استانادا ەكىنشى «ورتالىق ازيا – قىتاي» ءسامميتى ءوتتى. ءسامميتتى اشقان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قحر توراعاسىنا جانە قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان مەن وزبەكستان باسشىلارىنا ءىلتيپات ءبىلدىردى. مەملەكەت باسشىسى ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن جان-جاقتى ىنتىماقتاستىققا نيەت تانىتقانى ءۇشىن قحر توراعاسى سي تسزينپينگە العىس ايتتى. سونداي-اق سامميت جۇمىسىنا بەلسەنە اتسالىسىپ, وڭىرلىك ىنتىماقتاستىققا ۇدايى قولداۋ كورسەتىپ كەلە جاتقان باۋىرلاس مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىنا ريزاشىلىعىن جەتكىزدى.
ورتالىق ازيا مەن قىتاي – ستراتەگيالىق سەرىكتەس
– جيىنعا قاتىسىپ وتىرعان ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ءوزارا سەنىمى مەن ورتاق كۇش-جىگەرىنىڭ ناتيجەسىندە تاتۋ كورشىلىك قارىم-قاتىناسقا, دوستىق پەن قولداۋعا ارقا سۇيەگەن ىنتىماقتاستىقتىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان ۇلگىسى قالىپتاستى. وسى رەتتە اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, توراعا سي تسزينپين باسقاراتىن قىتاي ەلىنىڭ بەلسەندى ءارى ءتيىمدى ءرولىن اتاپ وتكەنىمىز دۇرىس. كورشىلەس قىتاي ەلىمىزدىڭ ماڭگى ءارى ستراتەگيالىق سەرىكتەسىنە, ناعىز دوسىنا اينالدى. 80 ميلليونداي حالقى بار اۋقىمدى نارىققا يە جانە تابيعي رەسۋرستارعا باي ءبىزدىڭ ءوڭىر حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ, سونداي-اق ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق جانە گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى سۋبەكتىسى رەتىندە ءوز پوزيتسياسىن بىرتە-بىرتە نىعايتىپ كەلەدى. وسىناۋ وڭ ۇدەرىستە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن سان قىرلى ىقپالداستىق نەگىزگى ءرول اتقارادى. ورتالىق ازيا مەن قىتاي اراسىنداعى بايلانىستار ماڭگىلىك, كەز كەلگەن جاعدايعا بەيىم ءارى جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك دەڭگەيىنە كوتەرىلگەنىنە باسا نازار اۋدارعىم كەلەدى, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قولدا بار مۇمكىندىكتى بىرىكتىرۋ قىتايمەن قارقىندى ءارى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىققا تىڭ سەرپىن بەرەدى.
– ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى جارتى ترلن دوللار مەجەسىنە تاياپ قالدى. كەيىنگى بەس جىلدا وڭىردەگى ساۋدا اينالىمى ايتارلىقتاي ۇلعايىپ, 10 ملرد دوللاردان استى. وتكەن جىلى ءبىزدىڭ ايماقتىڭ قىتايمەن اراداعى سىرتقى ساۋداسى 40 پايىزعا جۋىقتاپ, 95 ملرد دوللاردى قۇرادى. بۇل – رەكوردتىق مەجە. اتالعان كورسەتكىشتىڭ 46 پايىزى قازاقستانعا تيەسىلى. ەلىمىزدىڭ قىتايمەن تاۋار اينالىمى 44 ملرد دوللارعا جەتتى. قىتاي ينۆەستيتسياسى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق وسىمىنە ماڭىزدى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. بۇگىنگە دەيىن كورشىلەس ەل بىزگە 26 ملرد دوللاردان اسا قارجى قۇيدى. ەلىمىزدە قىتاي كاپيتالىنىڭ ۇلەسى بار 5 مىڭعا جۋىق كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ قىتايدان كەڭ كولەمدە ينۆەستيتسيا تارتۋعا باعىتتالعان ساياساتىنان اينىمايتىنىن راستادى.
– ەلىمىزدە ەكونوميكالىق وسىمگە سەرپىن بەرەتىن تىڭ مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلىپ جاتىر. اسىرەسە قىتايمەن بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە قوسۋعا, تاۋار نومەنكلاتۋراسىن كوبەيتىپ, كورشىلەس ەل نارىعىندا سۇرانىسقا يە ونىمدەر ەكسپورتىن ۇلعايتۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. وڭدەلۋ دەڭگەيى ءتورتىنشى ساتىعا ساي, قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىم شىعاراتىن تەحنولوگيالىق كاسىپورىندار اشۋعا نيەتتىمىز. اۋىل شارۋاشىلىعى, سونىڭ ىشىندە وزىق اگروتەحنولوگيالار مەن ءتيىمدى سۋ ۇنەمدەۋ ازىرلەمەلەرىن قولدانىسقا ەنگىزۋ باعىتىنداعى ىنتىماقتاستىق وتە ماڭىزدى. بۇل رەتتە قىتاي كومپانيالارى اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى ءوندىرىس ورىندارىن لوكاليزاتسيالاۋ ىسىنە اتسالىسادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. ەلدەرىمىز اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىقپالداستىققا «قورعاس» حالىقارالىق شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىق ورتالىعى تىڭ سەرپىن بەرەدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت قازىرگى گەوساياسي احۋال كۇردەلى كەزەڭدە جەتكىزۋ تىزبەگىنىڭ سەنىمدى ءارى قاۋىپسىز باعىتتارىن قامتاماسىز ەتۋ بارلىق ەل ءۇشىن ستراتەگيالىق تۇرعىدان وزەكتى ەكەنىن ايتتى.
– ەۋروپا مەن ازيانىڭ ءىرى وڭىرلەرىن جالعاۋدا ورتالىق ازيا باستى لوگيستيكالىق حابقا اينالىپ كەلەدى. بىلتىر قىتايدان ورتالىق ازيا ەلدەرى ارقىلى تاسىمالدانعان جۇك كولەمى 12 پايىزعا ارتىپ, 211 مىڭ كونتەينەردەن استى. قىتايدان ەۋروپاعا قۇرلىق جولدارىمەن جونەلتىلەتىن جۇكتىڭ 85 پايىزى قازاقستانعا تيەسىلى. ءبىز قۇرلىقارالىق بايلانىستى كۇشەيتۋگە جانە ورتالىق ازيا ايماعىنىڭ باسەكەلەستىك ارتىقشىلىعىن بارىنشا پايدالانۋعا ەرەكشە ءمان بەرەمىز. قازاقستان ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» مەگاجوباسىنىڭ العاشقى بۋىنى رەتىندە بۇل باستامانى «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا», ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك ءدالىزى جانە «سولتۇستىك – وڭتۇستىك» سەكىلدى ماڭىزدى ترانزيتتىك باعىتتارمەن ۇشتاستىرۋدى كوزدەيدى. ترانسكاسپي باعىتىنىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن كاسپي تەڭىزىندەگى ايلاقتاردى جاڭعىرتۋ جانە تسيفرلاندىرۋ, جۇك تەرمينالدارىن سالۋ, سونداي-اق جۇك كەمەلەرى ءوندىرىسىن جولعا قويۋ بويىنشا جۇيەلى شارالار قابىلداپ جاتىرمىز. وسى ورايدا قىتاي تاراپىنا كاسپيدەگى «قۇرىق» پورتىندا جۇك تەرمينالىن بىرىگىپ سالۋدى ۇسىنامىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونداي-اق قاسىم-جومارت توقاەۆ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىقپالداستىقتى ءوڭىردىڭ ورنىقتى دامۋىنا اسەر ەتەتىن ەڭ باستى فاكتورلاردىڭ ءبىرى رەتىندە اتادى.
– الەمدەگى ۋران قورىنىڭ 20 پايىزى, مۇنايدىڭ 17 پايىزدان استامى, تابيعي گازدىڭ 7 پايىزى, سونداي-اق سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردىڭ مول كەنى ورتالىق ازيادا شوعىرلانعان. ياعني بۇل سالاداعى الەۋەتىمىز وراسان زور. ءبىز وزىق تەحنولوگيالار الماسۋعا جانە ەنەرگەتيكا ينفراقۇرىلىمدارىن جاڭعىرتۋعا نيەتتىمىز. سونداي-اق ايماقتىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋعا, تەحنولوگيالىق تۇرعىدان ىلگەرىلەۋگە جانە قۋات كوزدەرىن ارتاراپتاندىرۋعا ءمان بەرگەن ءجون. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋداعى باي جانە تابىستى تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, اتالعان ستراتەگيالىق سالادا ورنىقتى ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا مۇددەلىمىز. جۋىق ارادا كەلىسىمگە قول قويۋعا دايىندالامىز, – دەدى پرەزيدەنت.
«تاعدىرى ورتاق كورشىلەس ەلدەر قوعامداستىعى» قۇرىلماق
قاسىم-جومارت توقاەۆ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ «تاعدىرى ورتاق كورشىلەس ەلدەر قوعامداستىعىن» قۇرۋ باستاماسىنا جوعارى باعا بەردى. ونىڭ پىكىرىنشە, بۇل تەڭقۇقىلى سەرىكتەستىك, ورتاق يگىلىك پەن ءوزارا قۇرمەت قاعيدالارىنا تولىق ساي كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى اتالعان ۇستانىمدار سامميت قورىتىندىسى بويىنشا قول قويىلعان «ماڭگى تاتۋ كورشىلىك, دوستىق پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارتتا» كورىنىس تاباتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ورتالىق ازيانىڭ بەيبىتشىلىك, ورنىقتى قاۋىپسىزدىك پەن ءونىمدى ىقپالداستىق مەكەنى بولعانىن قالايدى. ەلىمىز ءدىني ەكسترەميزممەن, تەرروريزممەن, سەپاراتيزممەن, ەسىرتكى تاسىمالداۋمەن, زاڭسىز قارۋ-جاراق ساۋداسىمەن, رۇقساتسىز كوشى-قونمەن جانە ادام ساۋداسىمەن ىمىراسىز كۇرەستى جالعاستىرۋعا ءازىر. حالىقارالىق كيبەرقىلمىستىڭ ءورشۋى ايرىقشا نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. وسىعان وراي پرەزيدەنت سالالىق ۆەدومستۆو باسشىلارى اراسىندا تۇراقتى بايلانىس ورناتۋدى ۇسىندى.
مەملەكەت باسشىسى ورتالىق ازيا مەن قىتاي حالىقتارىنىڭ اراسىنداعى مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جوعارى قارقىنىنا توقتالدى. مادەني ورتالىقتاردىڭ اشىلۋى, كرەاتيۆتى يندۋستريا جانە تۋريزم سالالارىنىڭ دامۋى وسى باعىتتاعى باستى باسىمدىقتار رەتىندە اتالدى.
– سيان قالاسىنان الماتى شاھارىنا قاتىنايتىن العاشقى تۋريستىك پويىزدىڭ ىسكە قوسىلۋىن قۇپتايمىز. «قازاقستانداعى قىتاي ءتۋريزمى جىلىنا» ورايلاستىرىلعان بۇل وقيعا عاسىرلار بويى ەۋرازيا اۋماعىندا تاۋارلار مەن يدەيالاردىڭ تولاسسىز الماسۋىنا دانەكەر بولعان ۇلى جىبەك جولىنىڭ رۋحىن جاڭعىرتادى, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ الماتى مەن شانحاي قالالارى, سونداي-اق قازاقستان مەن قىتايدىڭ بىرقاتار ءوڭىرى اراسىندا باۋىرلاستىق قارىم-قاتىناس ورناعانىن قۋاتتادى.
مەملەكەت باسشىسى قىتاي تاراپىنىڭ ورتالىق ازيامەن ىنتىماقتاستىققا ارنالعان اتاۋلى جىلدار ۇيىمداستىرۋ باستاماسىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, كەلەسى جىلدى ء«بىلىم بەرۋ جانە عىلىمي زەرتتەۋلەر جىلى» دەپ جاريالاۋدى ۇسىندى. بۇل قادام ەلدەرىمىزدىڭ گۋمانيتارلىق ىقپالداستىعىن جانداندىرادى.
قازىر ەلىمىز ءبىلىم بەرۋ ينفراقۇرىلىمىن جاساقتاۋعا جانە جاڭا تەحنوپاركتەر اشۋعا بەلسەندى تۇردە كىرىستى. وسى ورايدا قىتايدىڭ الپاۋىت تەحنولوگيالىق كومپانيالارىنىڭ قاتىسۋىمەن بىرلەسكەن زەرتحانالار مەن ينجەنەرلەر اكادەمياسىن ىسكە قوسۋعا بەيىل. پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, كاسىبي مامانداردىڭ جاڭا بۋىنى ءوڭىردىڭ تسيفرلىق, «جاسىل», يندۋستريالىق ترانسفورماتسياسىنا تۇرتكى بولاتىن قوزعاۋشى كۇشكە اينالادى.
بۇدان بولەك, مەملەكەت باسشىسى «ورتالىق ازيا – قىتاي» فورماتىنىڭ 2026–2030 جىلدارعا ارنالعان ۇزاقمەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋ قاجەت دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى.
پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, وسى سامميت ەلدەرىمىزدىڭ تاتۋ كورشىلىك قاتىناستى, ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا جانە ورنىقتى دامۋعا مۇددەلى ەكەنىن راستادى. مەملەكەت باسشىسى جيىن بارىسىندا ايتىلعان ۇسىنىستار ماڭگى دوستىق پەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىككە بەرىك نەگىز قالايتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. سونداي-اق ورتاق كۇش-جىگەر جۇمىلدىرۋدىڭ ناتيجەسىندە «ورتالىق ازيا – قىتاي» فورماتىن ينستيتۋتتاندىرۋ ءىسى تابىستى جۇزەگە اسقانىن اتاپ ءوتتى.
الىس-بەرىس پەن بارىس-كەلىستىڭ جاڭا تاريح پاراعى
سونداي-اق ەكىنشى «ورتالىق ازيا – قىتاي» سامميتىندە قحر توراعاسى سي تسزينپين, قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ, تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون, تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى سەردار بەردىمۇحامەدوۆ جانە وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ ءسوز سويلەدى.
قحر توراعاسى سي تسزينپين سامميتتە سويلەگەن سوزىندە: «قىتاي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى ءوزارا قۇرمەت, ءوزارا سەنىم, ءوزارا پايدا, ءوزارا كومەك جانە جوعارى ساپالى دامۋ ارقىلى ورتاق جاڭعىرتۋدى كوزدەيتىن قىتاي – ورتالىق ازيا رۋحىن زەرتتەپ, قالىپتاستىردى. الەمدەگى بۇرىن-سوڭدى بولماعان گەوساياسي وقيعالار جاھاندىق سىلكىنىستەر مەن وزگەرىستەردىڭ جاڭا كەزەڭىنە سەبەپ بولدى. تاريف پەن ساۋدا سوعىسىندا جەڭىمپازدار بولمايدى», دەدى.
سونداي-اق قىتاي كوشباسشىسى ايماق ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىعى 2000 جىلدان اسا دوستىق الماسۋلارعا نەگىزدەلگەنىن, وتىز جىلدان اسا ديپلوماتيالىق بايلانىستار ناتيجەسىندە قالىپتاسقان ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا سەنىمگە قۇرىلعانىن جانە جاڭا داۋىردەگى اشىقتىق پەن ۇتىس ىنتىماقتاستىعى ارقىلى العا جىلجىعانىن ايتتى.
– ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى سىيلايمىز جانە ءبىر-بىرىمىزگە تەڭدەي قارايمىز. ۇلكەن نەمەسە كىشى ەلدەردىڭ ءبارى تەڭ. ءبىز ماسەلەلەردى كەڭەسۋ ارقىلى شەشەمىز جانە كونسەنسۋسپەن شەشىم قابىلدايمىز. ءوزارا سەنىمدى نىعايتۋعا جانە ءوزارا قولداۋدى ارتتىرۋعا ۇمتىلامىز. تاۋەلسىزدىكتى, ەگەمەندىكتى, اۋماقتىق تۇتاستىقتى جانە ۇلتتىق قادىر-قاسيەتتى قورعاۋدا ءبىر-ءبىرىمىزدى نىق قولدايمىز. ءبىز ەشبىر تاراپتىڭ نەگىزگى مۇددەلەرىنە نۇقسان كەلتىرەتىن ەشتەڭە جاسامايمىز. ءبىز ءوزارا ءتيىمدى جانە ۇتىمدى ىنتىماقتاستىقتى كوزدەيمىز جانە ورتاق دامۋعا ۇمتىلامىز. ءبىر-ءبىرىمىزدى باسىم سەرىكتەستەر رەتىندە قاراستىرامىز جانە دامۋ مۇمكىندىكتەرىن بىرگە بولىسەمىز, – دەدى سي تسزينپين.
سونىمەن قاتار قحر توراعاسى قىتاي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسى اياسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى تەرەڭدەتكەنىن ايتتى.
– قىتاي – قىرعىزستان – وزبەكستان تەمىر جولى جوباسى رەسمي تۇردە ىسكە قوسىلدى. ءبىز قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى ءۇشىنشى تەمىرجول بايلانىسىن جوسپارلاپ جاتىرمىز, قىتاي – تاجىكستان تاسجولىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە جانە قىتاي – تۇرىكمەنستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىعىندا تۇراقتى ىلگەرىلەۋشىلىككە قول جەتكىزىپ جاتىرمىز. قىتايدىڭ كوپتەگەن قالاسىنان شىققان جۇك پويىزدارى ەلدى ورتالىق ازيامەن بايلانىستىرىپ كەلەدى. ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى جاڭارتىلىپ, كەڭەيتىلدى. جاسىل يندۋستريا, تسيفرلىق ەكونوميكا, جاساندى ينتەللەكت, اۆياتسيا جانە عارىش ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ جاڭا درايۆەرلەرىنە اينالىپ وتىر. ترانسشەكارالىق ەلەكتروندىق كوممەرتسيا, ونلاين ءبىلىم بەرۋ جانە باسقا دا جاڭا بيزنەس ۇلگىلەرى قىتاي مەن ورتالىق ازياعا تابىس اكەلىپ جاتىر, – دەدى قحر توراعاسى.
قىتاي ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن دامۋ تاجىريبەسىمەن جانە سوڭعى تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرمەن بولىسۋگە, تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمداعى بايلانىستى ىلگەرىلەتۋگە, جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋعا جانە جاڭا ساپالى وندىرىستىك كۇشتەردى دامىتۋعا دايىن.
قحر توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, ايماق ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىقتى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن قىتاي ءۇش ىنتىماقتاستىق ورتالىعىن, ياعني كەدەيلىكتى ازايتۋ, ءبىلىم الماسۋ, شولەيتتەنۋدىڭ الدىن الۋ جانە باقىلاۋ, سونداي-اق قىتاي مەن ورتالىق ازيا ىنتىماقتاستىعى شەڭبەرىندە بىركەلكى ساۋدا بويىنشا ىنتىماقتاستىق پلاتفورماسىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. قىتاي وسى جىلى ورتالىق ازيا ەلدەرىنە كۇن تارتىبىندە تۇرعان ءومىر ءسۇرۋ جانە دامۋ جوبالارىنا 1,5 ملرد يۋان گرانت بولەدى. ودان بولەك, الداعى ەكى جىلدا كاسىپتىك وقىتۋ كۋرستارىنا 3 مىڭ كۆوتا بولمەك.
ال قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ ورتالىق ازيا مەن قىتايدى عاسىرلارعا سوزىلعان تاريحي, مادەني, ەكونوميكالىق قاتىناستار جالعاپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
– 2023 جىلدىڭ مامىر ايىندا قىتايدىڭ سيان قالاسىندا وتكەن ءبىرىنشى سامميت ايماقتىق بايلانىستاردىڭ جاڭا تاريحىن اشتى. ودان كەيىنگى ەكى جىلدا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار جاندانا ءتۇستى. بۇل بايلانىستار فورماتى جاڭا باعىتتارمەن جانە تاقىرىپتارمەن تولىقتى. سول جىلى ءسامميتتىڭ حاتشىلىعى جۇمىسىن باستاعانى دا ەلەۋلى وقيعا بولدى. ول دا ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىزدى جاڭا بيىكتەرگە شىعاردى, – دەدى سادىر جاپاروۆ.
قىرعىز پرەزيدەنتى ورتالىق ازيا مەن قىتايدىڭ قارىم-قاتىناسىن نىعايتۋدى كوزدەيتىن 6 ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى. بىرىنشىدەن, ول ەكونوميكالىق بايلانىستاردى تىلگە تيەك ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر قىرعىزستان مەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا بايلانىسى رەكوردتىق 23 ملرد دوللاردان اسىپ جىعىلعان.
– ورتالىق ازيا مەن قىتاي بايلانىسىن نىعايتۋدىڭ تاعى ءبىر جولى – ترانزيتتىك الەۋەتتى ارتتىرۋ. قازىر قىتاي – قىرعىزستان – وزبەكستان تەمىرجولىنىڭ قۇرىلىسى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل – ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسىنىڭ قۇرامداس بولىگى, – دەدى قىرعىزستان پرەزيدەنتى.
سونداي-اق سادىر جاپاروۆ ەنەرگەتيكا, قارجى, ءبىلىم جانە تۋريزم سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى. ورتالىق ازيادا قىتاي ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەلەتىن جاستاردىڭ كوپتىگىن, سونىمەن قاتار بۇگىندە ايماقتان شىققان كوپتەگەن جاستىڭ قىتايدىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الىپ جاتقانىن ايتتى. ول ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ قىتايدىڭ عالامدىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا باعىتتالعان قادامدارىن قولدايتىنىن ايتا كەلە, الەمدەگى جانە ايماقتاعى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى جايىن دا ءسوز ەتتى. سونىڭ ىشىندە تەرروريزم, ەكسترەميزم, ەسىرتكى قىلمىسى, ت.ب. قاۋىپتەرمەن كۇرەستە تىزە قوسۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
سامميت بارىسىندا تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون وسى فورمات اياسىنداعى ساياسي ديالوگتى ودان ءارى نىعايتۋدىڭ ايماقتىق جانە جاھاندىق دەڭگەيدە بارلىق يگى ماقساتقا قول جەتكىزۋدە ءتيىمدى ءرول اتقارا الاتىنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ەلدەر اراسىنداعى تىعىز بايلانىستىڭ باستى باعىتىنىڭ ءبىرى رەتىندە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدىلىعىن جەتكىزدى.
– بۇل باعىتتا ءبىز كوپجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق سەرىكتەستىكتى ودان ءارى نىعايتۋ ءۇشىن بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرەمىز. سونىڭ ىشىندە «جاسىل» ەنەرگەتيكانى دامىتۋ, ونەركاسىپ, ماڭىزدى پايدالى قازبالاردى وڭدەۋ, كولىك جانە جۇك تاسىمالى, سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدى اتاپ وتۋگە بولادى. تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ – ەلدەرىمىزدىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن اشىلىپ وتىرعان ۇلكەن مۇمكىندىك, – دەدى ەمومالي راحمون.
بۇعان قوسا ول سامميتكە قاتىسۋشى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ نازارىن تسيفرلاندىرۋدى دامىتۋ, سونىڭ ىشىندە يننوۆاتسيالىق بيزنەس-مودەلدەر مەن ەلەكتروندىق كوممەرتسيانى ەنگىزۋ ماسەلەسىنە اۋداردى.
ارىپتەستەرىنىڭ ويىن قۇپتاعان تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى سەردار بەردىمۇحامەدوۆ بۇل جيىننىڭ سيان دەكلاراتسياسىندا بەكىتىلگەن باستامالاردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان زاڭدى جالعاسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ول ديپلوماتيا, ەكونوميكا, ينۆەستيتسيا, كولىك, ەنەرگەتيكا, ەكولوگيا جانە گۋمانيتارلىق سالا – مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ باستى باعىتتارى رەتىندە ايقىندالعانىن ايتتى.
– حالىقارالىق جاعدايدىڭ قازىرگى احۋالىن ەسكەرە وتىرىپ, سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسىن ازىرلەۋ تۋرالى باستامانى قاراستىرۋدى ۇسىنامىن. سونىمەن قاتار ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن قىتاي اراسىندا كولىك سالاسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى كەڭەيتۋ مۇمكىندىگىنىڭ كەلەشەگى زور. بۇل تۇرعىدا قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسى مەن تۇرىكمەنستاننىڭ ۇلتتىق كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتىن ۇشتاستىرا وتىرىپ, وڭىرلىك بايلانىستاردى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە بولادى, – دەدى سەردار بەردىمۇحامەدوۆ.
تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى ساۋدا-ساتتىق, كاسىپكەرلىك, بىرلەسكەن كاسىپورىندار مەن يننوۆاتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ, سونداي-اق مادەني ۇنقاتىسۋدىڭ ماڭىزىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
سامميت وتىرىسىنا قاتىسقان وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ ورتالىق ازيا مەن قىتايدى ءوزارا دوستىق پەن ىنتىماققا نەگىزدەلگەن كوپعاسىرلىق بايلانىس جالعاپ جاتقانىن ايتتى. ول بۇل جيىننىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ شايقالىپ تۇرعان شاعىندا ءوتىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
– جاڭا قاقتىعىس وشاقتارى تۇتانىپ جاتىر. قحر توراعاسىنىڭ «بۇل قاقتىعىستاردا جەڭىمپازدار بولمايدى» دەگەن سوزىنە تولىقتاي قوسىلامىن. وسىنداي الماعايىپ ۋاقىتتا ايماقتىق بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ ماڭىزى اسا زور, – دەدى وزبەكستان باسشىسى.
سونداي-اق شاۆكات ميرزيوەۆ ورتالىق ازياداعى ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى قىتايدىڭ الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالارى ارقىلى شەشۋ, جاساندى ينتەللەكت, ترانزيتتىك الەۋەت, ەلەكتروندى ۇلى جىبەك جولى, قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جايىن دا تىلگە تيەك ەتتى.
ال «ورتالىق ازيا – قىتاي» فورماتى حاتشىلىعىنىڭ باس حاتشىسى سۋن ۆەيدۋن باق الدىندا مالىمدەمە جاسادى.
– التى مەملەكەتتىڭ باسشىلارى سيان سامميتىنەن بەرگى ىنتىماقتاستىقتىڭ ناتيجەلەرىن جوعارى باعالايدى. كەيىنگى ەكى جىلدا قىتاي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى بارىنشا ارتىپ, 35 پايىز ءوسىم كورسەتتى. ناقتى سانعا جۇگىنسەك, وتكەن جىلى 100 ملرد دوللارعا جەتىپ قالدى. ءوندىرىس پەن ينۆەستيتسيالار, جەر پايدالانۋ, عىلىمي-تەحنيكالىق يننوۆاتسيالار سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق العا جىلجىپ كەلەدى. جاسىل ونەركاسىپ, تسيفرلىق ەكونوميكا, جاساندى ينتەللەكت, اەروعارىش جانە اۆياتسيا ونەركاسىبى ەلدەرىمىز اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا باعىتتارىن قۇراپ وتىر, – دەدى سۋن ۆەيدۋن.
سونىمەن قاتار «ورتالىق ازيا – قىتاي» فورماتى حاتشىلىعىنىڭ باس حاتشىسى قىتايدىڭ ەلەكترلى كولىكتەرى مەن فوتوەلەكتر ونىمدەرىنىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىنە كوبىرەك ەكسپورتتالىپ جاتقانىن, ءوز كەزەگىندە ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن مىس, بيداي مەن ەت ونىمدەرى يمپورتتالاتىنىن ايتتى. قىتايدىڭ قازاقستانمەن جانە وزبەكستانمەن ۆيزاسىز رەجىم ورناتىپ, «قىتاي – ورتالىق ازيا» تۋريستىك تەمىرجول قۇرامدارى ءساتتى باستاۋ العانىن تىلگە تيەك ەتتى.
باس حاتشى «استانا دەكلاراتسياسىنىڭ» باي مازمۇنى مەن كەڭ اۋقىمىنا, دامۋ باعىتتارىن ناقتى كورسەتكەن الەۋەتىنە دە توقتالدى.
– «ورتالىق ازيا – قىتاي» فورماتىنىڭ مەملەكەت باسشىلارى ايماقتىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىنا جانە ءوزارا تەڭدىك, قۇرمەت پەن پايدا نەگىزىندەگى جان-جاقتى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋدىڭ ماڭىزىن تۇسىنە وتىرىپ, بۇدان ءارى دە دوستىق قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋعا, ساياسي سەنىم مەن ەكونوميكالىق ارەكەتتەستىكتى العا باستىرۋعا ءمان بەرەدى. ءبىزدىڭ حالىقتارىمىز ءۇشىن ءتيىمدى كەلەشەك ورناتۋ ماقساتىندا تاراپتار ورتالىق ازيا مەن قىتايدىڭ ءبىرتۇتاس تاعدىر قاۋىمداستىعىن بىرلەسىپ قۇرۋعا تالپىناتىنىن دالەلدەدى, – دەدى سۋن ۆەيدۋن.
سونىمەن قاتار ول ماڭگى تاتۋ كورشىلىك, دوستىق پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارتتىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, بۇل قۇجات بارلىق ەلدىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەتىنىن جانە ەڭ ماڭىزدى دەگەن ماسەلەلەردى قوزعايتىنىن ايتتى. وسى شاقتان قىتاي مەن ورتالىق ازيا اراسىنداعى الىس-بەرىس پەن بارىس-كەلىستىڭ جاڭا تاريح پاراعى اشىلعانىن مالىمدەدى.
فورۋم قورىتىندىسىندا مەملەكەت باسشىلارى ەكىنشى «ورتالىق ازيا – قىتاي» ءسامميتىنىڭ استانا دەكلاراتسياسىنا, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, تاجىكستان رەسپۋبليكاسى, تۇرىكمەنستان رەسپۋبليكاسى, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى جانە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ماڭگى تاتۋ كورشىلىك, دوستىق پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارتقا قول قويدى.
گۇلنار جولجان,
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»