مەملەكەت پەن ونىڭ ازاماتتارىنا ەڭ كەرەك قۇندىلىق – ازاتتىق. قازاق حاندىعى قۇرىلعانعا دەيىن دە ازاتتىقتى ساقتاۋدىڭ باستى شارتى رەتىندە بيلىك پەن بيلەۋشىنىڭ بىلىكتىلىگى, حالىقتىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعى, ەل مەن جەردى قورعاۋعا قابىلەتتى قارۋلى كۇشتەردىڭ ساقاداي-ساي تۇرۋى ۇلىقتالدى.
مەملەكەتتىڭ استاناسىنا ايرىقشا ءمان بەرىلدى. «وتىكەن قويناۋىندا وتىرساڭ, – دەلىنگەن كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىندە, – ماڭگى ەلدىگىڭدى ساقتايسىڭ». ءبىزدىڭ ويىمىزشا, تۇركىلىك «ماڭگى ەل» يدەياسىنىڭ استانامەن بايلانىستا دۇنيەگە كەلۋى قالىپتاسقان مەملەكەتتە عانا مۇمكىن قۇبىلىس. قازاق حاندىعىنىڭ تاريحي تامىرلارى تەرەڭدە جاتىر. ونى XV عاسىرداعى, ءتىپتى, ونىڭ الدىنداعى ۇدەرىستەرمەن شەكتەۋ مەتودولوگيالىق قيسىنسىز ءارى عىلىمي تانىمعا قيانات. قازاق حاندىعى تاريح ساحناسىنا شىققان تاعدىر انىقتاعىش ءساتتىڭ, ايرىقشا سەرپىلىستىڭ ءماندى بەلگىلەرىن تاني ءبىلۋدىڭ ءمانى زور ەكەنىن جوققا شىعارمايمىز.
دەگەنمەن, ناعىز عىلىمي تانىمعا وبەكتيۆتىلىك, جۇيەلىلىك, دامۋ ۇستانىمدارىنا جۇگىنۋ جاراسقان. ونىڭ ۇستىنە قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىن وردا ەجەن العاشقى حانى ء(حىىى ع.) بولعان اق وردادان, ورىس حاننان ء(حىV ع.) باستاۋدى دايەكتەگەن زەرتتەۋلەر جارىق كورگەنى جانە بار. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ماسەلەنىڭ تاپ وسىلاي قويىلۋى تەوريالىق-مەتودولوگيالىق تۇرعىدان دايەكسىز ءارى ۇلتتىق مەملەكەتىمىزدىڭ قادىرىن اشاتىنداي اقيقاتقا اپاراتىن ۇمتىلىس ەمەس. ويتكەنى, اق وردا يمپەريالىق داعدارىسى اسقىنعان التىن وردادان ءبولىنىپ شىققانىمەن ءوزىنىڭ, حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قورعاي المادى, بىردە توقتامىسقا, بىردە اقساق تەمىرگە, بىردە ابىلقايىرعا باعىنىشتى كۇن كەشىپ, مەملەكەتتىك شەكاراسى قالىپتاسپاي, ەتنوستىق تۇتاسۋى اياقتالماي, تاريح ساحناسىنان ءتۇسىپ قالعان ساياسي قۇرىلىم. بۇل – ءبىر.
ەكىنشىدەن, قازاق حالقى, ەڭ باستىسى – ءتىلى ءحىىى عاسىردا دا, ءحىV عاسىردا دا قالىپتاسىپ بىتكەن جوق. ۇلتى قالىپتاسپاعان جاعدايدا ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ شاڭىراق كوتەرۋى مۇمكىن ەمەس قوي.
ۇشىنشىدەن, ەگەر اق وردانىڭ گەوگرافيالىق-اۋماقتىق ورنالاسۋى ءبىر زامانداردا قازىرگى قازاقستان جەرىن الىپ جاتقان ەدى, بيلىك باسىندا قازاق حاندىعىن قۇرعان كەرەي مەن جانىبەك سۇلتانداردىڭ ارعى اتالارى وتىردى عوي دەگەن تۇجىرىمداردى باسشىلىققا الاتىن بولساق, حاندىعىمىزدىڭ تاريحىن بىردەن جوشى ۇلىسىنان باستاۋىمىزعا تۋرا كەلەدى. بۇل – شىڭعىس حاننىڭ قازاقستاندى جاۋلاۋىن, قازاق ەتنوگەنەزىن تەجەگەنىن اقتاۋ دەگەن ءسوز. ال مۇنداي ۇستانىم ورنىعا قالسا, موڭعول شاپقىنشىلىعىنان ارىدە باستاۋ العان تاريحي ساباقتاستىقتى جوققا شىعاراتىنى ءوز الدىنا, ول ساق-ءۇيسىن, بايىرعى تۇركى, وعىز-قىپشاق مەملەكەتتەرىنىڭ ۇلتتىق تاريحىمىزداعى ءمان-ماڭىزىن ەكىنشى قاتارعا ىسىرعانمەن پارا-پار.
تورتىنشىدەن, اق وردانى العاشقى قازاق مەملەكەتى رەتىندە قابىلداۋ ۇلت تاريحىنداعى نوعاي ورداسىنىڭ, موعولستاننىڭ ورنىن ەلەمەۋگە سوقتىرادى. موگولداردىڭ تۇركىلىك تەگىن, رۋ-تايپالىق قۇرامى ۇلى ءجۇز بەن ورتا ءجۇزدىڭ تاريحىندا ايرىقشا ورىن الاتىنىن ءبىلىمپاز شىعىستانۋشى ۆ.پ. يۋدين باي دەرەكتىك نەگىزدە دايەكتەگەن بولاتىن. قازاق حاندىعى قۇرىلماي تۇرعاندا-اق اق وردا ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتسا, نوعاي ورداسى مەن موعولستان قازاق حاندىعىمەن بىردە تابىسىپ, بىردە شابىسىپ, ءحVىى عاسىرعا دەيىن مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ تاعدىرىنا تىكەلەي اسەر ەتە الدى. ءارى-بەرىدەن كەيىن, كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندارعا حاندىقتى قۇرۋعا جەر ءبولىپ بەرگەن موعولستان بيلەۋشىسى ەمەس پە؟
بەسىنشىدەن, ۇلتتىق تاريحىمىزدا قازاق حاندىعىنىڭ الار ورنى ەرەكشە ەكەنىن شوقان دا قولداعان ەدى. سونىمەن, حV عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا (1465 ج.) قازاق حاندىعى ەۋرازيانىڭ سايىن دالاسىندا كەم دەگەندە ەكى مىڭجىلدىق تاريحتى ارتتا قالدىرعان مەملەكەتتەر مەن حالىقتاردىڭ ومىرشەڭ جيعان-تەرگەنىن, ءماندى بەلگىلەرىن, قاعيدالارىن, سالت-ءداستۇرىن, ادەت-عۇرپىن قابىلداي, بويىنا سىڭىرە, جەتىلدىرە جالعاستىرىپ, وزىنە عانا ءتان قادىر-قاسيەتىمەن, دارالانۋىمەن العاشقى قادامىن جاسادى. الەمدىك تاريح كەڭىستىگى كوگىندە جاڭا جۇلدىز جاندى.
حاندىق ءداۋىر ساتىلارى
قازاق حاندىعى العاشقىدا ورتالىقتانعان, كەيىن ءار ءجۇزدىڭ عانا باسىن قوسقان, سوڭىندا بىتىراڭقى, وڭىرلىك شەكتەۋلى, رەسمي مويىندالماعان قۇرىلىم مارتەبەسىمەن 382 جىل (1465-1847) ءومىر ءسۇردى. ءوزىنىڭ جانە ازاماتتارىنىڭ ەگەمەندىگىن ساقتاۋ قابىلەت قارىمىن, ىشكى-سىرتقى ساياساتىنىڭ زامانا سىن-قاتەرىنە توتەپ بەرە الۋىن, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى ءتيىستى دارەجەدە قامتاماسىز ەتۋىن ەسكەرە وتىرىپ, حاندىق ءداۋىر ەكى ساتىدان تۇرادى دەپ ەسەپتەيمىز. قازاق حاندىعى شاڭىراق كوتەرگەن شاقتا الەم ورتا عاسىرلاردىڭ سوڭعى داۋىرىنە اياق باسىپ, ىرگەلەس ماسكەۋ مەملەكەتى مەن قىتاي مەيلىنشە كۇشەيە ءتۇستى.
1453 جىلدان وسمان يمپەرياسىنىڭ تاريحى باستالدى. باتىس ەۋروپا قايتا ورلەۋ قارساڭىندا تۇردى. بابالارىمىزعا اقىلمەن, قايراتپەن, جۇرەكپەن بولاشاققا جول سالۋعا تۋرا كەلدى. بابالارىنىڭ تاجىريبەسى مەن تاعىلىمىن بويىنا جيا دۇنيەگە كەلگەن ساتىنەن حاندىق ءتول تاريحىنىڭ كلاسسيكالىق عاسىرلارىن باستاپ كەتتى. كلاسسيكالىق ساتى ءۇش عاسىرعا جۋىق سوزىلىپ, 1715 جىلى تاۋكە حاننىڭ قايتپاس ساپارعا اتتانۋىمەن اياقتالدى. وسىناۋ زاماندى كلاسسيكالىق دەپ ايدارلاۋىمىزدىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, قازاق حاندىعى ءبىر ساتكە تاۋەلسىزدىگىنەن ايىرىلعان جوق.
ءتىپتى, ءحVى عاسىردىڭ جازبا دەرەگى «باداي ال-ۆاكاي» قازاقتار ەلىن «قازاقستان» دەپ اتاعانى حاندىقتىڭ نىعايعانىن كورسەتسە كەرەك. ەل باسىنا كۇن تۋعان ساتتەر از ەمەس ەدى. جوڭعار مەن قىتاي دا, قىرعىز بەن وزبەك تە, ورىس پەن قالماق تا قازاق جەرىنە تامسانا قاراۋمەن بولدى. بىراق ولار, كۇلتەگىن جازۋىندا ايتىلعانداي, «يگى, بىلگىش كىسىلەردى, يگى, باتىل كىسىلەردى قوزعالتا المادى. ءبىر كىسى جاڭىلسا, رۋحى, حالقى تۇقىمىنا دەيىن قالماس ەدى».
ارينە, قازاق حاندىعىنىڭ كۇشەيۋىنە كورشى مەملەكەتتەردىڭ ىشىندەگى الاۋىزدىق, ءوزارا قىرقىسۋلار, ماسەلەن, شايبانيدتەردىڭ, اشتارحانيدتەردىڭ, نوعاي ورداسىنداعىلاردىڭ بيلىك ءۇشىن تالاسى سەبەپ بولعانىن دا ەسكەرۋىمىز كەرەك.
ەكىنشىدەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋى تۇپكىلىكتى اياقتالدى. قيلى تاعدىرمەن قازاقتار قۇرامىنا كىرگەن تۇركىلىك, تۇركىلىك ەمەس تايپالار تەگىس قازاقتانىپ كەتتى. قازاقتىڭ ءتىلى, مىنەزى, ادەت-عۇرپى, رۋ-تايپالىق قۇرىلىمى, ويىندارى, ەتنوپەداگوگيكاسى, فيلوسوفياسى, ونەرى, بولمىس-ءبىتىمى دارالانعانى تاپ وسى تۇس.
ۇشىنشىدەن, كۇندىز وتىرماعان, تۇندە ۇيىقتاماعان بيلەۋشىلەر مەن سانى ۇزدىكسىز وسكەن حالىق ۇلان-عايىر جەرىن انىقتاپ, شەكارالارىن بەكەمدەدى, قازاق حاندىعى حالىقارالىق سۋبەكت دارەجەسىنە كوتەرىلدى. ا.لەۆشين, ش.ءۋاليحانوۆ, ت.شونان ۇلى زەرتتەۋلەرىندە ءحVى عاسىردا-اق قازاقتار قازىرگى قازاقستان اۋماعىن قونىستانىپ وتىرعانى دايەكتەلگەن. ال ورتاعاسىرلىق شىعىس قولجازبالارىندا قازاق حاندىعىنىڭ وزبەكتەرمەن, رەسەيمەن, اۋعانستانمەن, يرانمەن, ۇندىستانمەن, تۇركيامەن ساياسي جانە ساۋدا-ساتتىق بايلانىستار ورناتقانىنان دەرەكتەر مولىنان كەزدەسەدى.
تورتىنشىدەن, بيلىك جۇيەسى تارماقتالىپ, زاڭ شىعارۋ, اتقارۋ جانە سوت سالالارى ناقتى ورنىقتى. مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءبىر ادام قولىندا نەمەسە جالعىز اكىمشىلىك قۇزىرىندا شوعىرلانۋىنا جول بەرمەيتىن تەتىكتەر ءمۇدىرىسسىز جۇمىس ىستەپ تۇردى. بيلەر ينستيتۋتى شەشىمىنىڭ حان جارلىعىمەن بىردەي دارەجەدە اتقارىلعانى وسىعان ايعاق بولسا كەرەك. حاندىقتى باسقارۋشىلاردىڭ الەۋمەتتىك يەرارحياسىندا حاننان باسقا بيلەر, سۇلتاندار, باتىرلار, تارحاندار, قوجالار, اقساقالدار جايعاستى. ءداستۇرلى بيلىكتىڭ شەت جاعاسىن عانا كورىپ قالعان ا.لەۆشيننىڭ تاڭدانىسىن جاسىرا الماي: «ۆسە سوسەدي كيرگيز-كازاكوۆ ۋپراۆليايۋتسيا يلي مونارحيچەسكيم يلي دەسپوتيچەسكيم پراۆلەنيەم, ۆسە رودستۆەننىە يم نارودى جيۆۋت ۆ رابستۆە, دوستوينوم سوجالەنيا, ا وني پوچتي سوۆسەم نە زنايۋت پودچينەننوستي, ۋ نيح نە سۋششەستۆۋيۋت داجە ني يميا پوددانوگو, ني يميا ۆلادەلتسا. ياۆلەنيە وچەن ليۋبوپىتنوە دليا پوليتيكوۆ!», دەپ جازعانى بار.
بەسىنشىدەن, مەملەكەت پەن قۇقىق قارىم-قاتىناسى رەتتەلىپ, «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», ءاز تاۋكەنىڭ «جەتى جارعىسى», يسلام ءدىنىنىڭ گۋمانيزمگە تولى قاعيدالارى حاندىق ءومىرىن دالا دەموكراتياسىنىڭ ارناسىنا ءتۇسىردى. ازاماتتىق, قارجىلىق, وتباسىلىق, قىلمىستىق قۇقىقتاردىڭ العاشقى ۇلگىلەرى مەن باپتارى كلاسسيكالىق زامان ءۇشىن بەيمالىم ەمەس ەدى. ادامنىڭ ءومىرى, بوستاندىعى مەن باس ەركى دالا دەموكراتياسىنىڭ وزەگىن قۇرادى.
التىنشىدان, مەملەكەت, قۇقىق جانە ازاماتتار اراسىنداعى اقنيەت ىزگىلىك پەن دالا دەموكراتياسى قوعامنىڭ تۇراقتى دا كۇش جيناي دامۋىنا جول اشتى. ماسەلەن, كلاسسيكالىق 250 جىل ىشىندە 17 قازاق حانى بيلىك باسىندا وتىرعان ەكەن, ياعني ارقايسىسىنا ورتا ەسەپپەن 14-15 جىلدان كەلەدى. ارينە, بۇل ۋتوپيستەر مەن ماركسيستەر ارمانداعانداي الەۋمەتتىك بىرتەكتى, قاۋىمدار مەن ازاماتتار اراسىندا سىيلاستىق پەن ۇيلەسىم تولىق سالتانات قۇرعان, «اركىمگە ەڭبەگىنە قاراي, اركىمنەن قابىلەتىنە قاراي» ماتەريالدىق يگىلىكتى تەڭدەي بولگەن قوعام ەمەستىن. قايشىلىعى بيلىك توڭىرەگىندەگى قاقتىعىستاردان كورىنىس بەرەتىن. ايتپەسە, مارعاسقا جىراۋدان ء(حVىى ع.) قالعان: «ەي, قاتاعاننىڭ حان تۇرسىن, كىم ارامدى انت ۇرسىن, جازىقسىز ەلدى ەڭىرەتىپ, جەر ءتاڭىرىسىپ جاتىرسىڭ, حان ەمەسسىڭ, قاسقىرسىڭ, قارا الباستى باسقىرسىڭ, التىن تاقتا جاتساڭ دا, اجالى جەتكەن پاقىرسىڭ ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم ەسىگىڭدە كەلىپ تۇر: العالى تۇر جانىڭدى, شاشقالى تۇر قانىڭدى!». دەگەن جولدار بۇگىنگە جەتەر مە ەدى.
اۋىز ادەبيەتىندە ساقتالىپ قالعان وسىناۋ قاقتىعىس تاريحى جازبا دەرەكتەرمەن دالەلدەنىپ وتىر: 1627 جىلى ەسىم حان تاشكەنتتى بيلەپ تۇرعان تۇرسىن حاننىڭ باسىن الادى. بىراق, تۇتاستاي العاندا, قازاق حاندىعى سىرتقى جاۋلارىنا دەس بەرمەگەنى, ەل ىشىندە قوعامدىق كەلىسىمدى, حالىقتىڭ ەگەمەندىگىن, بيلىكتىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاي العانى اقيقات. قازاق حالقى مەن بيلەۋشىلەرىنىڭ سەرپىندى دامۋمەن كلاسسيكالىق ساتىدا قول جەتكىزگەن ءىرى جەتىستىگى – باسەكەگە قابىلەتتى قوعام تۇزە العانى. ورتا عاسىرلارداعى قازاق حاندىعى الىس-جاقىن كورشىلەرىمەن از سوعىسقان جوق. سونىڭ بارىنە توتەپ بەرگەنى ەكونوميكالىق, ساياسي, ينتەللەكتۋالدىق, رۋحاني, دەموگرافيالىق الەۋەتىنىڭ بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن ايعاقتايدى. ال ول الدا توسىپ تۇرعان «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلامادا», ورىسپەن, قىتايمەن, ورتاازيالىق بيلەۋشىلەرمەن تايتالاسقان, ەگەسكەن جىلداردا ءوزىن اقتادى.
ابىلاي: كونە شىندىققا جاڭا كوزقاراس
قازاق حاندىعىنىڭ شاڭىراق كوتەرۋى – حالقىمىزدىڭ تاريحى مەن تاعدىرىنداعى ۇلى بەتبۇرىس. ال ونىڭ نىعايا وركەندەۋى ەۋرازيا بولاشاعىنا پارمەندى اسەر ەتتى. سول ىلگەرىلەۋ مەن ماقتانىش ۇلتتىق سانامىزعا وشپەستەي جازىلعانى سونشالىق, تاۋەلسىزدىك تۇسىندا حاندار مەن بيلەرگە, باتىرلار مەن سۇلتاندارعا قۇرمەتىمىز جاڭا سەرپىنمەن سىرتقا شىقتى. «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ ومىرشەڭدىگىنە بۇل دا ءبىر ايعاق-دالەل ەكەنى ءسوزسىز. تاۋكە حاننىڭ دۇنيەدەن وزۋىمەن قازاق حاندىعى ءوز تاريحىنىڭ ەكىنشى ساتىسىنا اياق باستى. ونى سىندارلى ساتى دەپ ايدارلادىق. حرونولوگيالىق شەڭبەرى 1715-1847 جىلدار, ياعني كەنەسارى حاننىڭ قاسىرەتىمەن تۇيىقتالادى. سونىڭ الدىندا عانا 1801 جىلى پاۆەل ءى پاتشانىڭ جارلىعىمەن قۇرىلعان بوكەي حاندىعى تارقاتىلعان (1845 ج.) بولاتىن. ءحVىىى عاسىر قازاقتىڭ «ەلىم-ايلاعان» عاسىرى. شوقان ول عاسىردى «قاندى قىرعىن» («كروۆاۆىي»), «جانتۇرشىگەرلىك» («ۋجاسنىي»), «جاۋگەرشىلىك» («رىتسارستۆو») عاسىرى دەپ سيپاتتاعان ەدى. ءحىح عاسىر «زار زامان» اتاندى.
ەل باسىنا تۋعان سىن ساعاتى ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي حاندىقتىڭ ءبىرجولاتا جويىلۋىمەن اياقتالدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدەن, ەلدىگىمىزدەن ايىرىلا باستاۋىمىزدىڭ قۇپياسى جۇزگە بولىنۋدە دە ەمەس, جوڭعارمەن سوعىستا دا ەمەس. بار پالە تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ جالىنان ۇستاي الماعانىمىزدا, ىندىنى بۇزىق ەۋروپالىقتاردىڭ وت قارۋىن يەلەنگەنىندە جاتىر. ءحVىىى عاسىردا رەسەيدىڭ ارتيللەرياسى, انگليانىڭ كەمەسى قىلىش پەن نايزاعا امبەباپ «باتىر ءبىر وقتىق» ەكەنىن الدىعا توستى. قالاي دەسەك تە, 1723 جىلعى اپات, 1731, 1740 جىلداردا كىشى ءجۇز بەن ورتا ءجۇزدىڭ رەسەيگە بوداندىقتى قابىلداۋى, وتارلاۋشىلاردىڭ اتىراۋ مەن ارقاعا, التايعا سۇعىنا كىرۋى, رەسەي مەن قىتايدىڭ ء«بولىپ ال دا, بيلەي بەر» ساياساتىن جىمىسقىلىقپەن جۇزەگە اسىرۋى – ءبارى كلاسسيكالىق زاماناۋي قۇندىلىقتاردىڭ ىرگەسىن شايقادى.
سول تۇستا تاريح ساحناسىنا شىققان ابىلاي تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ قالۋدىڭ باستى شارتتارىنىڭ ءبىرى حاندىق بيلىك تىزگىنىن نىق ۇستاۋ دەپ ءبىلدى. شىنىندا دا, ۇلى دالانىڭ شاڭىراعىن شايقاعان «اقتابان شۇبىرىندىدان» كەيىن كۇشتى حاندىق بيلىكسىز قازاقتىڭ ەل بولۋى ەكىتالاي ەدى. ايگىلى بيلەۋشى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن بارىن سالدى. شوقان ءۋاليحانوۆ جازعانداي, قازاقتىڭ ەشبىر حانى ابىلاي سياقتى شەكسىز بيلىك قۇزىرەتىنە يە بولعان ەمەس. ابىلايدىڭ انا سۇتىمەن دارىعان, قاتىگەز عاسىر شىڭداعان مەملەكەتشىلدىگى جوڭعارلار تالقاندالعاننان كەيىن التاي, جەتىسۋ ءۇشىن قىتايمەن تەكە-تىرەس كەزىندە تولىعىمەن اقتالدى. ال قارسىلاس وسال ەمەس ەدى.
بىرىنشىدەن, قازاق ەلىن وزىنە قاراتۋ نيەتىن بىردە اشىق, بىردە جاسىرىن ءبىلدىرىپ جاتتى.
ەكىنشىدەن, جوڭعارلاردان بوساعان جەر بۇرىنعى يەسى – قازاقتارعا قايتارىلمايتىنىنا سەنىمدى بولاتىن. مەملەكەتشىل تۇلعا ابىلاي ءبىر ورتالىققا باعىنعان حاندىق قۇرۋدى اڭسادى. 1771 جىلى حان سايلانۋىمەن ورتا ءجۇز بەن ۇلى ءجۇز ايماقتارىندا وسىناۋ ۇلى يدەيانى بىرسىدىرعى جۇزەگە اسىردى دا. زاڭ شىعارۋ, اتقارۋ, سوت بيلىگىن قولىنا شوعىرلاندىرۋعا تىرىسقانى راس. ال بۇل الەمدىك-تاريحي ماڭىزى بار تالپىنىس رەتىندە باعالانۋى كەرەك. كوشپەلى ءومىر سالتىنداعى حالىقتار تەمىردەي تارتىپپەن ورتالىقتانعان مەملەكەت قۇرا الاتىنىن ءحىىى عاسىردا شىڭعىس حان كورسەتسە, وتىرىقشى حالىقتىڭ كاپيتاليستىك قاتىناستارعا اياق باسقاندا دا ساياسي بىتىراڭقىلىقتان شىعۋى وڭاي ەمەستىگىن ءXVىىى عاسىرداعى گەرمانيا تاعدىرى دالەلدەدى. مۇندا 300-دەن استام كنيازدىك بار ەدى.
ابىلاي تۇسىنداعى قازاق حاندىعىن ءمانى مەن مازمۇنى بويىنشا جاڭعىرۋ الەۋەتىنەن ايىرىلعان ءداستۇرلى قۇرىلىم دەپ اتاعان ءجون بولار. ونىڭ ورتالىقتانباۋ نەگىزىندە ىرگەلەس الپاۋىت ەلدەردىڭ قىسىمى, سودان تۋىنداعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق فاكتورلار جاتىر. ونەركاسىپتىك ءوندىرىس بوي كوتەرمەگەندىكتەن ءارى ۇلتتىق ۆاليۋتا قابىلدانباعاندىقتان ەلدىڭ ىشكى نارىعى ءالجۋاز كۇيدە قالدى, ياعني وڭىرلەر مەن ايماقتاردىڭ ءوزارا ارالاسۋى جانە جاقىنداسۋى تۇراقتانبادى. ايتپەسە, قاعاز, سيا ءتارىزدى ۇساق-تۇيەكتى حان باسىمەن سىرتتان سۇرار ما ەدى. الىم-سالىق رەتتەلمەي, مەملەكەتتىك بيۋدجەت تە تۇزىلمەدى. سوعىستان تۇسكەن ولجا مەملەكەتتىڭ بايلىعىن, ەكونوميكالىق نەگىزىن نىعايتۋعا قىزمەت ەتپەدى, ساۋعاعا كەتتى. بۇل دا بيلىكتى ورتالىقتاندىرۋعا سەپتەسپەدى. ءبىر ورتالىققا باعىنعان مەملەكەتتىڭ قالىپتاسپاعانى ابىلايدىڭ جانىن كۇيزەلتتى, ساياسي دراماسىنا اينالدى. بۇل وعلان كەزىندەگى درامادان – سارىارقادا ساندالعاننان الدەقايدا اۋىر ءارى سالدارى دا سالماقتى ەدى.
ماسەلەن, قىتاي ەلشىسىنىڭ 1757 جىلعى كۇزدە جازعان مىنا مالىمەتىنەن ءبىراز جايدى ۇعىنۋعا بولادى: «قازاقتاردىڭ مالى كوپ, باي تۇرادى, – دەلىنگەن دەرەكتە. – دەگەنمەن, ولار ءوزارا تىم بەرەكەلى ەمەس. ال ابىلاي بولسا, ول ارقاشان الگى قازاقتاردىڭ مىنەز-ق ۇلىقتارىنا بويۇسىنىپ, سولاردىڭ ىڭعايلارىنا قاراي ءىس باسقارادى ەكەن. ول ماعان بىرنەشە مارتە: «مەن سەندەردىڭ باسقارۋ جۇيەلەرىڭە وتە قىزىعامىن. بىراق قازاعىم ءوز مىنەز-قۇلقىنان ايىرىلا الماس, وعان امال قانشا – ماڭقا اقتى دەپ مۇرنىڭدى كەسىپ تاستامايسىڭ عوي», دەگەندى ايتتى». جوڭعارلار تالقاندالعاننان سوڭ اراعا 7-8 جىل سالىپ ابىلاي قىرعىزبەن جانە قوقانمەن سوعىستى. ول قازاق جەرىن ساقتاۋدان, ساۋدا-كەرۋەن جولدارىن باقىلاۋدا ۇستاۋدان تۋىنداي قالعاننان گورى ورتالىقتانعان بيلىكتى ورناتۋدى اڭسايتىن ساياسي درامانىڭ جەمىسى ەدى.
XIX عاسىردا 40 جىل ءومىر سۇرگەن بوكەي حاندىعى دا, 10 جىل رەسەي وتارلاۋشىلارىمەن ايقاسقان كەنەسارى دا قازاق قوعامىن «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» بيىككە كوتەرە المادى. شىنايى ازاتتىق حالىقتىڭ بوستاندىعى, جەرگە يەلىك, ساياسي ەركىندىك ەكەنىن حان كەنە تەرەڭنەن ۇققانىن رەسەي پاتشاسى نيكولاي 1-ىنشىگە جازعان حاتىنان بايقايمىز. «... ءسىزدىڭ ارعى بابالارىڭىز, ال بىزدە مەنىڭ اتام ابىلاي پاتشالىق قۇرعان ۋاقىتتا, – دەلىنگەن حاتتا, – حالىق بەيبىت جانە تىنىش جاعدايدا ءومىر ءسۇردى, ونى ەشكىم بۇزعان ەمەس. ەكى جاق تا ءوزارا ساۋدا جاسادى; ءبىزدىڭ جۇرتىمىزعا ەشقاندايدا سالىق سالىنعان جوق. ال وندا كەيىنگى مەزگىلدە ءبارى وزگەردى, ءبىزدىڭ حالقىمىزدان سالىق جينالا باستادى, وعان باسقا دا ءتۇرلى تارشىلىقتار جاسالىندى. بۇرىنعى جاسالىنعان بەيبىت كەلىسىمدى بۇزىپ, ءسىزدىڭ تومەنگى قاراۋىڭىزداعى باسشىلارىڭىز بۇكىل قازاق حالقى رەسەي بوداندىعىنا قارادى دەپ جالعان كورسەتتى, سونىڭ ناتيجەسىندە مەنىڭ ابىلاي اتاما قاراستى جەرلەرگە سەگىز دۋان ورنادى. بۇل ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇشىن وتە قايعىلى جاعداي, اسىرەسە, وعان سالىقتىڭ سالىنۋى وكىنىشتى-اق. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ءبۇتىن قازاق حالقىمىز تارشىلىق كورمەي, تىنىش راحاتتى ءومىر سۇرسە ەكەن دەپ, ۇلى مارتەبەلىم, سىزگە ءوتىنىش ايتۋعا ءوزىمىزدى باقىتتى ساناپ, ءبىزدىڭ حالقىمىزدى سول بۇرىڭعى كۇيىندە قالدىرىپ, دالامىزدا ورنالاسقان سەگىز وكرۋگتىك دۋاندار مەن وزگە دە مەكەمەلەرىڭىزدى جويۋىڭىزدى سۇرايمىن». ارينە, تالاپ ورىندالمادى. ولكەدە وتارلاۋمەن اسقىنعان داعدارىس ءار قىرىمەن كورىنىس بەرەدى.
بىرىنشىدەن, قازاق حاندىعى ۋنيتارلى تۇتاستىعىنان ايىرىلدى.
ەكىنشىدەن, ءبىر ورتالىققا باعىنعان بيلىك جۇيەسى ىدىرادى.
ۇشىنشىدەن, ۇلتتىق ەكونوميكاعا, الەۋمەتتىك ۇيىمداسۋعا, قوعامدىق-ساياسي قاتىناستارعا ءتان تابيعي-ىرعاقتى دامۋ زاڭدىلىقتارى زورلىقپەن ورەسكەل بۇزىلدى.
تورتىنشىدەن, مارعاسقا جىراۋ ايىپتاعان بيلىكشىلىك تالاس ەندى بيلىك پەن حالىق اراسىنىڭ الشاقتاۋىمەن تولىقتى. سىرىم دات ۇلى, يساتاي مەن ماحامبەت باستاعان كوتەرىلىستەر سىندارلى ساتىداعى حاندىقتىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر تارتقانىن ايعاقتايدى.
جاناق اقىننىڭ (1770-1856) رۇستەم تورەگە ايتقان ايىپتاۋلارى ءبىزدىڭ وي-تۇجىرىمىمىزدى قۋاتتاي تۇسەدى: حان ءتۇڭىلدى بۇل كۇندە حالىقتان دا, حاننان مۇلدە حالىق تا جالىققان با؟! حالىق – داريا, حان – بالىق ەمەس پە ەدى؟ سۋدان شىقسا جان كەتەر بالىقتان دا. حاننان قايرات, بايىنان قايىر كەتىپ, تەلمىرگەن تەڭدىگى جوق ەل بولعان كەز. قايعىڭ – ازىق, ەرمەگىڭ – شەر بولعان كەز. ەلمەن اراز, تاتۋىڭ ءبىر بولعان كەز. جۋان قامشى توي باستار كوسەم بولدى, ەلىرمەلى ەكى ەستى شەشەن بولدى, بي كەتتى مالدىلاردىڭ ايتاعىندا, پالەندى مۇقاتىپ بەر دەسەڭ بولدى. قىسقاسى, حاندىق پەن تاۋەلسىزدىكتىڭ تاعدىرى باسكە ءتۇستى. «اقتابان شۇبىرىندى» قاسىرەتىمەن قازاق حالقى جەر بەتىنەن جوق بولىپ كەتۋگە شاق قالدى. ۇشتەن ەكىسى قىرىلدى, جۇزدەگەن مىڭى كورشى مەملەكەتتەرگە بوسىپ, ەگەمەندىگىنەن ايىرىلدى, اسسيميلياتسيالاندى.
بىرنەشە ۇرپاق اقىل-قايراتپەن جيناعان جەر ابىلاي حاننىڭ دۇنيەدەن وزۋىمەن تالاپايعا ۇشىراپ, شەكارا بۇزىلدى. كەدەيشىلىك جايلادى. سوڭعى حان كەنەسارى وپات بولعاننان كەيىنگى 70 جىل بويى قازاق حالقى قورعانسىزدىڭ كۇنىن كەشتى. ەندى, مىنە, تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن سونىڭ ءبارى ۇمىت بولىپ, ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل ەلدىككە قول جەتكىزدىك. ەلباسىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ رۋحىندا كەلەر كۇنگە نىق قادام باسىپ, ارقايسىمىز ءوز ۇلەسىمىزدى قوسۋ جولىندا كەلەمىز.
حانكەلدى ءابجانوۆ,
ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى. حاندىق باستاۋلارى
الماتى.