دانەكەر

ىرىس الدى – ىنتىماق

قازاقتىڭ شاڭىراعىن شالقىتقان باشقۇرت قىزىنىڭ جاپىراعى جايقالىپ تۇر سارىتوعاي – ساف التىنداي ۇلتارالىق دوستىقتىڭ بۋىنى بەكەم بەكىگەن اۋىل. مۇندا قازاقتى ايتپاعاندا, قازاقتىڭ كيەلى توپىراعىن جاتسىنباي, كيەلى مەكەنىنە اينالدىرعان وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى كوپ. ءتىپتى, ءبىر-بىرىمەن قىز الىسىپ, قىز بەرىسىپ, قۇداندالى دا بولىپ وتىر. تاتۋلىعىنا سىنا قاعىلماعان سارىتوعايعا ابدەن باۋىر باسىپ, قازاقتىڭ شاڭىراعىن شالقىتىپ وتىرعان باشقۇرت قىزى زاكيرا قاپانوۆانىڭ جاسى 80-ءدى القىمدادى. باشقۇرتستاننىڭ كوكارشىن اۋدانىندا جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان زاكيرا اپا اكەسىنەن دە, شەشەسىنەن دە ەرتە ايرىلىپتى. ون جاسىندا كولحوزعا جۇمىسقا تۇرىپ, كەيىن زووتەحنيك ماماندىعىن الىپتى. تاعدىردىڭ جازۋىمەن ورىنبور ولكەسىنە جۇمىسقا اۋىسقاندا ءوزىنىڭ ومىرلىك جارى تولەۋ قاپانوۆپەن رەسەيدىڭ ورىنبور ولكەسىندە تانىسىپتى. تولەۋدىڭ اكەسى قاپان قاريا سولاقاي ساياساتتىڭ قىسپاعىمەن اۋەلى رەسەيدەگى مولوتوۆ قالاسىنا, ودان سوڭ ورىنبورعا قونىس اۋدارىپتى. «زووتەحنيك بولىپ, ءبىر جاس قىز كەلىپتى. باشقۇرت ۇلتىنان ەكەن», دەگەن اڭگىمە اۋىلدا لەزدە تاراپ, قاپان قاريانىڭ وتباسىنا دا جەتەدى. بۇل كەزدە قاپاننىڭ وسى وڭىردە ومىرگە كەلگەن ۇلى تولەۋ ەرجەتىپ, تراكتور رولىنە وتىرعان ەدى. ءوز ءىسىنىڭ شەبەرى اتانعان جاس جىگىتتىڭ جاقسى اتى شىعا باستاعان شاق. تولەۋدى جەرگىلىكتى جۇرت اناتولي دەپ اتايدى ەكەن. ءوزى بويشاڭ, بايان تارتىپ, قوڭىر داۋىسىمەن اندەتىپ, ورتاسىن قىزىق-دۋمانعا بولەپ جۇرەتىن قازاق جىگىتى وزگە قىزداردىڭ بىرەۋىنە دە ءسوز سالماي, باشقۇرت قىزى – زاكيرانى كەڭسەسىنە ىزدەپ كەلىپتى. ەكى ۇلتتىڭ وكىلى وسىلايشا تانىسىپتى. ءسويتىپ, ارەدىكتە عانا كەزدەسىپ, سويلەسىپ جۇرگەن جاستار ءبىر-ءبىرىن ۇناتىپتى. «ماعان قامقورلىق تانىتقان پوپوۆ دەيتىن مال دارىگەرى بار ەدى. سول كىسى «اناتولي (تولەۋ) وتە ەڭبەكقور جىگىت, ناعىز ازامات. سەنى ۇناتادى. تاعدىرىڭدى توعىستىرساڭ, وكىنبەيسىڭ», دەگەن اقىلىن ايتتى. ءبىر كۇنى ءۇي سىرتىنا كولىك كەلىپ, توقتاعانىن سەزدىم. بۇل – تولەۋ ەكەن, قاسىندا قابدول, كارىم ەسىمدى دوستارى بار. «ءبىر جەردە جينالاتىن ەدىك. بىزبەن بىرگە سەن دە ءجۇر», دەيدى جارىسا. ۇيدەگى اپايىم: «ۇيدە وتىرا بەرمەي, كوڭىل كوتەرىپ كەلسەڭشى», دەيدى قۇددى جىگىتتەرمەن كەلىسىپ قويعانداي». سودان بۇلار مىنگەن كولىك باسقا جاققا بۇرىلماستان, تىكە تولەۋدىڭ ۇيىنە تۋرا تارتىپتى. ال سول كەزدە تولەۋدىڭ اناسى داستارقان جايىپ, بولاشاق كەلىنىن كۇتىپ وتىرىپتى. قازاقتا قىز الىپ قاشۋ بولىپ تۇراتىنىنان بەيحابار باشقۇرت قىزى كونبەي­­­­­تىنىن ءبىلدىرىپ, «باشقۇرت حالقىندا قىزدى ۇرلامايدى. ۇيىمە اپار­ماساڭىزدار, مەنى مۇلدە كورمەي­سىز­دەر», دەگەن ويىن اشىق ايتىپتى. «جۇرەككە ءامىر جۇرمەيدى» دە­گەن استە راس ەكەن. ءبىر-ءبىرىن ۇنا­تىپ, كوزبەن دە, سوزبەن دە ۇعىسىپ جۇرگەن عاشىقتار كوپ ۇزاماي شاڭىراق كوتەردى. ولاردىڭ تويىنا وزدەرى ەڭبەك ەتەتىن كولحوز ۇجىمى تۇگەلدەي اتسالىسىپتى. سودان بەرى باشقۇرت قىزى قازاقتىڭ شاڭىراعىنا شۋاق كىرگىزىپ, قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى مەن ءجون-جورالعىسىن  ءبىر ادامداي مەڭگەردى. «تولەۋدىڭ اكەسىنىڭ تۋعان جەرى – ماحامبەت اۋدانى عوي. كەزىندە رەسەيگە قونىس اۋدارعان. قايىن اتامىز ورىنبور جەرىندە ومىردەن ءوتتى. ال ەنەم تۋعان جەرىن اڭساپ, اراسىندا جىلاپ تا الاتىن. سودان تولەۋدى «ەلدەگى اعايىندارىمەن كەزدەسىپ, ەلگە ورالۋدىڭ مۇمكىندىگىن بىلۋگە قازاقستانعا جىبەردىك. كەيىن, 1949 جىلدىڭ كوكتەمىندە قازاقستانعا, تولەۋدىڭ  اكەسىنىڭ كىندىك قانى تامعان اتامەكەنىنە ورالدىق», دەپ ەسكە الادى زاكيرا اپاي. وسىلايشا, سارىتوعايعا ورال­عاندا بۇلار قازاق تىلىندە مۇلدە سويلەمەيدى ەكەن. «ەنەم تاڭەرتەڭ سيىردى ورىسكە ايداعاندا «پوشلا تۋدا», دەيتىن ەدى. ابىسىندارى مەن  قايىنسىڭلىلەرى ەنەمنىڭ ورىسشا مال ايداعانىن بەرتىنگە دەيىن ايتىپ, ءماز بولۋشى ەدى. كەيىن مۇنداعى ومىرگە ۇيرەندىك. كومىر تاپتىرمايدى, مال تەزەگىمەن تاماق ءپىسىرۋ العاشىندا قيىندىق كەلتىردى. تازا قازاقى تىرلىگىنە ۇيرەنىپ كەتتىم, ءوزىم دە قازاقتىڭ كەلىنشەگى اتاندىم. ەشكىم مەنى باشقۇرتتىڭ قىزى دەگەن ەمەس. اعايىنداردىڭ ءبارى باۋىرىنا تارتتى. ەنەم ءوز قىزىنداي تاربيەلەدى. سىرلاسىپ وتىراتىن ەدىك. جەتپىس ءۇش جاسىندا ومىردەن ءوتتى. مارقۇم تولەۋ ەكەۋمىز ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ كوڭىلىمىزدى قالدىرمايتىن وتە تاتۋ ەدىك.  قيىندىق كورسەك تە ءبىر-بىرىمىزگە قاباق شىتىپ كورمەپپىز», دەپ وتكەن كۇندەر كوز الدىنان وتكەندەي ويلانىپ قالدى زاكيرا اپا. سارىتوعايعا ورالىسىمەن باشقۇرت قىزىنا باس زووتەحنيك قىزمەتى ۇسىنىلىپتى. بىراق جەرگىلىكتى جەردە ەسەپ-قيساپتىڭ ءبارى قازاقشا جۇرگىزىلەتىندىكتەن, بۇل جۇمىستى اتقارۋ  زاكيراعا قيىندىق كەلتىرىپتى. كەيىن ءارتۇرلى جۇمىستار اتقارۋىنا تۋرا كەلىپتى. ەدەن دە سىپىردى, موتورشى دا بولدى. اۋىل كلۋبىنىڭ كينومەحانيگى, ءتىپتى, راديوقوسۋشى مىندەتىن دە اتقاردى. زەينەتكە شىققانىنا 40 جىلعا تاياپتى. قازىر ومىرلىك جارى تولەۋمەن بىرگە كورگەن ءتورت ۇلى مەن ءتورت قىزىنان وربىگەن ۇرپاعىنىڭ ورتاسىندا ماۋەلى بايتەرەككە اينالىپ وتىر. قازاقتىڭ شاڭىراعىن كەلىن بولىپ اتتاعان باشقۇرت قىزى – زاكيرانىڭ ءوزى دە  ورىس پەن تاتار ۇلتىنان كەلىن ءتۇسىردى. – جاراتقان يەمىزگە مىڭ مارتە شۇكىرلىك ايتامىن. ۇرپاعىم ءوستى, جاپىراعىم جايىلدى. بالا­لارىم­نان 32 نەمەرەنى ەمىرەنە يىسكە­دىم. سول نەمەرەلەردەن 24 شوبەرە ومىرگە كەلدى. بالالارىم دا, كەلىن­دەرىم دە الاقانىنا سالىپ, ايالاپ وتىر. نەمەرە-شوبەرە­لەر «اجەلەپ» موينىما اسىلىپ تۇرادى. ەلىمىز تىنىش, مەملەكە­تىمىز قاريالارعا قولداۋ ءبىلدىرىپ تۇرادى. ۇرپاعىڭنىڭ ورتاسىندا, ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشقان ەلىڭنىڭ­ تىنىش­تىعىن تىلەپ, امان وتىرعاننان ارتىق باقىت بار ما, اينالايىن! بىرلىگىمىز بۇزىلماسىن, – دەيدى قازاقتىڭ شاڭىراعىنا شۋاق سىيلاپ, ۇلتتار دوستىعىنىڭ دانەكەرىنە اينالعان زاكيرا قاپانوۆا. جولداسبەك شوپەعۇل, «ەگەمەن قازاقستان». اتىراۋ وبلىسى, ماحامبەت اۋدانى, سارىتوعاي اۋىلى. سۋرەتتە: قازاقتىڭ شاڭى­را­عىن شالقىتىپ, ۇرپاعىنىڭ قىزىعىن كورىپ وتىرعان زاكيرا قاپانوۆا.