انانى بالادان, بالانى اكەدەن, اكەنى جاردان, ال اعايىندى باۋىردان ايىرعان سۇم سوعىستىڭ سالقىنى شارپىماعان شاڭىراق, ءسىرا دا, كەمدە-كەم شىعار؟! جىلدار جىلجىپ, اراعا قانشا ۋاقىت سالسا دا, قارا قوتىرلانعان ەسكى جارانىڭ ورنى ءالى دە تولىق جازىلىپ بىتەر ەمەس. ويتكەنى, جالپى ادامزات بالاسىنىڭ باسىنا جاۋار بۇلتتاي ۇيىرىلگەن بۇل سوعىستىڭ اكەلگەن قايعى-قاسىرەتى مەن ولشەۋسىز شىعىنى ءالى تولىق وتەلگەن جوق. شاڭ باسقان شىندىعى دا ءالى دەرلىكتەي اشىلماعان كۇيىندە...
وسى ءبىر قىرعىننىڭ كەسىرىنەن قانشا شاڭىراق قاڭىراپ قالدى. ورتاسىنا تۇسكەن وشاق شە؟ ايقاسپاعان قۇشاق شە؟! باۋىر ەت بالاسىن قىرعىنعا اتتاندىرعان قانشا شەشە قارا قاعاز قۇشاقتاپ اڭىراپ قالدى؟ ەڭ بولماسا ماۋقىن باسار قارا قاعازى دا كەلمەدى عوي دەپ ەڭىرەگەن كەيۋانانىڭ ساعىنىشتى زارى ءالى سومبەدى... تۋعان جەردەن توپىراق بۇيىرماي جات ەلدە ءجانتاسىلىم ەتكەن بوزداق قانشاما؟ ايتا بەرسە, اڭگىمە كوپ. جەڭىس كۇنى جاقىنداعان سايىن وتكەن-كەتكەننىڭ ءبارى ەسكە ءتۇسىپ, ءالسىن-ءالسىن جادىدا جاڭعىرىپ جاتىر. سونداي ءبىر ساتتە اعايىندى باتتالوۆتاردىڭ مايدانداعى ەرلىگىن ەل-جۇرتقا پاش ەتكىسى كەلگەن تويعان راحىمبەكقىزى اپايىمىز دا جەتتى رەداكتسيامىزعا. كوتەرىپ كەلگەن دۇنيەسى دە ءبىرشاما قوماقتى...
ەنتەلەگەن جاۋدان ەلىن-جەرىن قورعاۋ ءۇشىن باتتال اۋلەتىنەن ەكى بىردەي بوزداعى جەرلەستەرىمەن بىرگە ەسىل وڭىرىنەن سۇم سوعىسقا اتتانعان ەكەن. ولار راحىمبەك جانە ۋايس باتتالوۆتار بولاتىن.
الدىمەن ۋايس اكەلەرىنەن حابارسىز كەتتى دەگەن حابار جەتەدى. بار سۇمدىقتى ىشىنە بۇككەن «قارا قاعاز» قولعا تيگەندە انالارى مىنا دۇنيەگە لاعنەت ايتىپ, اڭىراپ قالا بەردى. «باسقا تۇسسە, پەندە بىتكەننىڭ ءبارى باسپاقشىل ەمەس پە؟! جالعىز ول ءۇي ەمەس, ەل-جۇرت جىلاپ-سىقتاپ قارا جامىلىپ جاتقان شاق ەمەس پە؟! ولار ءبىر-ءبىرىن سولاي جۇباتتى. قاسىرەتتەرىن سولاي ءبولىستى. جەڭىس ورناپ, باستارىنا بەيبىت كۇن تۋعان سوڭ ءسال ەس جيعان جۇبايى كۇلاش شەشەي جوق ىزدەپ ماسكەۋ جاقتى جاعالاپ قايتادى. سونشا دامەلەنىپ بارسا دا ەش دەرەكسىز, سالى سۋعا كەتىپ, قۇر قول ورالادى. ەڭ بولماسا زيراتى دا تابىلمادى اۋ دەپ زار جىلايدى. ارتىندا قالعان جالعىز قاراسى انۋاربەكتى وقىتىپ-توقىتىپ, ودان ءۇش نەمەرە ءسۇيىپ, جارىنىڭ ءولى-تىرىسىنەن جارىتىمدى حابار الماي قايتپاس ساپارعا ءجۇرىپ كەتەدى...
ءيا, تاعدىر دەگەندى قويساڭشى... ۇلى وتان سوعىسىنىڭ و جاق بۇ جاعىندا, ياعني 1938 جىلى, ءبىر اي ۇيىندە دەمالىستا بولىپ, اسكەري مىندەتىن اتقارىپ جۇرگەن يۆانوۆ وبلىسىنىڭ كوۆروۆ قالاسىنا ءۇش جاستاعى انۋاربەگى مەن كۇلاشىن كوشىرىپ الماققا نيەتتەنەدى. «وسىنىسىنا قاراعاندا فين سوعىسىنا قاتىناسقان بولۋى دا ابدەن مۇمكىن», دەيدى تويعان اپاي. بىراق ول كىسىنىڭ بۇل جوسپارى مۇلدەم ورىندالماي قالادى.
سول ۋاقىتتاردا (1930-1933 ج.ج.) الماتى قالاسىنداعى كوممۋنيستەر ۋنيۆەرسيتەتىندە بىرگە وقىعان جەرلەسى, ءارى جولداسى جايىق بەكتۇروۆتىڭ جازۋىنشا, ۋايس اعامىز سول ۋنيۆەرسيتەتتە كومسومول ۇجىمىن باسقارعان. 1935 جىلى, ەلىمىز ءوزىنىڭ 15 جىلدىعىن اتاعان كەزدە, ۋايس اعامىز باتىس قازاقستان وبلىسىنان اقتوبەگە دەيىنگى باعىت بويىنشا تۇيەلى كەرۋەننىڭ كوميسسارى بولىپ تاعايىندالعان. بۇل باعداردىڭ باستى ماقساتى – ەل اراسىنداعى مادەني-اعارتۋشىلىق جۇمىس ەدى. وسى قىزمەتى ءۇشىن اقتوبە اتقارۋ كوميتەتىنىڭ اتىنان ول كىسىنىڭ ەسىمى جازىلعان ەسكەرتكىش ساعات سىيعا تارتىلادى.
قاراعاندىدا العاش كومسومول جەتەكشىسى بولىپ سايلانىپ, كەيىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تالاس اۋدانىنىڭ كومسومول جەتەكشىسىنىڭ قىزمەتىنە تاعايىندالعان. بۇل جونىندە 1986 جىلعى تامىز ايىندا تسەلينوگراد وبلىسىنا قاراستى اتباسار اۋداندىق گازەتىندە كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, وبلىسارالىق قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, پارتيا, ەڭبەك ارداگەرى قاراعاندىلىق ج.بەكتۇروۆ اعامىز ىزدەۋ سالعان ەدى. سونداعى ماقالاسى «يششۋ درۋزەي يۋنوستي» دەگەن اتپەن جاريالانىپتى.
سوعىستان سوڭ 66 جىل وتكەندە, تورعاي وبلىسى بويىنشا شىققان «بوزداقتار ەستەلىگى» كىتابىندا ۋايس اكەمىزدىڭ جەرلەنگەن جەرى ادەپكىدە ماسكەۋدىڭ ارگميان زيراتى دەپ جازىلىپتى. حاباردىڭ ۇشى شىققان سوڭ سونى ىزدەپ تۋىستار جولعا شىعادى. اقىرىندا ول كىسىنىڭ ماڭگىلىك دامىلداعان جەرى ماسكەۋدىڭ ۆاگانكوۆ زيراتىنان تابىلدى.
ۇلى اتامىز باتتال اۋلەتىنىڭ ەكىنشى سوعىس ارداگەرى – راحىمبەك باتتالوۆ ەسىل اۋدانىنا قاراستى يگىلىك اۋىلىنىڭ 1909 جىلعى تۋماسى. وسى دەرەكتەردى ۇسىنىپ وتىرعان قىزى تويعان 1941 جىلى تۋعان ەكەن. ول كىسى بىلاي دەپ اڭگىمەلەيدى: «مەن قىرقىمنان شىقپاي جاتىپ, اكەمدى سوعىسقا الىپ, اتام باتتال شەشەم التىنشاش ەكەۋمىزدى دالاباي جەرىنەن ءوزى تۇراتىن يگىلىك اۋىلىنا ات شاناسىمەن كوشىرىپ العان ەكەن. سوعىستان سوڭ ورالعان جارالى اكەمدى اجەم زليحانىڭ ارقاسىندا قارسى العانىم جاقسى ەسىمدە. مۇنتازداي اپپاق كيىمدى, قولتىعىندا قوس بالداق. مەن سول جىلداردا شامامەن ءتورت جاستامىن. اكەمنىڭ قۇجاتتارى بويىنشا العاشقى الىنعاندا سەرجانتتار قاتارىندا, كەيىن اعا سەرجانت, ۆەتەرينارلىق فەلدشەر ماماندىعىمەن 69 كاۆالەريا پولكىندە كاۆالەريست ۆەتفەلدشەر بولىپ قىزمەت ەتىپتى. 1943 جىلعى جەلتوقسان مەن قازانىنا دەيىن پولك سانينسترۋكتورى بولعان. 1944 جىلدىڭ قازانىنان كەيىن سول اياعىنان جاراقاتتانعان. 1945 جىلدىڭ ناۋرىزىندا سول جاراقاتى بويىنشا اسكەر قاتارىنان شىعارىلعان. ارتىنان ەرلىگى باعالانىپ 1953 جىلعى 12 ماۋسىمدا كسرو جوعارعى كەڭەس پرەزيديۋمىنىڭ ج-№216835 ۇكىمىمەن №3516920 «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
وسى تۇستا ايتپاي كەتپەسە بولمايتىن ءبىر جايت, قان مايداننان قايتپاعان جەرلەستەرىنىڭ ەسىمىن ەل جادىندا ماڭگىگە قالدىرۋ جانە ەرلىك ىستەرىن كەيىنگى ۇرپاققا ونەگە ەتۋ جولىندا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن ەسىلدىك ەردىڭ ءبىرى – تولەش بايتەن ۇلى ەدى. بۇل اۋلەتتەن دە قوس بىردەي اعايىندى ۇل سوعىسقا اتتانىپتى. ۇلكەنى – ەلەمەس بولاتىن. جاستىق شاعىن وت پەن وقتىڭ ورتاسىنا ارناعان ايتۋلى ازامات تا مايدان دالاسىندا وققا ۇشىپ, سوعىس ساپارىنان قايتا ورالماعان.
1922 جىلى تۋىلعان تولەش ەسىمدى ءىنىسى 1941 جىلدان 1945 جىلعا دەيىن اعا لەيتەنانت ۆزۆود, روتا, بارلاۋشىلار كومانديرى, 3-ءشى بەلارۋس مايدانىندا, كالينين باعىتىندا ۇرىسقا قاتىسقان. 1945 جىلى 7 شىلدەدە جاراقات الىپ كساۆو جارلىعىمەن كاپيتان شەن اتاعىن العان. 1978 جىلى زاپاستاعى ءى دارەجەلى وردەندى سوعىس ارداگەرى, جوعارعى كەڭەستىڭ №2084259 جارلىعىمەن 1985 جىلعى 11 ناۋرىزدا ءى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن (№900959) جانە كوپتەگەن مەدالدارمەن ماراپاتتالعان. قايتقانعا دەيىن بەيبىت ءومىردە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا, تۋعان جەرىندە جەرگىلىكتى اكىمشىلىك بيلىگىندە قىزمەت ەتتى. 1995 جىلى بەيبىت ومىردە دۇنيەدەن وزعان. سوعىس دالاسىنان قايتپاعان جەرلەستەرىنە ەسكەرتكىش ورناتىپ, ەكىنشى ەرلىگىمەن دە ەسىمى ەل ەسىندە قالدى.
«وسى ءبىر اكەلەرىمىزدىڭ, اتالارىمىزدىڭ ونەگەلى جولى كەيىنگى ۇرپاققا تاربيە بەرۋدە ماڭىزى زور. مەن سول ءۇشىن دە جۇگىرىپ ءجۇرمىن. اعا-اكەلەرىمىزدىڭ وشپەس داڭقى ءبىزدىڭ ەسىمىزدە ماڭگىلىك ساقتالادى!» دەيدى كوڭىلى بوساعان كەيۋانا. ال راسىنا كەلسەك, ءبىزدى جۇباتاتىن دا, كوز جاسىمىزدى كەپتىرەتىن دە جەڭىس كۇنىنىڭ جىلۋى بولاتىن...
امانگەلدى قياس, «ەگەمەن قازاقستان».