وتاندىق حيميا ءوندىرىسى, ونىڭ ىشىندە حيميا ءوندىرىسىنىڭ اۋليەاتا وڭىرىندەگى قالىپتاسۋ جايىندا ءسوز قوزعاعاندا ونىڭ تامىرى تەرەڭ تاريحىنا توقتالماي كەتۋگە بولمايدى. بۇل ءوندىرىستىڭ ىرگەتاسى وبلىستىڭ قۇرىلۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. 1939 جىلدىڭ سوڭىنا تامان شاڭىراق كوتەرگەن وبلىستىڭ الدىندا قىرۋار مىندەت تۇرعان بولاتىن. سول تۇستا ورىس گەولوگتارى ي.ماشكارا مەن پ.ل.بەزرۋكوۆ قاراتاۋ قويناۋىنان فوسفور كەنىنىڭ ءىرى قورىن انىقتاپ, 1,5 ميلليارد تونناعا جۋىق فوسفور كەنىن بارلاپ, تولىق ساراپتاماسىن جاساعان. وسىنداي تابيعات بەرگەن بايلىقتى يگەرۋ ايماقتىڭ تاعدىرىن تۇبەگەيلى وزگەرتىپ, وبلىستىڭ داڭقىن اسقاقتاتا ءتۇستى, دەپ جازادى Egemen.kz جامبىل وبلىسى اكىمدىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنە سىلتەمە جاساپ.
الدىمەن 1944 جىلى قاراتاۋ تاۋ-كەن كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, ەكى جىلدان كەيىن العاشقى كەزەڭى ىسكە قوسىلدى. 1947 جىلى العاش ءونىم شىعارىلىپ, حيميا ءوندىرىسى سول كەزدەن باستاپ جولعا قويىلدى. سودان بەرى بۇل سالا ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى تىرەگىنە اينالدى. زاۋىت سول جىلداردان بەرى قاراي بىرنەشە ءونىم تۇرلەرىن شىعارىپ كەلەدى. 1962 جىلى كەڭەس وداعى بويىنشا تۇڭعىش رەت ۇنتاق تۇرىندەگى امموفوس تىڭايتقىشى الىنسا, 1965 جىلى ەنەرگەتيكا سالاسىندا قولدانىلاتىن سۋلفاكومىر تسەحى سالىندى. 1966-1975 جىلدار ارالىعىندا مال ازىعىنا قاجەتتى ازىقتىق فوسفات ءوندىرىسى جولعا قويىلىپ, جاھاندىق دەڭگەيدە جاڭا ادىستەر ەنگىزىلدى. ال 1968 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن «لەنين كومسومولى» اتىنداعى «قوسسۋپەرفوسفات» زاۋىتىنىڭ العاشقى ءونىمى 1969 جىلدىڭ مامىرىندا شىقتى. 1970 جىلدارى سالىنعان «جاڭا جامبىل» فوسفور زاۋىتى دا ايماققا ۇلكەن سەرپىلىس سىيلادى.
بۇل كاسىپورىن الەمدە تۇڭعىش رەت اگلومەراتتان سارى فوسفور ءوندىرۋ ءىسىن جۇزەگە اسىردى. سونىڭ ارقاسىندا حيميا ءوندىرىسى سالاسىنا جۇمىسقا تارتىلعان ەڭبەككەرلەرگە ارنالىپ, جاڭاتاس, قاراتاۋ قالالارى بوي كوتەردى. الايدا 1990 جىلدارداعى قيىندىقتار حيميا وندىرىسىنە دە كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمادى. بىرقاتار زاۋىتتاردىڭ جۇمىسى توقتاپ, كوپتەگەن جۇمىسشىلار امالسىز اقىسىز دەمالىسقا جىبەرىلدى. دەگەنمەن 1999 جىلى قۇرىلعان «قازفوسفات» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى حيميا ءوندىرىسىن قايتا قولعا الىپ, سالاعا قايتا قان جۇگىرتتى. كاسىپورىن قايتا جاساقتالىپ, ىشكى جانە سىرتقى نارىق سۇرانىسىنا ساي جاڭا باعىتتا جۇمىس ىستەۋگە بەيىمدەلدى.
بۇگىندە «قازفوسفات» جشس قۇرامىنداعى «جاڭا جامبىل فوسفور» زاۋىتى سارى فوسفور مەن ودان الىناتىن ءتۇرلى ونىمدەردىڭ ءىرى ءوندىرۋشىسى رەتىندە الەمگە تانىلىپ وتىر. ونىڭ قاتارىندا تەرميالىق ورتوفوسفور قىشقىلى, ناتري ءۇشپوليفوسفاتى, فەرروفوسفور, تۇيىرشىكتەلگەن قوج سياقتى جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمدەر بار.
اتالعان كاسىپورىننىڭ الەۋەتى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. 2021 جىلدان باستاپ قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسى 100 پايىزعا ارتتى. ماسەلەن, باستاپقىدا ورتاشا ەڭبەكاقى 70 مىڭ تەڭگە بولسا, كەيىننەن بۇل كورسەتكىش 350-400 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتتى. ودان كەيىنگى جىلداردا دا جۇمىسشى جالاقىلارى بىرتىندەپ كوتەرىلدى. بۇدان بولەك, قىزمەتكەرلەرگە ءتۇرلى الەۋمەتتىك كومەكتەر دە كورسەتىلە باستادى. مىسالى, قاراتاۋ قالاسىندا 72 پاتەرلىك تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, جۇمىسشىلارعا تەگىن بەرىلدى. جاڭاتاس قالاسىندا دا ەڭبەككەرلەر ءۇشىن وسى سەكىلدى قامقورلىقتار قاراستىرىلدى.
كاسىپورىندا ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىنە, سانيتارلىق جاعدايعا, جۇمىسشىلاردى ىستىق تاماقپەن قامتۋعا, مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋگە دە باسا نازار اۋدارىلعان. ايتالىق, «جاڭا جامبىل فوسفور» زاۋىتى اۋماعىنىڭ 30 گەكتارى كوگالداندىرىلسا, سانيتارلىق ايماقتىڭ كولەمى 56 گەكتاردان اسادى. مۇندا جىل سايىن كوكتەمدە اعاش وتىرعىزۋ داستۇرگە اينالعان. 2020 جىلى زاۋىت ماڭىنا ءبىر گەكتار جەرگە 300 ءتۇپ الما, المۇرت, ورىك جانە شيە كوشەتتەرى وتىرعىزىلىپ, سانيتارلىق ايماققا 2600 ءتۇپ قارا اعاش ەگىلگەن بولاتىن.
فوسفور ونىمدەرىنىڭ وتكەرىلۋىنەن تۇسكەن تابىس سان جىلداردان بەرى وبلىس ورتالىعىنىڭ كوركەيۋىنە دە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. تارقاتا ايتقاندا, تاراز قالاسىندا حيمياشىلار كەنتى, پەرزەنتحانا مەن اۋرۋحانا, ورتالىق ستاديون مەن «بالاساعۇن» مادەنيەت سارايى, بىرقاتار شاعىناۋداندار, «بوبەك» بالالار شيپاجايى, تۇرار رىسقۇلوۆ پەن قاراتاۋ قالاسى ماڭىنداعى «كوكتال» شيپاجايلارى مەن بىرنەشە لاگەرلەر بوي كوتەردى. اۋەجايدىڭ سالىنۋىنا دا حيميا ءوندىرىسى تاراپىنان قارجىلاي ۇلەس قوسىلعانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك.
كاسىپورىندا ەكولوگيانى قورعاۋعا باعىتتالعان كەشەندى جۇمىستار دا جۇيەلى اتقارىلىپ جاتىر. ماسەلەن, ءتۇتىن مۇرجاعا شىعار الدىندا ارنايى سۇزگىلەردەن وتەدى, ال مۇرجانىڭ بيىكتىگىنە قاراي ءتۇتىننىڭ ادام مەن تابيعاتقا زيانى بارىنشا ازايادى. ەكولوگيالىق باقىلاۋ جۇمىستارى تۇراقتى جۇرگىزىلىپ, تەحنولوگيالار جىل سايىن جاڭارتىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار «قازفوسفات» كومپانياسى سپورت پەن ونەرگە دە كوڭىل ءبولۋدى ۇمىت قالدىرعان ەمەس. بۇعان كەزىندە «حيميك» دەپ اتالعان قازىرگى «تاراز» فۋتبول كومانداسى وسى كومپانيانىڭ قامقورلىعىندا بولعانى دالەل. قىسقاشا ايتقاندا, قىزمەتكەرلەردىڭ سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالىپ وتىر, ءتىپتى ارنايى سپورتتىق كەشەن دە جۇمىس ىستەيدى.
بۇگىندە «قازفوسفات» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى فوسفاتتار شىعارۋدان باستاپ, ونىڭ تاسىمالىن ءوزى ۇيىمداستىرىپ, ونىمدەرىن شىعىس جانە باتىس ەۋروپاعا, تمد ەلدەرىنە, قىتاي, اقش پەن ءۇندىستان نارىعىنا شىعارىپ كەلەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سەرىكتەستىك تمد ەلدەرى اراسىندا جانە قازاقستاندا فوسفورلى ونىمدەر وندىرەتىن جەتەكشى كاسىپورىن بولىپ وتىر. وسىلايشا اتالعان كاسىپورىن قازاقستاننىڭ حيميا سالاسىن دامىتۋعا, الەمدىك نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋعا, ساپالى ءونىم شىعارۋعا, شيكىزات وڭدەۋشى جانە جوعارى تەحنولوگيالىق تاۋارلار ءوندىرىپ, ونى وتكىزۋگە بارىنشا كۇش سالىپ جاتىر.