قازاق ەكيپاجى

بۇل ءۇش تۇلعا – ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىستا «قازاق ەكيپاجى» اتانعان ۇشقىشتار. وتان سوعىسى تاريحىندا ءۇش قازاق ءبىر ۇشاق­قا وتىرىپ, قاتاردان قالىسپاي ەرلىك كورسەتىپ, كۇللى مايدانعا ۇلگى بول­عان وقيعا بۇدان باسقا جوق. ونىمەن قوي­ماي وسى ءۇش قازاقتىڭ ەكەۋى بايتۇرسىن ەسىر­كەپوۆ پەن قادەس يماشەۆ سوعىستان امان ورالىپتى. راديست-اتقىش سەرجانت تولەباي تاجىباەۆ مايدان دالاسىندا قازا تاپقان.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان قازاق ەكيپاجى 1942 جىلى 17 تامىز كۇنى العاش رەت جاۋىنگەرلىك ساپارعا اتتانىپتى. بۇل وقيعا تۋرالى 2005 جىلى وسكەمەن قالاسىندا جارىق كورگەن ەلتاي ەلعوننىڭ «جەڭىس جولىندا وت كەشكەندەر» اتتى كىتابىندا: «پە-2 شۇيىلگىش بومبالاۋشى – وتە ايبارلى ۇشاق. ىشىندە ءۇش قازاق رۋحتانىپ وتىر. كەنەت ۇشاقتى الدەبىر جويقىن كۇش سولق ەتكىزىپ, كوتەرىپ تاستادى. راديست ۇشاققا وق ءتيدى دەپ ويلادى. سويتسە, شتۋرمان بارلىق بومبانى ءبىر-اق تاستاپ جىبەرگەن ەكەن. تومەنگى ورمان قارا ءتۇتىن مەن شاڭعا وراندى. كەي تۇستا ورتەگەن وت جالىنى كورىنەدى. ۇشاق زەنيت سناريادتارىنىڭ قۇرساۋىندا كەلە جاتىر. ءبىر عاجابى ۇشاققا بىردە-ءبىر وق تيگەن جوق... اتقىش كوز سالىپ ەدى, نەمىستىڭ «مەسسەرلەرى» شابۋىلداپ كەلە جاتىر ەكەن. ولاردىڭ جولىن «ياك»-تار كەسۋگە ۇمتىلدى. ءسويتىپ, اسپاندا ايقاس باستالدى. زەڭبىرەك پەن پۋلەمەت وق­تارى اسپاندى تىلگىلەۋدە. تولە­باي پۋلەمەتىن ولاي-بۇلاي بۇرىپ, جاي وتىر. اتايىن دەسە, قاپتالداسىپ كەلىپ قالعان ءوز پولكىنىڭ ۇشاقتارى بوگەت بو­لۋدا. تولەباي جەردەن باقىلاپ وتىرعان كومان­ديردىڭ راديو­ستانساداعى سوزىنەن جاۋ­دىڭ 25 جوي­عىش ۇشاعى شابۋىلعا شىق­قانىن ءبىلدى.

– اتقىشتار تومەندە جاۋ جويعىشتارى, ولاردى اتىپ, شەپكە جاقىنداتپاڭدار, – دەگەن پولك كومانديرىنىڭ بۇيرىعى ەستىلدى. ۇشاق تىزگىنى ەكيپاج كومانديرى ەسىركەپوۆ­تىڭ قولىندا. ول بار كۇشىن سارقىپ ۇشىپ كەلەدى. كەنەت قاپتالداسىپ كەلە جاتقان پولك ۇشاقتارىنىڭ ءبىرى وتقا وراندى. – تولەباي ات, – دەگەن قادەستىڭ ىشقىنعان داۋسى ەستىلدى. پۋلەمەت دۇرىلدەپ قويا بەردى. كەنەت جاۋدىڭ ۇشاعىن قۋعان ياك شىعا كەلەدى. تولەباي وعان وق دارىتىپ الارمىن دەگەن كۇدىكپەن اتۋدى دوعاردى. تومەنگى جاقتان «ابايلاڭدار, تومەندە جاۋ ۇشاقتارى» دەگەن داۋىس ەستىلدى. زاماتتا ەكى «فوككەر» بۇلارعا ءشۇيىلىپ جەتتى. تو­لەباي پۋلەمەتكە جابىسىپ جاۋ ۇشاعىن ات­قىلاپ جاتىر. جالپى, اۋە شايقاسى كوپكە سوزىل­مايدى. جاۋ ۇشاقتارى جايىنا كەتتى. ءۇش قازاق امان-ەسەن جەرگە ورالدى» دەپ جازادى.

قازاق ەكيپاجى سوعىس ناعىز قىزىپ تۇرعان 1943 جىلدىڭ جازىندا ستالينگراد ماي­دانىنا قاتىسىپ, ساعاتىنا 600 كم ۇشاتىن نە­مىستىڭ «فوككە-ۆۋلف – 190ا» جويىپ, ەرلىك كو­ر­سەتىپ, ودان كەيىن پريبالتيكانى جاۋدان ازات ەتەدى.

ءسويتىپ, 1944 جىلدىڭ تامىز ايىندا «قازاق ەكيپاجى» قۇرىلعانىنا ەكى جىل تولادى. بۇل وقيعانى پولك ۇشقىشتارى اتاپ وتەدى. پولك كومانديرىنىڭ ساياسي جۇمىس جو­نىندەگى ورىنباسارى ك.پ.فينوگەنوۆ وسى وتىرىستا جامبىلدىڭ: «ەرلەر كوكتە شىرقاعان, بولات قۇسىڭ سامعاعان, سەرىك بولىپ بۇلتپەن, جاۋ ۇرەيىن ۇشىرعان, كوكتەن جاسىن ءتۇسىرىپ, جاۋ تىنىسىن بىتەگەن», دەگەن جىر جولدارىن ورىسشا جاتقا وقىپ, قازاق جىگىتتەرىن قۇت­تىقتايدى. قازاق ەكيپاجى سول كۇنى پولك­تىڭ جاۋىنگەرلىك تۋى الدىنا فوتوعا تۇسەدى. «ستالينسكي سوكول» گازەتىنە جاريا­لانعان فوتو وسى.

سودان 1945 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قازاق ەكيپاجى ەسكادريليامەن بىرگە جاۋدىڭ شەبىن تالقانداۋعا اتتانادى. ۇشقىشتار بەلگىلەنگەن اراقاشىقتىقتى ساقتاپ, ۇشىپ كەلە جاتادى. ەكيپاج كومانديرى ەسىركەپوۆ تەجەگىش توردى بوساتىپ, ۇشاعىن شانشىلتا تومەن زىمىراتادى. كومانديردىڭ قيمىلىن باسقالار قايتالايدى. جاۋعا شۇيىلگەن ۇشقىشتار پۋلەمەتتەن وق جاۋدىردى.

كەنەت جارق ەتىپ شاعى­لىسقان جارىق بايتۇر­سىن­نىڭ بەتىنە ۇردى. شتۋر­ۆال قولىنان شىعىپ كەتتى. بار كۇشىمەن قۇل­دىراپ بارا جاتقان ماشينانى ەڭ­سەرۋگە تى­رىستى. ۇشاق ەپتەپ كوندىكتى. بۇلارعا وق ات­قان «فوككەرگە» ارتتاعى ۇشاقتار تاپ بەرەدى.

– كوماندير, مەن جارالاندىم, – دەدى تولەباي تاجىباەۆ.

– شىدا, – دەدى كوماندير ەسىركەپوۆ.

اۋىر جاراقات العان تو­لەبايدىڭ «مەنىڭ ولگەنىمدى اناما ەستىرتپەڭدەرشى» دەگەن سوڭعى ءسوزى ىشقىنىپ شىعىپتى. قادەس جىلاپ جى­بەرەدى. ۇشاق جەرگە قونادى. تولەبايدىڭ ءمايىتىن ارنايى توپ جەرلەۋگە الىپ كەتەدى.

وسىلاي ءۇش جىلعا تارتا ءبىر ۇشاقتا وتىرىپ, جاۋمەن شايقاسقان «قازاق ەكيپاجى» ءبىر جولداسىنان ايىرىلىپ, امان قالعان ەكەۋى سوعىستى اياقتايدى.

قادەستىڭ ەستەلىگىندە: «سوعىس بىتە سالىسىمەن پولكتە ءبىرىنشى بولىپ بايتۇرسىن ەسىركەپوۆ ورىس قىزى تاتيانا دەميديناعا ۇيلەندى. ول ۇيلەگەن سوڭ ۇزاقمەرزىمدى ىسساپارعا كەتتى. كەتەرىندە ماعان «جەڭ­گەڭنىڭ اياعى اۋىر, كوز-قىرىڭدى سالا ءجۇر» دەپ تاپسىردى. تانيا ۇل تۋدى. ونىڭ اتىن مەن اسقار دەپ قويدىم. بايتۇرسىن ءىسساپاردان ءبىر جىل­دان سوڭ ورالدى» دەپ جازىپتى (ە.ەلعان. «جەڭىس جولىندا وت كەشكەندەر». وسكەمەن: 2005 ج. 145-ب.).

سوعىستان كەيىن بايتۇرسىن ەسىركەپوۆ پەن قادەس يماشەۆ الماتى قالاسىندا تۇرىپتى. قادەس مايدانداس دوسى تولە­بايدىڭ اناسى مەن قارىنداسىن ۇزاق جىل ىزدەپتى. گازەتكە جازىپ, سۇراۋ سالىپتى. بىراق تابا الماپتى.

ءبىر قىزىعى, مايداندا اسقان ەرلىك كور­سەتىپ, باتىر اتاعىنا ۇسىنىلىپ, بىراق ول اتاق بۇيىر­ماعان مايدانگەرلەر تىزىمىندە «باي­تۇرسىن ەسىركەپوۆ» ەسىمى ءجۇر. وسىنداعى انىق­تامالىقتا: «اتى اڭىزعا اينالعان ۇشقىش, گۆار­ديا كاپيتانى بايتۇرسىن ەسىركەپوۆ 1941 جىلدىڭ شىلدەسىنەن, 1945 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن سوعىسقا قاتىسا وتىرىپ, 174 ءساتتى جاۋىن­گەرلىك ۇشۋ جاساعان» دەپ جازىلىپتى.