تويىمسىزدىق سيندرومى

عالىمدارعا تەگىن بەرىلگەن باسپانا جوبا­سىنىڭ تالابى مەن ءتارتىبى بويىنشا بۇعان اتىندا ءۇيى جوق ادامدار عانا ۇمىتكەر بولا الادى. بىلاي قاراعاندا, دۇرىس سەكىلدى. الەۋمەتتىك قولداۋ نەگىزىنەن مامانعا كاسىبي جولىندا اتقارعان ەلەۋلى ەڭبەگىن ەسكەرۋ, كوتەرمەلەۋ, باعالاۋ, ءارى قاراي دا جۇمىسقا ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا كورسەتىلەدى. عىلىم تاقىرىبىن تۇراقتى تۇردە جازىپ جۇرگەن جۋرناليست رەتىندە كوزىمىزدىڭ جەتكەنى – ءبىر زەرتتەۋشىنىڭ ەلدەگى ءبۇتىن ءبىر سالانى العا جىلجىتا ءجۇرىپ, قوسىمشا ءتۇن دەمەي تاكسيلەتىپ اينالدىرعان ءبىر بولمەلى پاتەردىڭ 20 پايىز العاشقى جارناسىن جيناپ, باقانداي 25 جىلعا بانكتىڭ بۇعاۋىنا ىلىگىپ, يپوتەكالىق كرەديتپەن ءۇي العانى. ال ەكىنشى ءبىر عالىمنىڭ گرانتتىق قارجىلاندىرۋ, قوماقتى اقشالاي ىنتالاندىرۋى بار بايقاۋلار مەن سىيلىقتار, ستيپەنديالاردىڭ بىرەۋىن دە قالت جىبەرمەي, ياعني العاشقى جارناعا جەتەرلىك قاراجاتى بولا تۇرا, ودان قالدى اتا-اناسىنىڭ اتىنا العان دەمەسەڭىز, ءوز شاڭىراعىندا تۇرىپ جاتسا دا, ايتەۋىر قۇجات جۇزىندە تازا بولىپ, ءۇيسىز ادام رەتىندە ۇكىمەتتەن پاتەر العانى.

ەندى قاراڭىز, بىزدە عالىمدارعا, دارىگەر­لەرگە, جۋرناليستەرگە, مۇعالىمدەرگە, ورمان­شىلارعا, شاحتەرلەرگە ءۇي بەرىلدى دەگەن سارىندا ءسوز ايتىلادى. دەمەك ءۇي بەرىلەردە باسىندا باسپاناسى بار-جوعىنا ەمەس, ەڭ الدىمەن, جۇمىسىنىڭ ونىمدىلىگىنە باسىمدىق بەرىلۋگە ءتيىس قوي. مۇمكىن ونىڭ بار دەگەنى 50 جىل بۇرىنعى جاتاقحانا شىعار, ياكي ءالى 24 جىلى وتەلۋگە مىندەتتى يپوتەكالىق ءۇي بولار, زەرتتەلمەيدى. مىسالى, اقىن-جازۋشىلارعا, سپورتشىلارعا نەمەسە ەل الدىندا جۇرگەن جاندارعا پاتەر كىلتىن بەرۋگە ونىڭ مەگاپوليستەگى ەليت ساناتتى تۇرعىن ءۇيدىڭ ءۇش بولمەلى پاتەرىندە تۇراتىنى ەش كەدەرگى بولمايدى, ناقتىراق ايتساق, ونىڭ شىعارماشىلىق, انىعى كاسىبي ەڭبەگى ەسكەرىلەدى. وتكەندە وليمپيادا چەمپيونىنا ءبىر ەمەس, ەكى كولىك سىيلانعانى ەسىمىزدە. بۇل جەردە ەشقانداي ايىپتاۋ جوق, بايىپتاۋ ارقىلى فاكتىنى كەلتىرۋدى عانا كوزدەدىك. ءتۇرلى ءۋاج ايتۋعا بولادى, ماڭىزدىسى ءبىز اتىندا ءۇيى بولسا دا اكىمدىكتەن, اينالىپ كەلگەندە مەملەكەتتەن سۋ تەگىن, كەيدە ءتىپتى تەگىن باسپانا العان جاعدايلار بارىن مەڭزەپ وتىرمىز. لايىق ادامنىڭ قانداي جاعدايدا دا وسىنداي سىي العانىنا تەك قۋانامىز, دەسە دە ەڭبەگىن ەلەۋسىز قالدىرۋ كۇنا بولاتىن ماماندار بار.

ايتالىق, ءبىر توپ عالىم كوۆيد كەزىندە وتاندىق بىرەگەي ۆاكتسينا ازىرلەپ, پاندەميامەن كۇرەستە جانكەشتىلىك تانىتتى. وتارداعى جابىق ينستيتۋتقا ارنايى بارىپ رەپورتاج جاساپ, كەيىن وتاندىق ۆاكتسينانى دايىنداعان توپپەن, جەتەكشىسىمەن سۇحباتتاسىپ, كەڭ كولەمدە ناسيحاتتاپ, ءىس جۇزىندە دە دارىپتەپ, ەكپەنى ءوزىمىز دە سالدىرىپ, قاۋىپتى ينفەكتسيادان قورعانعان ەدىك. ال سول عالىمدار ءۇي الدى ما؟ السا, مينيسترلىك پەن اكىمدىكتىڭ ءوزى سۇيىنشىلەر ەدى, وكىنىشكە قاراي, وندايدى ەستىمەدىك. ءۇيى بولسا دا ءۇي, كولىگى بولسا دا كولىك بەرۋگە تۇرارلىق مامانداردىڭ ءبىرى سولار ەدى. مۇنداي مىسال جۋرناليستىك جولىمىزدا كوپ كەزدەستى. بىراق ءبىز قاعازعا بايلانعان بۋىن­بىز عوي, سول ءۇشىن دە ءوزىنىڭ باسپاناسى مەن كولىگى بولسا دا, قۇجات جۇزىندە وزگەنىكى بولىپ جۇرگەن جاندى جارىلقايمىز.

ءبىر جاعىنان بۇل تالاپ ماسىلدىقتى, تويىمسىزدىق سيندرومىن, كوزبوياۋشىلىق سانانى قالىپتاستىراتىن سەكىلدى. وسىلاي ويلاۋىمىزعا دا ومىردەگى جايت سەبەپ بولدى. قايبىر جىلى ءبىر تانىسىمىزدىڭ قالتاسى قامپايدى. جۇمىسى باعالانىپ, ءتاپ-ءتاۋىر اقشا ءتۇستى, كەمى 2 بولمەلى پاتەردىڭ العاشقى جارناسى بولۋعا جارايدى. قۋانىشىن ءبولىسىپ وتىرعان ودان جانىمىزداعىلار «ەندى ءوز ۇيىڭە كوشەتىن ءسات تۋعان سياقتى عوي» دەگەن مازمۇندا سۇراق قويدى. ال ول «جوعا, تەگىن ءۇي بەرگەنشە شەشەمنىڭ اتىنا العان پاتەرىمدە تۇرا بەرەم عوي», دەپ ەدى. ءارى تاڭعالارلىعى سول ادام كوپ وتپەي مەملەكەتتەن تەگىن باسپاناعا يە بولدى. الگى ماماننان الدەقايدا ناتيجەلى, ءتىپتى جۇمىس بەرىپ وتىرعان ۇيىمنىڭ ىلگەرىلەۋىنە, دامۋى­نا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ, ماماندىعىنا ادالدىق تانىتىپ جۇرگەن ارىپتەسى الا المادى. سەبەبى ول تاپقان-تايانعانىن ءوز اتىنداعى جانە يپوتەكاداعى ۇيىنە سالىپ تىراشتانعان.

كەيدە ءومىردىڭ ءوزى پارادوكس سياقتى. كەيبىر تالاپ اككىلەردى قولدان جاساۋعا, شىن لايىقتىڭ كولەڭكەدە قالىپ قويۋىنا «سەپتەسەتىن» سەكىلدى. شىن مانىندە, قۇجاتقا باعىنبايتىن, كەرىسىنشە, زاڭ مەن تالاپتى وزىنە باعىندىراتىن جايتتار بارىن ۇمىتپاۋ قاجەت-اق