قۇنانباي قاجىنىڭ جىگىت شاقتاعى ابايعا العاۋسىز سەنىم ارتىپ, «اتا سالتىنان اداسپا, بالام» دەيتىنى بار. اكە مەن بالا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى ءبىز نەمەن ولشەپ ءجۇرمىز؟ «اكەلەر وداعى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ماقسۇتبەك ايتماعانبەتپەن سۇحباتىمىزدا وسى ماسەلەگە قاتىستى ساۋالداردى كولدەنەڭ تارتتىق.
– «اكەلەر وداعى» قوعامدىق بىرلەستىگى ءوزىنىڭ ورنىن قالىپتاستىرىپ ۇلگەردى مە؟
– «اكەلەر وداعى» 2012 جىلى استانا قالاسىندا قۇرىلدى. سودان سوڭ قالالىق قوعامدىق ۇيىم جىل وتكەن سايىن اۋقىمىن كەڭەيتە بەردى. 2019 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكالىق بىرلەستىك رەتىندە قايتا تىركەلدى. بۇگىندە 13 وڭىردە فيليالى بار ىرگەلى ۇيىم, وزىندىك باعىتىن ايقىنداعان بەدەلدى بىرلەستىك.
– اكە مەن بالا اراسىنداعى بايلانىس قانشالىقتى ماڭىزدى؟
– سۇراققا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن ءسال شەگىنىس جاسايىن. جالپى, «اكەلەر وداعى» بىرلەستىگىنىڭ ومىرگە كەلۋىنىڭ تۇپكى سەبەبى – اكە مەن بالا اراسىنداعى بايلانىس. ءوزىڭىز بىلەسىز, كورىپ تە ءجۇرسىز بۇگىندە مەكتەپتە اتا-انالار جينالىسى بولسا, ءتۇرلى ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلسا, بالاسى ءۇشىن كىم بارادى؟ ەڭ الدىمەن, اناسى جۇرەدى. اكەسى بولسا, جۇمىستا, ءىسساپاردا دەگەن سەبەپ ايتىلادى. دۇرىس اكە – وتباسىنىڭ تىرەگى, اسىراۋشىسى, بالا-شاعاسىن قاتارىنان كەم قىلماي وسىرۋگە مىندەتتى تۇلعا. ۇيىم كۇندەلىكتى ومىردەگى وسىنداي كەلەلى ءىس-شارالاردان دا شەت قالماۋ كەرەك ەكەنىن ۇعىندىرۋ, اكە مەن بالا اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان. ەلجاندى ازامات قۋانىش جۇماتاەۆ باستاعان باستاماشىل توپ قۇرعان ۇيىم قوعامدا اكەنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋگە كۇش سالىپ ءجۇر.
– بالا تاربيەسى دەگەننەن شىعادى, «اكەلەر وداعىنىڭ» مەكتەپپەن بايلانىسى قالاي؟
– مەملەكەتتىك ۇيىمدارمەن تىزە قوسىپ جۇمىس ىستەۋدىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن شارۋا اتقارىلدى. مەكتەپتەرمەن دە بايلانىس جولعا قويىلعان. «اكەلەر كەڭەسى» قۇرىلىپ, كەلەشەك جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋ ىسىنە وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. كەڭەستىڭ اتقاراتىن جۇمىسىنا قاتىستى قىسقاشا توقتالايىن. نەگىزگى ماقساتى – اكەلەردى مەكتەپپەن تىعىز بايلانىستا بولۋعا ۇندەپ, بالاسىنىڭ قالاي ءبىلىم الاتىنىن, مەكتەپتەگى جاعدايدى كورۋىنە سەپتەسۋ. ومىرلىك داعدىلاردى قالاي يگەرىپ كەلە جاتقانىن اكەسى ءوزى دە كورىپ, ءتۇيسىنۋى كەرەك. ءار بالانىڭ العاشقى ءارى ومىرلىك ۇستازى – اتا-اناسى. ءبىز بالا تاربيەسى دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى وتە جوعارى جۇمىستى بالاباقشا تاربيەشىسىنە, ودان كەيىن مەكتەپ پەداگوگتەرىنە ىسىرىپ قويعىمىز كەلەدى. بالا ۇيدە نەنى ۇيرەنسە, تۇزدە سونى قايتالايدى. دۇرىس, مەكتەپتە وقۋمەن قاتار تاربيەنى دە بويىنا سىڭىرۋگە ءتيىس. بالاڭدى ادالدىققا باۋلۋ ءۇشىن الدىمەن ءوزىڭدى تاربيەلە دەيدى. كەيىنگى جىلدارى اكە ينستيتۋتىن قالىپتاستىرۋعا سەرپىن بەرەتىن تانىمدىق كىتاپتار دا كوپتەپ شىعىپ جاتىر. ءتۇبىت مۇرتى ەندى تەبىندەپ كەلە جاتقان, بوزبالا شاقتان جىگىتتىك كەزەڭگە وتكەندە اكە اتانعان جاس وتباسىنا وسىنداي كىتاپتاردىڭ دا تيگىزەر پايداسى زور. قاشاندا «ارتىق ءبىلىم كىتاپتا» ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. سۇراعىڭىزعا ورالايىن, مەكتەپتەرمەن, كوللەدجدەرمەن بايلانىس جىلدان-جىلعا جاقسارىپ كەلەدى. جوعارىدا اتاپ وتكەن 13 وڭىردەگى فيليالدارىمىز جەرگىلىكتى ءبىلىم وشاقتارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, ءتۇرلى ءىس-شارالار وتكىزەدى. مەكتەپىشىلىك سپورتتىق سايىستار, زياتكەرلىك ويىندار, ءتالىم-تاربيەلىك ءمانى زور كەشتەر ۇيىمداستىرىپ, رۋحاني-مادەني شارالارعا دا مۇرىندىق بولادى.
– «اكەلەر كەڭەسىنىڭ» ميسسياسى قانداي؟
– ءبىز قوعامدا قاتىگەز ۇرپاق بوي كورسەتپەسىن دەسەك, تاربيە ىسىندە اعاتتىق جىبەرمەۋىمىز كەرەك. «اكەلەر كەڭەسىنىڭ» قۇرامىندا اسكەري قىزمەتكەر, قارجى سەكتورىندا بىلىكتى مامان, مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى, جازۋشى, اقىن, قۇرىلىسشى, سپورتشى, «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن شەتەلدە ءبىلىم الىپ كەلگەن ازاماتتار دا بار. مىنە, وسى ءار سالانىڭ ماماندارى توقايلاسقان كەڭەستە بالا تاربيەسىنە قاتىستى ماڭىزدى ماسەلەلەر تالقىلانىپ, شەشىمىن تاۋىپ جاتادى. بۇگىندە جاستار اراسىندا وتان الدىنداعى بورىشىن وتەۋگە ىقىلاسى تومەندەر دە بار. اسكەري سالا قىزمەتكەرى ءوزىنىڭ ومىرلىك تاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ, وتان قورعاۋدىڭ ازاماتتىق مىندەت ەكەنىن ۇعىندىرادى. شەتەلدە ءبىلىم العان اكە بالالارعا وركەنيەتتى ەلدەردىڭ الەۋەتى تۋرالى, تەحنولوگيا مەن يننوۆاتسيا ەكپىن العان زاماندا كوشتەن قالماۋدىڭ جايىن ايتادى. سپورتشى اكەلەر سالاماتتىلىقتى سەرىك ەتۋ سەرگەكتىككە ۇيرەتەتىنىن ۇعىندىرادى. كەڭەستە ون بالا ءوسىرىپ وتىرعان باتىر اكەلەر بار, ودان بولەك, كەشە عانا تۇلا بويى تۇڭعىشى جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان جاس وتباسىنىڭ يەسى دە بولادى. بۋىن اراسىنداعى بايلانىس, ۇرپاق ساباقتاستىعى دا ورناتىلىپ جاتىر.
«جاۋىردى جابا توقىپ» قايتەمىز, قوعامدا اكەسىز ءوسىپ كەلە جاتقان بالالار دا بار. وعان ءتۇرلى جاعداي سەبەپ بولىپ وتىر. ارعى جاعىنا تەرەڭدەمەي-اق, بالا تاربيەسىندە اكەنىڭ الاقانىن سەزىنە الماعان, قامقور ءسوزىن ەستىمەي ءوسىپ كەلە جاتقان بالالارعا وسى «اكەلەر كەڭەسىنىڭ» مۇشەلەرى قورعان بولىپ, اقىل-كەڭەستەرىن ايتادى. ارينە, ء«بىر اكەنىڭ ءتالىم-تاربيەسىن ءجۇز مەكتەپ بەرە المايدى» دەيدى. دەسە دە جوقتىڭ ورنىن تولتىرماسا دا تيتتەي دە بولسا, سەپتىگى تيسە دەگەن تىلەك.
ءبىر مىسال ايتايىن, وسى «اكەلەر كەڭەسىن» قۇراردا جەر ورتاسى جاسىنان اسقان ءبىر قاريا كىسى: ء«ۇي ىشىنەن ءۇي تىگىپ قايتەسىڭدەر, مەكتەپتە ونسىز دا تاربيە ساعاتى وتەدى. ءبىز دە كەڭەس قۇرماي-اق اكە تاربيەسىن الدىق, اتامىزدىڭ اقىلىن تىڭدادىق», دەگەن ەدى. ول كىسىنىڭ ايتىپ وتىرعان ءۋاجى وتە دۇرىس. راس, كوبىمىز اۋىلدا وستىك. اۋىل – شاعىن عانا ەلدى مەكەن. بارلىعى ءبىرىن-ءبىرى تانيدى. داناگوي قارياسى بولسا, اۋىلدىڭ بارلىق تۇرعىنى سول كىسىنىڭ مىسىنان ىعادى, قاھارىنان قايمىعادى. ءار شاڭىراقتا بىرنەشە وتباسى بىرگە تۇردى كەزىندە. بالاعا ءوزىنىڭ اكەسى عانا ەمەس, اتاسى دا, كىشى اكەسى دە تاربيە بەردى, اقىلمەن ءوسىردى. بۇگىنگى ۋربانيزاتسيا كەڭ ەتەك جايعان كەزەڭدە قالادا بۇل ءۇردىس ساقتالىپ وتىر ما؟ ءار ۇيدە اقساقالى, اتا-اجەسى بىرگە تۇرمايدى. «اكەلەر كەڭەسى» وسى ولقى سوققان تۇسىمىزدى بۇتىندەسەك دەگەن ماقساتتا قۇرىلعان ەدى.
– ەرتەڭ ەلىمىزدە اكەلەر كۇنى اتالىپ وتىلەدى. بۇل جونىندە نە ايتاسىز؟
– دۇنيەجۇزىندە 20 ماۋسىم حالىقارالىق اكەلەر كۇنى رەتىندە تويلانادى. 2023 جىلى ءبىز وسى ماسەلەنى كولدەنەڭ تارتىپ, ەلىمىزدە دە اكەلەر كۇنى بەكىتىلىپ, مەرەكەلەنسە دەگەن ۇسىنىسىمىزدى بىلدىرگەن ەدىك. يگى باستامانى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى قولدادى. اكەلەر كۇنى قارساڭىندا دا ءارتۇرلى ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلادى. اتاۋلى كۇننىڭ قارساڭىندا قوعامعا ۇلگى ەتەر اكەلەر تۋرالى باعدارلامالار, ارنايى حابارلار تەلەديداردان كورسەتىلىپ, ناسيحاتتالادى. مەرزىمدى باسىلىمداردا دا وتباسىنىڭ تىرەگى, اۋلەتتىڭ ۇيىتقىسى جايىندا كەڭىنەن جازىلادى. مۇنىڭ بارلىعى دا اكەنىڭ بەدەلىن ارتتىرىپ, قوعامداعى ورنىن نىعايتۋدىڭ قارەكەتى. اكەگە ارنالعان اندەر از دەدىك, كوبەيىپ كەلەدى. ءتۇرلى وقيعانى قامتيتىن اكەنىڭ اسقاق بەينەسى سومدالاتىن فيلمدەر دە ءتۇسىرىلىپ جاتىر. ادەبي كوركەم شىعارمالار دا بار, جازىلىپ تا جاتىر. وسىنداي اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىن باعامداپ, قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ كەلەشەكتە دە ارقالار جۇگى جەڭىل بولمايتىنىن تۇسىنەمىز. ورتانى تۇزەيتىن تاربيە ەكەنىن ءار اكە ءاردايىم قاپەرىندە ۇستاسا ەكەن دەگىم كەلەدى.
اڭگىمەلەسكەن –
قۋانىش نۇردانبەك ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»