋماقتى يەمدەنۋ ەلىمىزدىڭ ابىرويى دەپ سانايمىز. رەسمي قوناقتار جانە جينالعان قاۋىم ورتالىقتىڭ سالالىق كورمەسى مەن ارناۋلى بولمەلەرىمەن تانىسىپ, قازاق ءتىلى مەن ونەرىن ۇيرەنىپ جۇرگەن قىتايلىق مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ جەتىستىكتەرىن تاماشالادى.
ايگىلى قىتاي دانىشپانى كونفۋتسي: «كىمدە-كىم باقىت پەن دانالىق ءاردايىم جانىمدا بولسىن دەسە, ءجيى جاقسىلىققا قاراي وزگەرىپ وتىرۋى كەرەك» دەگەن ەكەن. كوكەيكەستى اقىل! ءار ادام, ۇجىم, قاۋىم, ۇلت, ەل تۇتاس الەم جاڭارۋىن ويلاسا, جاسامپازدىققا مۇددەلى بولارى ءسوزسىز. بىزدىڭشە, كورشى ەكى ەل باسشىلىعىنىڭ مادەنيەت ورتالىعىن اشۋداعى ويى دا وسىندا بولسا كەرەك. قازاقتىڭ ويشىل اقىنى اباي: «كەمدى كۇن قىزىق داۋرەن تاتۋ وتكىز, جەتپەسە بىرىڭدىكىن ءبىرىڭ جەتكىز» دەيدى. وسى پايىمنىڭ استارىندا دۇرىس ماعىناداعى بۇگىنگى سەنىم مەن ىقپالداستىق, ادامشىلىق پەن تۇسىنىستىك تۇر. ءبىز بەيجىڭدە اشىلعان قازاقستان مادەنيەت ورتالىعى مەن استانادا اشىلاتىن قىتاي مادەنيەت ورتالىعىنىڭ جۇمىسى تۇجىرىمداماسىنان شىنايى سەرىكتەستىك ارقاۋىن اڭعارامىز.
كونفۋتسي: «كامىل ادامشىلىق بەس قاسيەتتەن تۇرادى. ولار: بايىپتىلىق, جان جومارتتىعى, شىنايىلىق, زەيىندىلىك, راقىمدىلىق» دەسە, اباي ادامزات پەن ۇلتقا ءزارۋ بەس اسىل ءىستى: «تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي, قاناعات, راحىم ويلاپ قوي» دەپ تاراتادى. كەمەلدىككە قاتىستى دانالار پىكىرىنىڭ ۇندەستىگى انىق كورىنەدى.
مىنە, بۇل دا – جاڭاشىل مادەنيەت ورتالىعى باستامالارىنىڭ وزەگى. ارينە, ءىرى جوبا قايناعان ءومىردىڭ وزىندەي ءۇزىلىسسىز ۇدەرىستە بولعانى ءجون. سوناۋ باعزى داۋىردەگى كونفۋتسيدىڭ مىنا سىنى جاھانعا ورتاق: «بۇرىن مەن ادامداردى تىڭداي وتىرىپ, ىسىنە سەنۋشى ەدىم. قازىر ادامداردى تىڭداي وتىرىپ, ىسىنە قاراۋعا ءماجبۇرمىن». بۇل – اباي سىنىنداعى «ساۋداسى – ار مەن يمانى, قايرات جوق بويىن تىيعالى» دەگەن ويدىڭ تۇپكى تۇسىنىگى.
مادەنيەت ورتالىقتارىندا ايتىلار دانالىق پەن كورسەتىلەر رۋحاني قازىنانىڭ ءپالساپاسى – «اي ورتاق, كۇن ورتاق, جاقسى ورتاق». حانزۋ حالقى: ء«بىلىم – دانالىق شامى. ءبىلىمىڭ اسسا, الەمدە جول اشىق», دەيدى ەكەن. البەتتە, ەلارالىق مادەنيەت سالاسىنداعى ءىس, باستاما جۇيەلى, تياناقتى جۇرسە, حالىقتان دا, كورشىدەن دە سىن ەمەس, العىس الارىمىز انىق.
ەلارالىق جيىننىڭ ەڭ ەستە قالارلىق ءساتى – مادەني باسقوسۋعا ديپلومات ق.ك.توقاەۆقا كەزىندە بەيجىڭ ءتىل جانە مادەنيەت ينستيتۋتىندا ساباق بەرگەن ۇستازى ليۋ شيتسين مەن قازاقستاندا قىزمەت ەتكەن ەكس-ەلشىلەردىڭ قاتىسۋى ەدى. جاسى ەگدە تارتسا دا ءالى تىڭ پروفەسسور ليۋ: ء«بىزدىڭ تاريحتا «تاڭ اۋلەتىنىڭ باتىس ولكەلەر تۋرالى جازبالارى» دەگەن مۇرا بار. ارعى بابالارىمىزدىڭ سەنىمى مەن سىيلاستىعى تۋرالى. مەن بۇگىن سونىڭ جاڭعىرىعىن, جالعاسقان ءداستۇرىن كورىپ وتىرمىن. ەلدەرىمىز ءوزارا تەڭ ىنتىماق نەگىزىندە جاڭا زامانعا ساي دامي بەرەدى دەپ ەسەپتەيمىن. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ ەل باسقارۋ تاجىريبەسىنەن, جاڭالىقتارىنان حاباردارمىن. مادەنيەتى, جاۋاپكەرشىلىگى كوپكە ۇلگى», دەدى.
الەمدىك اياداعى مادەنيەت ورتالىقتارى – ءتىل مەن تاريحتىڭ, ادەبيەت پەن ونەردىڭ ۇيلەسىمى ءھام التىن كوپىرى. بەيجىڭدەگى قازاقستان مادەنيەتى ورتالىعى – ەلىمىزدىڭ رۋحاني ايناسى. كىتاپحانادان كورمە زالىنا دەيىن, قازاق ءتىلى كابينەتىنەن مۋزەي كورىنىستەرىنە دەيىن, جينالىس الاڭىنان كوۆوركينگ ايماعىنا دەيىن, كينوزالدان مۋزىكا بولمەسىنە دەيىن, ۇلتتىق ساننەن ەلدىك دامگە دەيىن حالىق قازىناسىنا, ۇلى دالا دانالىعىنا سۋارىلعان. جوعارى دەڭگەيدە قابىلدانعان مەملەكەتارالىق قۇجاتتاعى تاپسىرمانى دەر كەزىندە جۇيەلى, ساپالى ورىنداعان – مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مەن قىتايداعى قازاقستان ەلشىلىگى ەكەنىن ايتا كەتكەن ورىندى. مينيستر ا.ع.بالاەۆا جاۋاپتى ءار ءساتتى جەكە قاداعالاپ, سەنىم ۇدەسىنەن شىقتى.
بەيجىڭنىڭ حالىق قاۋمالاعان چاويان اۋدانىندا ەلىمىزدىڭ تولقۇجاتىنداي قازاق ورتالىعى بوي كوتەردى. اتى دا, زاتى دا, ارمانى دا اسقاق. ەندى ونى باياندى, مازمۇندى ەتۋ – ەل كورىپ, جەر تانىعان زيالىنىڭ, ءبىلىم ىزدەگەن تالاپتى جاستىڭ, اتاجۇرتىن ءاز تۇتقان قيىرداعى قانداستىڭ بورىشى.
بەيجىڭ