قاپاستا سونگەن ءبىر جۇلدىز

«بايعۇس-اۋ, ون سەگىزگە جاسىڭ كەلدى,

ءار ءتۇر مۋھيم ىستەن پايدا الاتىن.

ميلاتكە كۇن-ءتۇن دەمەي پىكىرىن شاش,

وتكىزبەي قاراڭعىلىقتا جاستىق شاقتى.

وزگەدەن قازاق سورلى ارتتا قالىپ,

كەزى ەكەن ءدىن, دۇنيەسى قالعان كەمىپ,

تارىلعان بۇل قازاقتىڭ ءدىن, دۇنيەسىن,

جىگىتتەر, كەلىڭىزدەر كەڭىتەلىك»,

دەپتى ول 1914 جىلى جىلى قازاندا شىققان «تۇر, قازاق!» جيناعىندا. ولەڭ­نىڭ كوركەمدىگى جوعارى بولما­عا­نىمەن, مازمۇنى عاجاپ, ۇلتىنا جانى اشىپ, شىرىلداعان ۇلاننىڭ ءسوزى.

«تۇر, قازاقتان» باسقا ونىڭ «وقۋعا ماحاببات» دەگەن نەگىزگى ولەڭدەرى جاستاردى ءبىلىم الۋعا, ونەر بىلۋگە شاقىرعان, ءبىلىمنىڭ ارتىقشىلىعىن دارىپتەگەن ولەڭدەر جيناعى دا شىققان. ول تەك ولەڭدەر ەمەس, «ەسەنتاي» اتتى پەسا دا جازعان. ولەڭدەرى مەن ماقالالارى «ايقاپ» جۋرنالى مەن «قازاق» گازەت­تەرىنە, كەيىن قىزىلجاردا شىعىپ تۇرعان «جاس ازامات» گازەتىنە ءجيى باسىلىپ تۇرعان. مىسالى, «جاس ازاماتتىڭ» ءبىر سانىندا ونىڭ «زەمستۆونىڭ قىس­قاشا ءجايى» دەگەن تانىمدىق ماقا­لا­سى جاريالانىپتى. جازۋشى س.مۇ­قا­نوۆتىڭ جازۋىنا قاراعاندا, ول ادە­بيەت ۇيىرمەلەرىنە پەسالار جازۋمەن اي­نالىسقان.

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرىكقالي بايمەنشە بايباتىردىڭ «ايقاپ» جۋرنالىنا ۇسىنعان ءبىر جۇمباعى تۋرالى بىلاي جازادى: «اي­قاپ» جۋرنالىنىڭ مازمۇندى, وقىرمان ءۇشىن قىزىقتى جاريالانىمدارى از ەمەس. مىسالى, 1914 جىلعى ونىنشى سان­ىندا وقىرمانعا بىرنەشە جۇمباق ۇسىنعانى بار. بايباتىر ەرجانوۆ جول­داعان سول جۇمباقتىڭ ءبىرى مىناداي ەدى:

«بالا كوتەرىپ تۇرعان قاتىنعا بipey:

– بۇل كوتەرىپ تۇرعان بالا وزىڭىزگە قاي جاعىنان جاقىن بولادى؟ – دەپ سۇراعاندا, قاتىن:

– بالامنىڭ بالاسى, بايىمنىڭ ءىنىسى دەپ جاۋاپ بەرەدى, بۇل قالاي؟»

وسى جۇمباقتى بيمۇحامەت (بەيىم­بەت) مايلين شەشىپتى. جاۋابى مىناداي ەكەن: «مىسالى, بip بالاسى بار تۇل قاتىن بip كۇڭدى ەر جەتكەن بالاسىمەن ساتىپ الادى. سودان سوڭ كۇڭنىڭ بالاسىن ازات قىلىپ, ءوزى سوعان تيەدى. قوجا قاتىننىڭ بالاسى كۇڭىنە جاقىندىق قىلسا, سودان تۋعان بالا – بالاسىنىڭ بالاسى, بايىنىڭ ءىنىci بولادى». («قازاق», 1998, 228-بەت).

بايباتىر ەرجانوۆتىڭ تۋعان جىلى تۋرالى دەرەكتەر ءارتۇرلى. ءبىر جازبالاردا ونى 1892 جىل, تاعى بىرەۋلەرىندە 1897 جىل دەپ كورسەتەدى. سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ساۋلە مالىكوۆا تاپقان انكەتالىق قۇجاتتا ول 1897 جىلى تۋعان دەپ كورسەتىلگەن ەكەن. بۇل قۇجات شىعىس قازاقستان وبلىستىق نكۆد-سىنىڭ 1935 جىلى سەمەي قالاسىنداعى سوۆەت كوشەسى, 99 ۇيدە تۇرعان بايباتىردى العاش رەت تۇتقىنداعاندا تولتىرىلعان. الايدا بۇل قۇجاتتا بايباتىر تۋعان جەرىن قاراعاندى وبلىسى تۇڭعيىق اۋىلى دەپ كورسەتىپتى. ەسىل ەر تۋعان-تۋىستارىنا زيا­نى ءتيىپ كەتپەس ءۇشىن تۋعان جەرىم دەپ مۇلدە باسقا مەكەندى ايتقان ەكەن.

بايباتىر ەرجانوۆتىڭ شىن تۋعان جەرى قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ەسىل اۋدانىنداعى تاۋاعاش اۋى­لى, بۇرىن ول قاراعاندى وبلىسى پرەسنوۆ اۋدانىنا قارايتىن. 1932 جىلى قاراعاندى وبلىسى قۇرىلعاندا ونىڭ قۇرامىنا قازىرگى اقمولا, كوكشەتاۋ, قاراعاندى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى ەنىپ, ورتالىعى پەتروپاۆل قالاسى بولعان.

بايباتىردىڭ ارعى ءتۇبى كەرەيدىڭ تاناش دەگەن اتاسىنان تارايدى. ونىڭ ىشىندە تارىشىدان تارايتىن ۇرپاق. وسى تارىشىدان ءبىراز ۇرپاق تاراعان سوڭ ساماي دەگەن بالاسىنان دۇيسەنبى, ودان ءتاتتىباي تۋعان. سوڭعىنىڭ ەكىنشى ۇلى قۇلانتايدان ءسادىرباي, ودان قۇلاقباي تۋادى. قۇلاقبايدان بايباتىردىڭ اكەسى سمايىل, ەرباتىر جانە ەرجان تۋادى. الايدا بايباتىر اكەسىنىڭ ءىنىسى ەر­جاننىڭ باۋىرىندا وسەدى. بۇل تۇقىم ورتا داۋلەتتى, ءوز مال-مۇلكىمەن ءومىر سۇرگەن جاندار ەكەن. سوندىقتان بالالارىن وقىتۋعا مۇمكىندىگى بولىپتى. بايباتىردىڭ قىزىلجاردىڭ مەدرەسەسىن ءبىتىرىپ جۇرگەنى دە سول. ال ول كەزدەگى مەدرەسەلەردە دىننەن باسقا ون شاقتى ءپان وقىتىلعان, سونىڭ ىشىندە اراب, پارسى, تاتار تىلدەرىمەن قاتار ورىس ءتىلى دە ۇيرەتىلەدى ەكەن. ال زايىرلى پاندەردەن گەوگرافيا, ماتەماتيكا, جاراتىلىستانۋ, تاريح وقىتىلىپ, ءتارتىبى قاتاڭ بولعان. ول كەزدەگى سولتۇستىك قازاقتارىنىڭ نەگىزىنەن وقيتىن ورىندارى – قىزىلجارداعى بەگىشەۆ, ترويتسكىدەگى «ۋازيفا», سوسىن ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەلەرى. وقۋدى وزدەرى ىزدەپ, اڭساپ بارعان جاس­تار بولعاندىقتان مەدرەسەلەردىڭ تۇلەكتەرى سول كەزدىڭ باعامىمەن ەشتەڭەگە الاڭداماي تەرەڭ ءبىلىم الىپ شىققان. بايباتىر وسىلاردىڭ ىشىنەن «ۋازيفا» مەدرەسەسىن بىتىرگەن مۇعالىم بولادى. انكەتالىق ساۋالنامادا ول ءوزىنىڭ ماماندىعى تۋرالى «رەليگيوزنىي ۋچيتەل» دەپ كورسەتىپتى.

بايباتىردىڭ بىردە ەرجانوۆ, تاعى بىردە اتاسى قۇلاقباەۆتىڭ اتىن كورسەتىپ, كەيدە اكەسى سمايىلوۆ بولىپ جازىلىپ جۇرگەنىنىڭ سەبەبى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, اكەسىنىڭ ءىنىسىنىڭ باۋى­رىندا وسكەندىكتەن. بايباتىردىڭ ءوز كىندىگىنەن ەدىگە, تەلمان دەگەن ۇلدارى, روزا دەگەن قىزى بولعان. اتالعان انكەتادا ايەلى مارجان دا كورسەتىلىپ, ونىڭ 22 جاستا ەكەنى جازىلعان. بۇل بايباتىردىڭ ەكىنشى ايەلى بولۋى كەرەك, ويتكەنى ۇلكەن ۇلى ەدىگەنىڭ ءوزى سول كەزدە 12 جاس­تا. بايباتىردىڭ ەدىگە دەگەن ۇلىنان قايىر, ودان ەرلان, ناريمان دەگەن ۇلدار بار. ال تەلماننان ەركە­بۇلان ەسىمدى ۇل بار.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ارحي­ۆىنەن الىنعان انىقتاماعا قاراعان­دا اقمولا گۋبەرنيالىق وقۋ باسقار­ماسىنىڭ 1925 جىلعى 21 اقپانداعى بۇيرىعىنا قاراعاندا ول №1 قازاق مەك­تە­بىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ت­اعايىن­دالعان. بۇل مەكتەپ پەتروپاۆل قا­لاسىنىڭ يامسكايا كوشەسىندەگى №76 ۇيدە ورنالاسقان. 1927 جىلعى قۇجاتتا دا ول وسى مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ تىزىمىندە جانە بۇرىنعى مەڭگەرۋشىلىك ورنىندا ەكەنى كورسەتىلگەن. ودان ءارى وبلىس ءبىر بولعاندىقتان بايباتىر اقمولا مۇسىلماندارى پەداگوگيكالىق كۋرسىنا مۇعالىم بولۋعا اۋىستىرىلادى.

الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان بولشەۆيكتەر وكىمەتتى تۇپكىلىكتى باسىپ العاننان كەيىن ءوزىنىڭ جاقتاستارىنا ەندى كومپارتيانىڭ قاتارىنا كىرىپ الىپ, ۇلتقا قىزمەت ەتۋگە شاقىرعانى بەلگىلى. بايباتىر دا وسى باستامانى قولداپ, پارتيا قاتارىنا وتكەن ەكەن. 1931–1932 جىلدارى ەلدى قولدان ورناعان اش­تىق جايلاعاندا ول قا­راعاندى وبلىسىنداعى كەنشىلەر قا­لاسى ستەپ­نياكقا اۋىسىپ, وسىنداعى زاۋىت-فابريكا مەكتەبىندە ساباق بەرەدى. ۋيكيپەديادا بايباتىردىڭ وسىدان ءارى اقمولا وبلىسى ەرەيمەنتاۋ اۋدا­نىندا التىن كەنىندە ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ىستەگەنىن جازادى. ال ودان ءارى بايباتىردىڭ سەمەي قالاسىنداعى قازاق تاۋ-كەن گەولوگيالىق بارلاۋ تەحنيكۋمىندا مۇعالىم قىزمەتىن اتقارعانى ايتىلادى. بۇل وقۋ ورنى گەولوگتەردى دايارلاۋ ءۇشىن 1932 جىلى اشىلعان جالعىز وقۋ ورنى بولاتىن. بايباتىر ەرجانوۆ وسىندا 1933–1935 جىلدارى مۇعالىم, دي­رەكتوردىڭ ورىنباسارى, دايىندىق كۋرسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقارعان. وسى قىزمەتتە جۇرگەندە ول 1935 جىلدىڭ 14 جەلتوقسانىندا اتاقتى 58-باپپەن تۇتقىندالعان. تەرگەۋ ۋاقىتى 2 ايعا سوزىلىپ, 1936 جىلدىڭ 21 اقپانىندا 8 جىلعا سوتتالىپتى. وسى كەزەڭدە ول «كولحوز ءۇشىن» دەگەن شى­عارماسىن جازادى. كەيىنگى زەرتتەۋ­شىلەردىڭ قولىنا ونىڭ ء«ولىم قۇشتى» دەگەن ءبولىمى عانا تيگەن.

ارتىنان, 1960 جىلعى اقتاۋ قاعازىندا بايباتىر ەرجانوۆتىڭ 1939 جىلى جۇرەك تالماسىنان تۇرمەدە قاي­تىس بولعانى ايتىلادى. قىزىل قىر­عىننىڭ ءبىر قۇربانى بولعان, ەلىم دەپ ەڭىرەگەن ءبىر ازاماتتىڭ تاعدىرى  وسىنداي. قۇدايعا شۇكىر, ونىڭ ارتىندا ۇرپاقتارى بار. الايدا ەسىمىن ەسكە الىپ, جاڭعىرتۋ جولىندا ەشقانداي شارا جاسالىنباي كەلەدى. قىزىلجاردا يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن ءبىر كوشەنىڭ اتى بەرىلسە, ارتىق بولماس ەدى.