ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسى: بىرەگەيلىكتىڭ بۇگىنگى بەينەسى مەن بولاشاعى

ارينە, مەملەكەت باسشىسى قولعا العان وزگەرىستەردىڭ ماقساتى رەفورما­لاردىڭ ءوزى ءۇشىن عانا ەمەس, ونىڭ باستى ناتيجەسى – ۇلتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ. «بارلىق سالادا ادىلدىك بولسا, الەۋمەتتىك تەڭدىك ورنايدى, تاتۋلىق پەن كەلىسىم نىعايا تۇسەدى», دەگەن پرەزيدەنت ادىلدىك قاعيداسىن قاتاڭ ۇستانىپ كەلەدى. بۇل باعىتتا بارشاعا تەڭ مۇمكىندىك بەرە­تىن ينكليۋزيۆتى ساياسي جۇيە ورنىقتىرا­­تىن, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ادىلدىك­تى قالىپتاستىراتىن ىزگى باستامالاردى جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى.

وسى رەتتە ىرگەلى رەفورمالاردىڭ جا­ھان­دىق دامۋ تسيكلىنىڭ وزگەرۋى كون­تە­كسىندە ءجۇرىپ جاتقانىن ايتا كەتكەن ابزال. ءبىز ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن قالىپتاسقان الەمدىك ءتارتىپ پەن جۇيەنىڭ اۋقىمدى ترانسفورماتسياسىن باستان وت­كەرىپ وتىرمىز. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا – قازان» دەگەندەي, مۇنداي وزگە­رىس­تەر عاسىردا ءبىر قايتالانۋى مۇمكىن. عالام­دىق سيپاتتاعى تەحنولوگيالىق, ەكونو­مي­كا­لىق, گەوساياسي جانە مادەني وزگەرىستەر مەم­لە­كەتتەرگە, ۇلتتارعا دەگەن قىسىمدى ەسە­لەپ ارتتىرىپ وتىر. وسىنداي گەوساياسي اۋما­لى-توكپەلى شاقتا ساياسي وزگەرىستەردى جاساۋ اسا قيىن ەكەنى ءمالىم. سوندىقتان قازىرگىدەي قۇبىلمالى زامان قۇبىلادان جاڭىل­ماس ءۇشىن ۇلت جانە مەملەكەتتىڭ بىر­لە­سىپ يكەمدەلۋىن, قوعام مۇشەلەرىنىڭ ءبىر-بىرىنە سەنۋىن تالاپ ەتەدى. قوعامنىڭ مەملەكەتكە, مەملەكەتتىڭ قوعامعا سەنىم ءبىلدىرۋى ماڭىزدى. ادىلەت, ادالدىق, مەيىرىم سەكىلدى قۇندىلىقتار بولماسا, سەنىمنىڭ دە بولۋى مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى قازىر ەلىمىزدە سەنىم مەن ادىلەتكە سۇيەنگەن جاڭا قوعامدىق كەلىسىم قالىپتاسىپ جاتىر.

وسىنداي تەكتونيكالىق وزگەرىستەر كونتەكسى جانە ساياسي قالپىنا كەلتىرۋ اسە­رىنەن ازاماتتاردا جاڭا ءمان-ماعى­نا­لارعا دەگەن ۇلكەن سۇرانىس تۋىنداپ وتىر. بۇل سۇرانىستاردىڭ باستى وزەگى – «مەن كىممىن؟ ءبىز كىمبىز؟ ءبىز قايدا بارامىز؟» دەگەن سياقتى ۇلتتىق بىرەگەي­لىك­تى قالىپتاستىراتىن سۇراقتار ەكەنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ءار عاسىر سايىن, ءتىپتى ءار ونجىلدىق سايىن جوعارىداعى ءۇش ساۋالدى وزىمىزگە قايتالاپ قويىپ وتىرۋىمىز قاجەت. ويتكەنى ۇلتتىڭ بولمىسى, مىنەز-قۇلقى, دۇنيەتانىمى ءار كەزەڭدە ۋاقىت پەن تاريح قويىپ وتىراتىن ماسەلەلەر مەن ساۋالدارعا قاراي بەيىمدەلۋگە ءتيىس. ءبىزدىڭ ورتاعاسىرلىق سانانىڭ ورمانىندا وتىرىپ, ياكي حح عاسىردىڭ جول جيەگىندە تۇرىپ بولاشاقتى كورە الماسىمىز – باسى اشىق نارسە.

وتكەنگە از-كەم شولۋ جاساساق, تاريحي ماڭىزدى وزگەرىستەردە وسى وزەكجاردى ساۋالداردىڭ جاۋابىن ىزدەۋ ادامزاتتىڭ تابيعي ءارى ىرگەلى سۇرانىسى ەكەنىن كورەمىز. ماسەلەن, رەۆوليۋتسيا­دان كەيىنگى فرانتسيادا پاتشالار باسقارا­تىن مونارحياعا قارسى تەڭ ازاماتتار – فرانتسۋزدار قۇرعان رەسپۋبليكا يدەياسى جەڭىس­كە جەتتى; ازاماتتىق سوعىستان كەيىنگى قىتايلىق بىرەگەيلىكتىڭ قالىپتاسۋىن دا وسى قاتارعا قوسا الامىز; سول سياقتى «XXI عاسىرداعى امەريكالىق كىم؟» دەگەن سۇراق تا  – وسى تابيعي سۇ­رانىستىڭ ناتيجەسى. مۇنداي سۇرانىستار ۇلتتى ۇيىستىرادى, ونىڭ جاڭا ساپالىق بولمىسى مەن بىرەگەيلىگىن قالىپتاستىردى. سوندىقتان پرەزيدەنت­تىڭ ىرگەلى باستاما­لارى ىشىندە ادىلەتتى قازاقستان جانە ادال ازامات ۇعىمى – جاڭا زامانعا ساي تۋىنداعان ىلكىمدى ىزدەنىستەر. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى «ەلىمىزدىڭ بولاشاقتاعى بەينەسى سان قىرلى, ونى اركىم ارقالاي ءتۇسىنۋى مۇمكىن. الايدا ونىڭ نەگىزگى سۇلباسىن «ادىلەتتى قازاقستان – ادال ازامات – وزىق ويلى ۇلت» دەگەن ۇشتاعان ۇعىم ارقىلى سيپاتتاۋعا بولادى. بۇل ۇشەۋى ءبىر-بىرىنەن باستاۋ الادى جانە ءوزارا تىعىز بايلا­نىستى», دەپ اتاپ وتكەنى بەلگىلى.

ارينە, الەۋمەتتىك عىلىمداردا ۇلتتىڭ قالىپتاسۋىن تۇسىندىرەتىن بىرنەشە تەوريا بار. ولاردىڭ ىشىندە كەڭ تانىلعان­دارى پريموردياليزم (ۇلتتار – ەجەلدەن قالىپتاسقان, تابيعي, بيولوگيالىق نەمەسە مادەني بايلانىستارعا نەگىزدەلگەن قاۋىمداستىقتار), مودەرنيستىك ۇلت قۇرۋ (ۇلتتار – يندۋستريالانۋ, بيۋروكراتيا مەن ءبىلىم جۇيەسىنىڭ دامۋى ناتيجە­سىن­دە قالىپتاسقان الەۋمەتتىك توپتار) جانە ەتنوستىق (ۇلتتار تاريحي ەتنوس­تىق قاۋىمداستىقتاردىڭ جالعاسى جانە ميراسقورى). بۇل رەتتە ۇلت تەوريالارى­نىڭ بارلىعىن نەگىزگى ەكى ۇلكەن توپقا جىك­تەۋگە بولادى. ءبىرىنشىسى, ەتنوستىق نەگىز­دەگى مادەني مونوگامدى ۇلت قالىپتاسۋ پرو­تسەسى (زاماناۋي جاپونيا, كورەيا). ەكىن­شىسى, ازاماتتىق نەگىزدەگى ءتۇرلى ەتنوس­تىڭ ءبىر ۇلتقا ۇيىسۋ ۇدەرىسى (زاماناۋي امەريكالىق, ارگەنتينالىق, فرانتسۋزدىق ۇلت مودەلى).

كوپتەگەن عالىم قازىرگى ماعىناداعى ۇلتتىڭ ۇيىسۋىن فرانتسۋز رەۆوليۋتسياسى­نان كەيىنگى ەۋروپامەن بايلانىستىرادى. بۇعان كەلىسپەۋگە دە بولادى. ماسەلەن, ودان بۇرىن تاريح ساحناسىنا شىققان قازاق اتاۋى – رۋ-تايپانىڭ, اۋلەتتىڭ, ياكي قازىرگىشە ايتقاندا ەتنوستىڭ اتاۋى ەمەس, ول – ءبىر كەزدەرى دەربەس حاندىق قۇر­عان ءتۇرلى تايپانىڭ ورتاق مەملەكەتىنىڭ اتاۋى, ياعني ۇلتتىڭ اتى. سول تۇستاعى باۋىرلاس جۇرتتاردىڭ اتاۋلارىنا ۇڭىلسەك, ولاردىڭ اۋلەت, تايپا, ايماق, ياكي قالا اتاۋىمەن اتالعانىن اڭعارامىز. وسمانلى, استراحان, قاسىم – اۋلەتتىڭ اتى, قىرىم, قازان, ءسىبىر, حيۋا, قوقان, بۇقارا – گەوگرافيا­لىق ايماقتىڭ, ياكي قالالاردىڭ اتاۋلارى, وسىلاردىڭ ىشىندە قازاق حاندىعى ۇلت­تىق اتاۋدى يەلەندى. بۇل تۇستا ايتا كەتەر­لىك تاعى ءبىر جايت, حالىقتىڭ ءدۇر سىلكىنىپ, قىسقا مەرزىمدە جاڭا مەملەكەت ءتۇزۋى – قازاق ۇلتىنىڭ قۇرىلۋ كەزەڭىندە ونىڭ وزەگىندە پاسسيونارلىق, ەركىندىك, ادىلدىك, جاڭاشىلدىق جاتقانىن كورسەتەدى. ءبىر كەزدەرى جوشى, نوعايلى, موعولستان, شاعاتاي ۇلىستارىنىڭ قۇرامىندا بولعان تايپالاردىڭ ورتاق مۇددەدە تەز بىرىگۋى جانە سىرتتان ەنگەن ءتۇرلى ەلەمەنتتەردى ءسىڭىرۋى ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ ءبىر باستاۋى دەۋگە بولادى.

الەۋمەتتانۋدىڭ اتاسى سانالاتىن يبن حالدۋن ءحىىى عاسىردا جازعان «مۇقادديما» اتتى ىرگەلى ەڭبەگىندە قوعام مەن ۇلتتى ادام ومىرىنە ۇقساتادى: ولار دا تۋادى, وسەدى, وركەندەيدى, كەمەلىنە كەلەدى. ونىڭ پىكى­رىنشە, قوعام عۇمىرىنىڭ ومىرشەڭ­دىگى ونىڭ ۇزدىكسىز جاڭارۋىنا بايلانىس­تى بولسا كەرەك. عۇلامانىڭ وسى سوزىنە يەك ارتساق, ۇلت بولىپ ۇيىسۋ, ونىڭ جاڭا بىرەگەي بەينەسىن جاڭارتىپ, ساپاسىن ارتتىرۋ – ۇزدىكسىز جۇرەتىن ءۇردىس. سوندىق­تان «قازىرگى مىندەت – حالقىمىزدىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋ, تۇتاس ۇلت ساپا­سىن ارتتىرۋ. ادامدى جانە قوعامدى ۋاقىت تالابىنا ساي جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. جاڭارعان ۇلت قانا جاڭعىرعان ەلدىڭ جەتىستىگىن جاھان جۇرتىنا تانىتا الادى», دەگەن مەملەكەت باسشىسى بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان العاشقى كۇننەن باستاپ «ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن» قالىپتاستىرۋعا ايرىقشا ءمان بەرىپ كەلەدى.

ادال ازامات, ءبىرتۇتاس ۇلت, ادىلەتتى مەم­لەكەت – ءبىز ءۇشىن ەلدىكتىڭ ۇشتاعا­نى. وسەر ەلدىڭ, وركەنىن كەڭگە جايار جۇرت­تىڭ, قاپىسىز قوعامدىق دامۋدىڭ, ومىر­شەڭ ۇلتتىق ۇستانىمداردىڭ بەلگىسى. ادال ­ازاماتتار وزىق ويلى ۇلتقا اينالادى, بەرەكە-بىرلىگى جاراسقان ءبىرتۇتاس قوعام عانا ادىلەتتى مەملەكەت قۇرا الادى. بىرى­نە-ءبىرى بايلانعان, بىرىنە-ءبىرى اينال­عان, ءبىرىنسىز ءبىرى جوق وسى ۇشتاعان – ءبىز­دىڭ ۇلتتىق مۇراتىمىز. ادىلدىك قاعيداتى, بىرتۇتاستىق يدەياسى, بەرەكە بايلامى – بۇلار بار جەردە ەلدىڭ ەڭسەسى بيىك, ەرتەڭى جارقىن, مۇراتى ناق, ماقساتى انىق. مۇن­داي قوعام ەڭ جاۋاپتى كەزەڭدە ەكىۇداي بولىپ جارىلىپ, بولىنۋگە ەمەس, بىرىگۋگە بەيىم, ءبىر تۋدىڭ استىندا تۇرۋعا ىنتالى. ءبىر ماقسات, ءبىر تىلەككە جۇمىلۋعا ق ۇلىقتى. وسىنداي قوعام عانا ءبىرتۇتاس ۇلتتىق مۇددەنىڭ جولىنا قىزمەت ەتەدى.

شىن مانىندە, ادىلدىك – پرەزيدەنت اتاپ ايتقانداي, جۇرتتىڭ بارىنە بىردەي قۇقىق بەرۋ جانە جاۋاپكەرشىلىكتى بارشاعا تەڭ جۇكتەۋ دەگەن ءسوز. بۇل رەتتە ادىلدىك پەن جاۋاپكەرشىلىك – ەتەنە تىعىز بايلانىستى ۇعىمدار. ءال-فارابي ايتقان قايىرىمدى قوعام جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى, وزىق ويلى ادال ازاماتتاردان قۇرالادى. «قۇتتى بىلىك» ارقىلى كەمەل كىسىلىك پەن ادىلەتتىڭ ءرامىزىن مۇسىندەگەن ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ ءىلىمىن جالعاعان اباي «ادىلەت, شاپقات كىمدە بار, سول جاراسار تۋعانعا» دەپ ادىلدىك ۇعىمىن تولىق ادام كونتسەپتسياسىنىڭ وزەگىنە اينالدىرادى. ابىز اقىننىڭ پىكىرىنشە, ادىلەتتى ءسۇيۋ – اللانى جانە ادامزاتتى ءسۇيۋ سياقتى ىزگىلىكتىڭ باستاۋى. ال ادال ازامات دەگەنىمىز – وسى تولىق ادام ۇعىمىنىڭ زامانعا ساي جاڭعىرۋى. سوندىقتان ول ادالدىق پەن ادىلدىكتى بارىنەن بيىك قويادى.

كورىپ وتىرعانىمىزداي, ۇعىمدار دا زامانعا ساي بەيىمدەلەدى, وزگەرەدى, جاڭارادى. مىسالى, اباي «بەس نارسەدەن قاشىق بول, بەس نارسەگە اسىق بول» دەگەن. بۇل – ارينە, ەشقاشان ەسكىرمەيتىن, ءمان-ماڭىزىن جوعالتپايتىن وسيەت. بىراق ءار زاماننىڭ وزىنە ءتان سىن-قاتەرلەرى بار. جاھاندانۋ ۇردىسىنە, جاڭا تەحنولوگيانىڭ دامۋىنا جانە باسقا دا سەبەپتەرگە بايلانىستى قوعامعا قاۋىپتى جاڭا كەسەلدەر پايدا بولدى. سوندىقتان «وزىق ۇلت بولۋ ءۇشىن جاقسىلىققا ۇمتىلۋمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە كەدەرگى بولاتىن جامان ادەت, جاعىمسىز قىلىق جانە قاۋىپتى كەسەلدەن قۇتىلۋىمىز كەرەك. بۇل – ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋ جولىنداعى وتە ماڭىزدى قادام», دەگەن مەملەكەت باسشىسى ەسىرتكى ساۋداسى, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, بۋللينگ پەن اگرەسسيا, ۆانداليزم, ىسىراپشىلدىق سياقتى بەس كەسەلمەن بۇكىل ەل بولىپ كۇرەسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالادى.

وسى رەتتە ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ فيلو­­سوفيالىق كونتسەپتۋاليزاتسيا مەن كۇن­دەلىكتى ومىردەگى كورىنىسى تۋرالى ايتپاي كەتپەۋگە بولمايدى. ادەتتە بۇنى ادامدار كۇندەلىكتى ومىردەن الشاق يدەيا­لار دەپ ويلاعانىمەن, ولاردىڭ ءبارى ءتۇرلى ءار ادامنىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىن باعىت­تايتىن فۋندامەنتالدى باعدار­لاما ىسپەتتى. سوندىقتان ۇلت ىسىندە ۇساق نارسە بولمايدى. ول ۇرانشىلدىقپەن دە اتقارىلمايدى. ءاربىر ازامات كۇندەلىكتى ومىرىندە ادالدىققا, تازالىققا, بىلىمگە, ۇنەمشىلدىككە, ەڭبەككە ۇمتىلسا, قوعام­نىڭ دا كەسەلدەن ارىلىپ, جاڭا ساپا­لىق دەڭگەيگە كوتەرىلە بەرەتىنى انىق. بۇل رەتتە پرەزيدەنتتىڭ «تازا قازاقستان» باعدار­لاماسىنا ايرىقشا توقتالىپ وتكەن ءجون. بۇل جەردەگى ساپا كاتەگورياسى – تەك نارىق­تىق قاتىناستاعى ءار ادامعا تاعى­لاتىن ءبىر ماركەر ەمەس, كەرىسىنشە, ادام بول­مى­سىنداعى بازالىق قاسيەت­تەر­دىڭ ومىردەگى كورىنىسى. ءوز كەزەگىندە بۇل ساپا­لىق دەڭگەي ازاماتتىق بىرەگەيلىكتى نى­عاي­تا تۇسەدى.

جالپى, قازىر قازاقستاندىقتار اراسىندا ازاماتتىق بىرەگەيلىك قالىپتاسىپ, وعان دەگەن سۇرانىس بار ەكەنىن كورە الامىز. قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينس­تيتۋتىنىڭ زەرتتەۋىنە (2022) سايكەس ازامات­تاردىڭ 36,8%-ى ازاماتتىق باسقا بىرەگەيلىك فورمالارىن ء(دىني, ەتنوستىق, كاسىبي, ت.س.س) جوعارى تۇراتىنىن ايتقان. ياعني ازاماتتار اراسىندا ازاماتتىق قۇندى­لىقتار باسىم. وسى رەتتە مەملەكەت باس­شىسى قوعامدا ۇلتىنا قاراي ەرەكشەلەنۋگە, وقشاۋلانۋعا ۇمتىلعان كەز كەلگەن ارە­كەتكە, ازاماتتاردى تىلىنە, ۇلتىنا, دىنىنە نەمەسە مادەنيەتىنە بولا ارانداتۋعا, ياكي كەم­سىتۋگە مۇلدە جول بەرمەيتىن ورتا قالىپ­تاستىرۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايتقانى بەلگىلى.

ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ كومپونەتتەرى مەن قولدانبالى اسپەكتىلەرى از ەمەس. سولاردىڭ ەڭ باستىسى – ورتاق مۇددە. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ءبىزدىڭ قوعامدى ورتاق يدەالدار مەن قۇندىلىقتار بىرىكتىرگەن ەركىن ءارى جاۋاپكەرشىلىگى مول ازاماتتاردىڭ وداعى دەپ سانايدى. بۇل – جالپىۇلتتىق بىرە­گەيلىگىمىزدىڭ تاعى ءبىر جارقىن كورىنىسى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ازاماتتارىمىزدىڭ ءبارى وزدەرىن ۇلكەن ءارى ءبىرتۇتاس قازاق وتباسىنىڭ, شىن مانىندە, قازاق ۇلتىنىڭ مۇشەسى سەزىنەدى.

ورتاق مۇددە ءسوز بولعاندا, ورتاق ارمان تۋرالى ايتپاي كەتە المايمىز. عالىمدار ادەتتە «امەريكالىق ارمان, قىتايلىق ارمان» سياقتى مىسالدار كەلتىرىپ جاتادى, ءبىز الاش اڭسارىنا توقتالماقپىز. الاش اڭسارى باستاۋىن ىقىلىم زامانداردان الادى. ماسەلەن, ىرگەلى مەملەكەتتەر قۇرعان عۇندار – جەرۇيىقتى اڭسادى, كوك تۇرىكتەر وتۇكەن تۋرالى ايتتى, ۇلىق ۇلىس – «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زاماندى» ارماندادى. بۇل رەتتە قازاق حاندىعى دا ابىلقايىر مەن كەرەي-جانىبەكتىڭ, ياكي اقجول بي مەن قوبىلاندى باتىردىڭ ءوزارا رەنىشىنەن تۋعان جوق; ول ىدىراعان التىن وردادان كەيىن ەسەسى كەتىپ, ەڭسەسى ءتۇسىپ ەسەڭگىرەگەن ەلدىڭ ءھام اسان قايعى سىندى تۇلعالاردىڭ قۇتتى قونىس جيدەلىبايسىندى اڭساۋىنان, ارمانىنان قۇرىلدى. ال حح عاسىردىڭ باسىندا اباي, احمەتتەر «جۇتىلىپ كەت­پەي, جۇرت قاتارىنا قوسىلۋدى» ارمان ەتتى. سوندىقتان وزىق ويلى ءبىرتۇتاس ۇلتى­مىز­دىڭ بۇگىنگى مۇراتى – بولاشا­عى­مىزدىڭ قالپى, بەينەسى.

سونىمەن قاتار «تاريح توعىستىرعان تاعدىرىمىز – ءبىر, سەنىممەن قادام باساتىن كەلەشەگىمىز – ءبىر», دەگەن پرەزيدەنت ورتاق تاريح پەن تاريحي سانانى جانە تاريحي ادىلدىكتى ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى سانايدى. ۇلىق ۇلىستىڭ 750 جىلدىعى مەن جوشىنىڭ تاققا شىعۋىنىڭ 800 جىلدىعى سياقتى تاريحي وقيعالارمەن قاتار قۇرىلتاي, تۇركىستان, ۇلىتاۋ, سارايشىق سىندى ۇلتتىق كودتارعا ءمان بەرۋى, تاريحتاعى اقتاڭداق بەتتەردى اقتاپ الۋ ءۇشىن ارنايى كوميسسيا قۇرۋ, كوپتومدىق تاريحتى قايتا جازدىرۋ سياقتى ىرگەلى ىستەر – وسىنىڭ ايعاعى. بۇل جەردە اتاپ ايتارلىق جايت, كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ جانە رەپرەسسيا سياقتى تاقىرىپتار – ەلىمىزدەگى ءتۇرلى ­ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ورتاق قاسىرەتى, سوندىقتان ول دا ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ارتتىرۋعا قىزمەت ەتەدى. بۇرمالانعان تاريحي تۇسىنىكتەن قاتە تانىم قالىپتاسادى دەسەك, تاريحتى دۇرىس جازۋ جانە وقىتۋ – تاريحتى جاساۋ­مەن بىردەي وزەكتى. سوندىقتان جوو بارلىق ماماندىققا قازاق تاريحى ءپانى وقىتىلۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىز. بۇل جاس­تار اراسىندا وتانشىلدىقتى ارتتىرا تۇسەتىنى انىق.

ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ تاعى ءبىر تەتىگى – داستۇرگە, سونىڭ ىشىندە ءار ەتنوستىڭ ءداستۇر-سالتىنا, ءتىلى مەن ءدىنى, وتباسى, ۇلتتىق مادەنيەتكە دەگەن قۇرمەت. كەيىنگى جىلدارى ۇلتىمىزدىڭ داستۇرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ەسەلەنە تۇسكەنى انىق. بۇقارالىق مادەنيەتتە, كوپشىلىك سانادا بۇرىنعى ءداستۇردىڭ جاڭارىپ كىرۋى عانا ەمەس, جاڭا داستۇرلەردىڭ قالىپتاسۋىن اتاپ وتۋگە بولادى. مىسالى, ناۋرىز مەرە­كەسى جالپى­ازاماتتىق, ەتنوستىق قاتىستى­عىنا قارا­ماستان, ورتاق مەرەكەگە اينالا الدى. اتاۋلى كۇندەر قاتارىنا قوسىلعان «دومبىرا كۇنى» سياقتى جاڭا مەرەكەلەر دە ازاماتتارىمىزدىڭ جۇرەگىنەن ورىن تاۋىپ, قوعامداعى جاڭا قۇندىلىقتاردى ورنىقتىرا ءتۇستى.

زاماناۋي ۇلت قۇرۋ سالاسىنداعى نە­گىزگى تەورەتيكتەردىڭ ءبىرى الەۋمەتتانۋشى اندرەاس ۋيممەردىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەن­سەك, ۇلت ۇيىستىرۋ ءۇردىسىنىڭ نەگىزگى فاكتورى تىلدىك بىرەگەيلىك پەن ينكليۋزيۆتى ساياسي ينستيتۋتتار ەكەن. ءتىل بۇل جەردە نە­گىزگى كوممۋنيكاتسيالىق ورتا جاساۋ­شى بولسا, ساياسي ينستيتۋتتار – ەتنوستاردى ينتەگراتسيالاۋشى العىشارتتىڭ ءبىرى. سوندىقتان بىرەگەيلىك تۋرالى ايتقاندا ءتىل تاقىرىبىنا توقتالماي وتە المايمىز. بۇل رەتتە قازاق ءتىلى ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى قورعاي­تىن ىشكى يممۋنيتەتى بولعانى بەلگىلى. اسى­رەسە حح عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى حالقىمىزدىڭ سانى 30% تومەن ءتۇسىپ كەتكەندە ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى ساقتاۋ مەحانيزمى ىسكە قوسىلىپ, زيالى قاۋىم باستاپ ءتىلدى قورعاۋ مايدانىنا جۇمىلدى. ويتكەنى ء«سوزى ولگەن جۇرتتىڭ ءوزى دە ولەتىن ەدى». تاۋەلسىزدىك العان 90-جىلدارى بۇل قورقىنىش باسىلا قويمادى. ءبىر جاعىنان قازاقتىڭ سانى ءالى 40%-عا جەتپەگەن بولسا, ەكىنشىدەن «ۇرەي ىشكە ءتۇسىپ كەتكەن ەدى». بىزدىڭشە, قازاقتىڭ سانى 70%-دان اسقان, وزگە باۋىرلاس ەتنوس­تار مەن قازاق ءتىلىن قولدانۋشىلاردى قوسقاندا 80%-عا جاقىنداعان وسى تۇستا بۇل پاراديگما وزگەرىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, قازاق ءتىلى ەتنوسارالىق, حالىقارالىق تىلگە اينالدى.

ەلىمىزدەگى دەموگرافيا دا قازاق تىلىنە جۇمىس ىستەپ جاتىر. ماسەلەن, 2025 جىلى مەكتەپتەگى 1-سىنىپقا 340 مىڭ بالا قابىلدانسا, سولاردىڭ 70%-دان استامى – قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋشى. ال وسى جىلى مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ 77%-ى ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدى قازاق تىلىن­دە تاپسىرعان. دەرەكتەر كورسەتىپ تۇر­عانداي, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىندا دەمو­گرافيالىق كۇشتىڭ ۇلكەن ەكەنىن ايقىن بايقاۋعا بولادى. جالپى, ۇلت بولىپ ۇيى­سۋ ۇدەرىسىندەگى دەمو­گرافيالىق درايۆ ۇلكەن اسەر ەتۋشى قۋاتقا يە ەكەنى بەلگىلى. الداعى دەكاداداعى ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني قۇبىلىستارعا بەلسەندى قاتىسۋشى ميللەنيال (1984–2000), Z-ۇرپاق (2000–2015) جانە الفا ۇرپاق (2011/15-قازىرگە دەيىن) وكىلدەرى قازاقستان حالقىنىڭ 67%-ىن قۇراپ وتىر. بۇل ترەند الداعى ونجىلدىقتا ءالى دە ءوز ­ديناميكاسىن ساقتايدى.

ۇلتتى ۇيىستىرا تۇسەتىن بىرەگەيلىك­تىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى كومپونەنتى ساياسي مادەنيەت پەن زاڭ ۇستەمدىگى ارقىلى كو­رىنەدى. ەلىمىزدە جاڭا ساياسي مادەنيەت قا­لىپتاسىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار زاڭ مەن ءتارتىپ ۇستەمدىگى مىزعىماس قاعيداعا اينالدى. ەلىمىزدە زاڭ الدىندا ءبارى بىردەي. مەملەكەت جۇگەنسىزدىككە, تارتىپسىزدىككە جانە بەيبەرەكەتتىككە جول بەرمەيدى. بۇل تۇرعىدا پرەزيدەنت «جاسامپاز ءپليۋرا­ليزمدى تولىق قولدايمىز, ەلگە ىرىتكى سالاتىن راديكاليزمگە تۇبەگەيلى قارسىمىز» دەگەن قاعيداتتى بەرىك ۇستانادى. «سينگاپۋر كەرەمەتىنىڭ» اۆتورى لي كۋان يۋ «مىقتى ەلدەردە ەليتا وزگەلەرگە ونەگە كورسەتىپ, زاڭدى الدىمەن وزدەرى ورىندايدى, ال ءالسىز, ءالجۋاز قوعامداردا ەليتا زاڭدى بۇزادى», دەگەن ەكەن. پرەزيدەنت توقاەۆ وسى قاعيدانى قاپەردە ۇستاسا كەرەك, ساياسي رەفورمالاردى اۋەلى وزىنەن باستادى. جاقىن تۋىستارىن بيلىككە اكەلۋگە تىيىم سالىپ, پارتيا توراعالىعىنان باس تارتتى, پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ جەكەلەگەن تارماقتارىنا شەكتەۋ سالىپ, وڭتايلى وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرۋدا ءوزى ونەگە كورسەتتى. «تۋرا بيدە تۋعان جوق» ەكەنىن ايقىن اڭعارتتى. ىنساپسىز جەمقورلىققا قارسى ىمىراسىز كۇرەس, شەتەلگە زاڭسىز كەتكەن قارجىنى قايتارۋعا ارنايى كوميسسيا قۇرۋ, وليگارحتاردىڭ ۇستىنەن ءىس قوزعالىپ, تەرگەۋگە الىنۋى دا حالىقتىڭ سەنىمىن ەسەلەي ءتۇستى.

وتكەنگە ۇڭىلسەك, زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ فيلوسوفيالىق نەگىزى ەستە جوق ىقىلىم زامانداردان باستاۋ الادى. تابيعاتپەن ۇيلەسىمدى ءومىر ءسۇرۋ, ادامدار اراسىنداعى الەۋمەتتىك قاتىناستاردى رەتتەۋ, ادامدى اداممەن تەڭەستىرۋشى – زاڭ مەن ءتارتىپ. ارينە, تاريحي كەزەڭدەردە زاڭ مەن ءتارتىپ ۇستەمدىگىن دامىتقان لەگاليزم مەكتەبى­نىڭ ءتۇرلى وركەنيەتتەردە (ەجەلگى قىتاي, قوسوزەن, ەجەلگى ەللين, ريم وركەنيەتى) ورتالىق يدەيا تۋدىرۋشى اعىم بولعانى انىق. بۇل – جاي ءتارتىپ ءۇشىن قاتال بولۋ, بيلىك قۇرۋ ءۇشىن زاڭ ۇستەمدىگى ەمەس, ودان دا تەرەڭ, قورشاعان ورتانى جۇيەلەندىرۋ, حاوسقا ءتارتىپ اكەلۋ سىندى فۋندامەنتالدى قاجەتتىلىكتەن تۋاتىن سۇرانىس. بۇل رەتتە ء«تارتىپسىز ەل بولمايدى, تارتىپكە باس يگەن قۇل بولمايدى», دەگەن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ سوزدەرىنەن داۋىرلەردەن جەتكەن دانالىقتى بايقاۋعا بولادى. ويتكەنى كەزىندە كەسىمدى شەشىمدەرىن ايتقان بيلەردىڭ ۇكىمدەرى دە قاتاڭ ءتارتىپتى قاعيداتقا اينالدىرعان.

ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى قالىپتاستى­رىپ, ورنىقتىراتىن قۇندىلىقتاردى تىزبەك­تەي بەرۋگە بولادى. ولاردىڭ قاتارىن­دا تاۋەلسىزدىك, قۇقىق ۇستەمدىگى, قوعامدىق ديالوگ, ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك, عىلىم مەن بىلىمگە ۇمتىلىس, قاۋىپسىزدىك سەزىمى جانە ۇلتتىق مىنەزدى قالىپتاستىرا­تىن ەڭبەكقورلىق, جاسامپازدىق, ەكولوگيا­لىق مادەنيەت, ىزگى نيەت, پليۋراليزم سياق­تى قۇندى­لىقتاردى اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل رەتتە «تاۋەلسىزدىك جانە وتانشىل­دىق, بىرلىك جانە ىنتىماق, ادىلدىك جانە جاۋاپكەرشىلىك, زاڭ جانە ءتارتىپ, ەڭبەكقورلىق جانە كاسىبي بىلىكتىلىك, جاسام­پازدىق جانە جاڭاشىلدىق. ۇلتى­مىز وسى يدەيالىق نەگىزدەردى باسشىلىق­قا السا, بولجاۋسىز جانە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ءححى عاسىردا لايىقتى ور­نىن تابادى» دەگەن مەملەكەت باسشىسى ۇلت­­تىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇندىلىقتاردى جۇيەلەپ بەردى.

قورىتا ايتقاندا, قازىر ادامزات وركە­نيەت تۋرالى تولعام تۇسىنىگىن قايتا قاراۋ­دا. قۇندىلىقتار قايتا تارازىعا ءتۇسىپ, وركەنيەتتەر وزگەرەتىن بۇل سىن ساتتە ءبىز دە قاراپ قالا المايمىز. وسىنداي اۋقىمدى وزگەرىستەر زامانىندا, تاريحي كەزەڭدە ەل ازاماتتاردىڭ ىشكى دۇنيەسىنە جاقىن, اسىرەسە دەموگرافيالىق تۇرعىدان جاس ۇرپاق دومينانت توپتار ءۇشىن زامانعا ساي ۇستانىم­دار مەن قاعيداتتار قالىپتاستىراتىن ورتاق يدەيالار قاجەت ەكەنى بەلگىلى. ارينە, قازىرگى زاماندا بۇرىنعىداي مونوپو­ليا­عا سۇيەنگەن ءبىر يدەولوگيا قۇرۋ مۇمكىن ەمەس, الايدا پازىل قۇراستىرۋ ءۇشىن كارتينانى تۇتاس كورە ءبىلۋ ماڭىزدى. سوندىق­تان ساياسي-الەۋمەتتىك وزگەرىستەردى تۇسىندىرە الاتىن, جاڭا ساپاداعى ساياسي ۇلت قۇراتىن جۇيەلەنگەن ديسكۋرس ۇسىنا الۋ, ونى ىسكە اسىرۋ كەرەك. وسى باعىتتا ورتا دەرجاۆاعا اينالعان ەلىمىز ءۇشىن پرەزيدەنت ۇسىنعان جوعارىدا ايتىلعان يدەيالار مەن باستامالار بۇلجىماس باعدار بولارى انىق. ەندەشە, باعىتىمىز بەلگىلى. ەندى كەرەگى, ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي, «بىرلىك كەرەك, كەرەكتەردىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك». وسى رەتتە ۇلتىمىزدىڭ جاڭا بولمىسى ءسات سايىن ساقايسا, كۇن سايىن كۇشەيسە, اي سايىن العا وزسا دەگەن ارمان دا جوق ەمەس. ول ارمان قامسىزدىقتان ەمەس, قايراتكەرلىكتەن, قامقورلىقتان, ۋاقىت پەن ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەن تۋعان ورتاق اڭسار بولسا يگى.

دارحان قىدىءرالى,

سەناتور, اكادەميك