ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا وسىلاي دەدى
كەشە اقوردادا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى ءوتتى. جيىنعا ۇكىمەت مۇشەلەرى, ۆەدومستۆولار باسشىلارى, اكىمدەر قاتىستى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ءوز سوزىندە جالپى العاندا, دۇنيەجۇزىندەگى داعدارىسقا قاراماي, ەلدىڭ ەكونوميكاسى 4 پايىزدان ارتىق وسكەندىگىن, ول ءۇشىن ءتۇرلى شارالار قولدانىلعانىن جەتكىزدى. قازىر دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكا قيىن-قىستاۋ جاعدايعا تاپ بولعانىن وزدەرىڭىز كورىپ وتىرسىزدار. ەكونوميكالىق داعدارىسقا گەوساياسي تەكەتىرەس تە قوسىلىپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان, الەمدىك نارىق بەلگىسىزدىك جاعدايعا تاپ بولدى. بۇل الەمنىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە قازاقستانعا دا ىقپالىن تيگىزەدى. قازىر ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىمىزدىڭ باعىتى دۇرىس. كەلەڭسىزدىكتەر سىرتقى نارىقتىڭ اسەرىنەن بولۋدا. قازاقستاننىڭ ىشىندە, ەكونوميكاسىندا داعدارىس جوق. ءبىز قيىندىقتارعا قاراپ وتىرماي, ولاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جەدەل شارالاردى قولعا الدىق. ونى حالىق بىلەدى. ماسەلەن, ناقتى جوبا, جوسپارلارىمىز بار. ول جوسپارلار قاتىپ قالعان قاعيدالارعا سۇيەنبەيدى. بۇل جوسپارلار زامانعا بايلانىستى يكەمدەلۋى, بەيىمدەلۋى كەرەك. ءبىز الەۋمەتتىك تەتىكتەردى ساقتاي وتىرىپ, كەيبىر رەفورمالارىمىزعا وزگەرىستەر ەنگىزەتىن بولامىز. دەمەك, ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ الاڭداۋىنا ەشبىر نەگىز جوق, دەدى ن.نازارباەۆ ءوز سوزىندە.
سونداي-اق, ەلباسى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقانىن, ىرگەسى مىعىم, قورى جەتكىلىكتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءبىز مۇنداي وتكىنشى قيىندىقتارعا, الاپات داعدارىستارعا قاراماي, قايىسپاي توتەپ بەرگەنبىز. ازاتتىقتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قيىنشىلىقتاردى ەسكە الىڭىزدار. ازيا داعدارىسىنان, ءتىپتى, ءدۇنيەجۇزىلىك داعدارىستان دا تابىستى وتتىك. ەكونوميكاسى كەرى شەگىنبەگەن الەمدەگى ساناۋلى ەلدەردىڭ ساناتىندا بولدىق. سول كۇندەردىڭ وزىندە بويعا قۋات, ويعا سەنىم ورناتتىق, دەدى مەملەكەت باسشىسى. سونداي-اق, پرەزيدەنت قازىرگى تاڭدا الەمدە بولىپ جاتقان قيىندىقتارعا بايلانىستى ءوزىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن ۇكىمەتكە داعدارىسقا قارسى ءىس-شارالار اتقارۋ جۇكتەلگەنىنە توقتالىپ ءوتتى. وتكەن جىلى ءبىز قازاقستاندى تولىققاندى قولدايتىن حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىمەن ارىپتەستىكتى ودان ءارى كەڭەيتۋگە قاتىستى جۇمىستار جۇرگىزدىك. مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە قاتىستى دا كەڭ اۋقىمدى رەفورمالار اتقارىلدى. بۇل ءۇشىن مەملەكەتتىك قىزمەتكە بايلانىستى رەفورمالار اياسىندا بىزگە ءالى دە بەلسەندى تۇردە جۇمىستار جۇرگىزۋ كەرەك, دەدى ن.نازارباەۆ.
ەلباسى بۇل رەتتە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن قايتا ۇيىمداستىرۋ ناتيجەسىندە مينيسترلىكتەردىڭ سانى 17-دەن 12-گە دەيىن, كوميتەتتەردىڭ سانى 54-تەن 40-قا دەيىن قىسقارعانىن, اگەنتتىكتەر قىزمەتىنە دە وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنىن ايتتى. بۇعان قوسا, ۆەدومستۆولار اراسىنداعى قاعازباستىلىق ۇدەرىسى قىسقاردى. جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيدى. 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ, كاسىپكەرلىك قىزمەتتىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋعا بايلانىستى زاڭنىڭ تەتىگى جۇمىس ىستەي باستادى. ياعني, ءبىز ەلىمىزدىڭ بيزنەسى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋى ءۇشىن قولدان كەلەتىن بارلىق شارالاردى جاساۋ ۇستىندەمىز. وتكەن جىلى مەن «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىن جاريالادىم. ونىڭ باستى ماقساتى – مەملەكەتتىڭ جاڭا زامانعا ساي ينفراقۇرىلىمىن جاساۋ. سوندىقتان, تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قازاقستاندىق ەكونوميكاعا قانداي دا ءبىر داعدارىس اسەر ەتىپ وتىرعان جوق. عالامدىق داعدارىستا سىرتقى فاكتور بار. ءبىرىنشى كەرى فاكتور – الەمدە مۇنايعا دەگەن باعانىڭ ەكى ەسە تومەندەۋى, بۇعان قوسا, ءبىزدىڭ نەگىزگى ەكسپورتتىق تاۋارلارىمىزدىڭ باعاسى تومەندەۋدە, ەكىنشى فاكتور – ەكونوميكالىق داعدارىس, رەسەي ءرۋبلى قۇنىنىڭ ءتۇسۋى, رەسەيدەگى رەتسەسسيا, دەدى مەملەكەت باسشىسى. سونداي-اق, ەلباسى الەمنىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە 43 ملن.-عا جۋىق جۇمىسسىز ازامات بار ەكەنىن, اشتىقتان 850 ملن. ادام زارداپ شەگىپ جاتقانىن, ەۋروايماقتا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 11,5 پايىزدى قۇراپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. كوردىڭىزدەر مە؟ بۇل – الەمدە قالىپتاسىپ وتىرعان جالپى جاعداي. ال ءبىز دۇنيەجۇزىنىڭ ءبىر بولىگىمىز. سوندىقتان, بۇل جاعدايدىڭ بىزگە اسەر ەتپەي قويماسى انىق. دەمەك, ءبىز ونى سەزىنەمىز. سوندىقتان, وتكەن جىلى كەرى ۇدەرىستەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن كوپ شارا اتقارىلدى. «نۇرلى جول» باعدارلاماسى – بۇل قارجى داعدارىسىنىڭ الدىن الۋعا ارنالعان ءىس-شارا. مەن وسى جىلى قيىندىقتار بولادى دەپ ايتقان ەدىم. سول سەبەپتى, ءبىز تەز ارادا وسى باعدارلامانى قابىلدادىق. بۇل باعدارلاما قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ەكونوميكانىڭ وسىمىنە ىقپال ەتىپ, ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز ءۇشىن جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا سەپ بولماق, دەدى ن.نازارباەۆ.
كەڭەيتىلگەن وتىرىستا ۇكىمەتتىڭ جۇمىسى تۋرالى پرەمەر-مينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆ ەسەپ بەردى. ول ءوز سوزىندە ەلىمىزدىڭ بىلتىرعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ قورىتىندىسىن جاريالاپ, «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىن باياندادى. بيىلعى جىلى ۇكىمەتتىڭ باسىم مىندەتى – وتكەن جىلعى قاراشادا ءسىز جاريالاعان نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» قازاقستان حالقىنا جولداۋىڭىزدى ىسكە اسىرۋ جانە سىرتقى سىن-قاتەرلەردى ەسكەرە وتىرىپ, ەلدىڭ ورنىقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ. وڭىرلەردەگى جاعداي مەن كاسىپورىنداردى قولداۋ ۇكىمەتتىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا, دەدى ب.ساعىنتاەۆ. سونداي-اق, ول قازىرگى جالپى جاعداي كۇردەلى ەكەنىن, دەگەنمەن, ءبىزدىڭ ەلدەگى الدىن الا قابىلدانعان داعدارىسقا قارسى شارالاردىڭ ارقاسىندا بۇگىندە سونشالىق قيىندىق تۋىنداپ وتىرماعانىن اتاپ ءوتتى. ايتالىق, ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردى قولداۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى, اگروونەركاسىپ كەشەنىن قارجىلىق ساۋىقتىرۋ, سونىمەن قاتار, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى اۋقىمدى قولداۋ شارالارى ەلىمىزدە جۇيەلى جۇرگىزىلۋدە. داعدارىس قۇبىلىستارى مەن مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋiن ەسكەرە وتىرىپ, وڭiرلەردەگى كەزدەسۋلەر بارىسىندا كاسiپكەرلەر ۇكiمەت تاراپىنان جەدەل شەشiمiن تابۋى تيiس قوسىمشا ماسەلەلەردi كوتەردi. بiرiنشiدەن, كاسiپورىندارعا ەلەكتر ەنەرگياسى مەن تەمiرجول تاسىمالدارى تاريفتەرiنە تومەندەتiلگەن كوەففيتسيەنتتەر بەرۋ ارقىلى تاۋار وندiرۋشiلەرگە ساۋدا نىساندارىنا قولجەتiمدiلiكتi قامتاماسىز ەتۋ جاعىنان ناقتى قولداۋ كورسەتۋ كەرەك. ەكiنشiدەن, ۇلتتىق كومپانيالار مەن جۇيە قۇراۋشى كاسiپورىندارمەن ۇزاق مەرزiمدi كەلiسiمدەر جاساۋ جانە جەرگiلiكتi قامتۋ بويىنشا تالاپتاردى كۇشەيتۋ ارقىلى ونiمدەردiڭ ساتىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسi كوتەرiلدi. وتاندىق كاسىپورىنداردى تاپسىرىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وڭىرلەر بويىنشا ساپارلار بارىسىندا ۇلتتىق كومپانيالار, جۇيە قۇراۋشى كاسiپورىندار مەن اكiمدiكتەر اراسىندا تاۋارلاردى ساتىپ الۋدا جەرگىلىكتى قامتۋدى كەڭەيتۋ بويىنشا جالپى سوماسى 960 ملرد. تەڭگە بولاتىن 121 مەموراندۋم جاسالدى. بۇل وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا الماتى اكىمدىگى مەن «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ اراسىندا جاسالعان 2015 جىلعا ارنالعان 800 ملرد. تەڭگەگە تەڭ مەموراندۋمدى ەسەپتەمەگەندەگى سوما, دەدى ب.ساعىنتاەۆ.
ال پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆ وتكەن جىلى 25 جەلتوقساندا بولعان تەلەكوپىردە پرەزيدەنت ايتقان تاپسىرمالارعا سايكەس, ۇكىمەت ەڭبەك نارىعىنا جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى ءتيىستى شارالار قابىلدانعانىن جەتكىزدى. وسىعان بايلانىستى جۇمىسپەن قامتۋعا باعىتتالعان شارالاردى ۇيلەستىرۋ جانە جۇمىسسىزداردىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن ۇكىمەت بىرقاتار شارالاردى اتقاراتىن بولادى, دەدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەڭ الدىمەن, ءوندىرىس ورىندارىنىڭ توقتاۋىنا جانە جۇمىسسىز ازاماتتاردىڭ كوبەيۋىنە جول بەرىلمەيتىن بولادى. بۇل باعىتتا, وڭىرلەردەگى اكىمدەرمەن ءبىرلەسىپ, ءىرى كاسىپورىندارعا مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. بۇل ولاردا كەزدەسەتىن قيىندىقتاردىڭ دەر كەزىندە الدىن الۋ جانە ولاردى شەشۋ ءۇشىن قاجەت. وتكەن اپتادا ۇكىمەت مۇشەلەرى ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىن ارالادى. سولاردىڭ ناتيجەسىندە شامامەن 1 ملن. ادامدى جۇمىسپەن قامتيتىن مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. سونداي-اق, اكىمدەرگە ءتيىستى تاپسىرمالار بەرىلدى, ول تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋى ءۇشىن مونيتورينگ جۇرگىزىلەتىن بولادى, دەدى ب.ساپارباەۆ.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە ايرىقشا نازار اۋداردى. جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى نەگىزگى جاۋاپكەرشىلىك وڭىرلەرگە ارتىلىپ وتىر. بۇل ورايدا, 15 اقپانعا دەيىن وبلىس اكىمدەرى ەل تۇرعىندارىن جۇمىسپەن قامتۋدى بىرلەسە اتقارۋ ماسەلەسىنە قاتىستى وڭىرلىك كەشەندى جوسپارلاردى بەكىتەتىن بولادى, دەدى ول ءوز سوزىندە.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۆيتسە-پرەمەردى مۇقيات تىڭداپ بولعاننان كەيىن وعان: «سەندەر جەر-جەرگە باردىڭدار. حالىقتىڭ باسقا قانداي سۇراقتارى بار, شەشىلمەگەن قانداي ماسەلەلەرى بار, قانداي ۇسىنىستارى بار؟» – دەگەن ساۋال قويدى. بۇل ورايدا ب.ساپارباەۆ: «جەرگىلىكتى جەرلەردە, اسىرەسە, كاسىپكەرلەر, كاسىپورىنداردىڭ باسشىلارى, قاراپايىم حالىق ءسىزدىڭ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى باعدارلاماڭىزدى وتە جاقسى قولدايدى. سەبەبى, بۇل نەگىزىنەن جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا باعىتتالعان. ءوزىڭىز ايتقانداي, ەگەر, 400 مىڭداي جاڭا جۇمىس ورنى اشىلاتىن بولسا, بۇل ەرتەڭگى كۇنى جۇمىسسىز قالاتىندارعا قوسىمشا جۇمىس ورنى بولادى», دەدى. سونداي-اق, ول حالىقتىڭ ايتقان ۇسىنىستارى ساراپتالىپ جاتقانىن, كۇنى كەشە عانا ۇكىمەتتىڭ وتىرىسى بولعانىن, ول وتىرىستا ۇكىمەت باسشىسى ارنايى تاپسىرما بەرگەنىن, الداعى ۋاقىتتا اكىمدەرمەن بىرگە سول ۇسىنىستاردى شەشۋگە كىرىسەتىندىكتەرىن جەتكىزدى.
بۇدان ءارى ءسوز ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆكە ۇسىنىلدى. ول ءوزى باسشىلىق ەتىپ وتىرعان مينيسترلىكتىڭ وتكەن جىلعى جۇمىس قورىتىندىسى مەن بيىلعى جىلعى جۇمىس جوسپارى تۋرالى باياندادى. قازىر ەلىمىزدە جۇيەلى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان يندۋستريالىق باعدارلامانىڭ الەمدىك داعدارىس كەزىندە جاقسى اسەرى ءتيىپ جاتقانىن العا تارتتى. وتكەن بەسجىلدىقتاعى قورىتىندى سونى كورسەتىپ وتىر. ءا.يسەكەشەۆ ءوز سوزiندە ءۇيد باعدارلاماسىنىڭ ەكiنشi بەسجىلدىعىنا قاتىسۋ تۋرالى ينۆەستورلارمەن كەلiسسوزدەر جۇرگiزiلiپ جاتقانىن تiلگە تيەك ەتتi. ونىڭ ايتۋىنشا, 100-گە تارتا كومپانيادان 40 ملرد. دوللاردان استام قارجى تارتىلماق. سونىمەن قاتار, مينيستر جاڭا ينۆەستورلارمەن دە كەلiسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى.
ءسوز اراسىندا ءا.يسەكەشەۆ كورشى رەسەيدەگى ەكونوميكالىق احۋال ءبىزدىڭ ەلگە دە وزىندىك ىقپالىن تيگىزىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ايتالىق, ماشينا جاساۋ سالاسىندا وتكەن جىلعى ەستەن تاندىرارلىق احۋال اۆتوموبيل وندىرىسىنە قاتتى اسەر ەتكەن. ەكى ايدىڭ ىشىندە 50 مىڭ اۆتوموبيل اكەلىندى. بۇل شامامەن جىلدىق ءوندىرىس كولەمىنە تەڭ. سوندىقتان قاڭتاردا ساتىلىم كولەمى شامامەن ەكى ەسەگە قۇلدىرادى. ۇكىمەت قاۋىمداستىقتارمەن, كاسىپورىندارمەن بىرلەسىپ, قولداۋدىڭ كەشەندى شارالارىن ازىرلەدى. وسىعان قاراماستان, بيىل دا تومەندەۋ بولاتىنىن بولجاۋدامىز. ەڭ باستىسى – سالانى, مامانداردى ساقتاپ, سالانى دامىتا بەرۋ, دەدى ءا.يسەكەشەۆ. ءمينيستردىڭ اتاپ وتۋىنشە, ەلىمىزدە بۇل سالادا 20 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىس ىستەۋدە.
ءيا, بۇگىندە ماڭىزدىسى جۇمىس ورىندارىن ساقتاپ قالۋ نەمەسە رەتىنە قاراي جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, جۇمىسسىز قالعانداردى جۇمىسپەن قامتۋ. وسى رەتتە ەلباسى سوزگە ارالاستى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كومپانيالار باسشىلارىنا ايتقان سوزىندە ولاردى ءوندىرىس كولەمى تومەندەۋ كەزىندە كاسىپورىندارداعى جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋعا ۇندەدى. اسىرەسە, ءىرى كاسىپورىندارعا قاتىستى: جۇمىس ادامى ءۇشىن ەڭ باستىسى – ءوز جۇمىس ورنىن ساقتاپ قالۋ. مەن مۇنى بۇرىنعى جۇمىسشى رەتىندە ايتىپ وتىرمىن. ناپاقا تابۋ ءۇشىن ونى ءوزىنىڭ ەرىكتى تۇردەگى كەلىسىمىمەن باسقا جاققا جىبەرۋگە بولادى. ونداي جاعدايدا ەش ماسەلە جوق. بىراق مەن بارلىق كومپانيالاردىڭ نازارىن اۋدارعىم كەلەدى: ەگەر ءوندىرىستى تومەندەتىپ, ادامداردى قىسقارتۋعا ءماجبۇر بولساڭىزدار, جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋ قاجەت. ول ادام, مۇمكىن, باسقا جۇمىس ىستەر. ادام ءۇشىن, ونىڭ وتباسى ءۇشىن بۇل بارىنشا ماڭىزدى, دەپ باسا ايتتى مەملەكەت باسشىسى.
جيىندا ءسوز العان ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ۆلاديمير شكولنيك 2015 جىلى مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا بايلانىستى ەلىمىزدەگى ءوندىرۋشى كاسىپورىنداردىڭ دەنى شىعىندارىن ازايتقانىنا, دەگەنمەن, قازىرگى تاڭدا ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگىمەن بىرىگىپ, بارلىق ءوندىرۋشى كومپانيالاردىڭ قارجىلىق احۋالى ساراپتالىپ جاتقانىنا توقتالدى. ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن ءوندىرۋ كولەمىن ساقتاپ, كومپانيالاردىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەرىن ورىنداۋ ءۇشىن سالىقتىق جەڭىلدىكتەر جاساۋ ءجانە اعىمداعى ينۆەستتسيالىق شىعىنداردى قىسقارتۋعا قاتىستى شارالار قولعا الىنادى, دەدى. سونداي-اق, ول جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارعا ارنالعان باعدارلامالارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلۋى دە مۇمكىن ەكەندىگىن, 2014 جىلى 15 ملن. توننا مۇناي قايتا وڭدەلگەنىن اتاپ ءوتتى. مۇناي وڭدەۋدىڭ نەگىزگى ماقساتتارى – ەلىمىزدى مۇناي ونىمدەرىمەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋ, مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ تەحنيكالىق جاعدايىن نازاردا ۇستاپ, قولداپ وتىرۋ جانە ولاردى جاڭعىرتۋ, دەدى ۆ. شكولنيك. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلىمىزدە 4-ءشى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋعا قاتىستى تاپسىرماسى كۇن تارتىبىندە تۇرعانىن دا جەتكىزدى.
كەڭەيتىلگەن وتىرىستا ءسوز العان «سامۇرىق-قازىنا» ءال-اۋقات قورى» اق باسقارما توراعاسى ومىرزاق شوكەەۆ تە قازىرگى الەمدىك قارجىلىق احۋالعا وراي ءوز سالاسىندا ءتيىستى شارالار قولعا الىنعانىن اتادى. الەمدىك ەكونوميكاداعى جاعىمسىز وزگەرىستەرگە بايلانىستى كومپانيالاردىڭ بيزنەس-جوسپارلارى دا قايتا قارالاتىن بولادى. سونىڭ ىشىندە, بەكىتىلگەن جوسپارداعى شىعىن كولەمى 337 ملرد. تەڭگەگە قىسقارتىلادى, وزىندىك قۇن 249 ملرد. تەڭگەگە تومەندەتىلىپ, جالپى اكىمشىلىك شىعىندار 64 ملرد. تەڭگەگە, ياعني 16,6 پايىزعا قىسقارادى. بەكىتىلگەن جوسپارداعى كاپيتالدى شىعىن 1,3 ملرد. اقش دوللارىنا, تيىسىنشە 18 پايىزعا قىسقارتىلادى, دەدى ءو.شوكەەۆ. سونداي-اق, قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق باعدارلاماسىن 18 پايىزعا قىسقارتۋ جوسپارلانعان. قور كومپانيالار توبىنداعى ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالار حيميالىق, تاۋ-كەن, قۇرىلىس, كولىك, مۇناي-گاز سالالارىندا قىسقاراتىن بولادى. سونىمەن قوسا, مەملەكەتتىك يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى-2, «نۇرلى جول» باعدارلاماسى, ەكسپو-2017 كورمەسى نىساندارى مەن وزگە دە ستراتەگيالىق ماڭىزى بار جوبالار جۇزەگە اسىرىلا بەرمەك.
وسى رەتتە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «سامۇرىق-قازىنا» قورى مەن ۇلتتىق كومپانيالارعا وزدەرىنىڭ اقشالارىن اۋىستىرۋ جولىمەن تەڭگەنى قولداۋعا شاقىردى. «قور مەن ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ نازارىن سىزدەردىڭ اقشالارىڭىزدى اۋىستىرۋ جولىمەن قازاقستاندىق ۆاليۋتانى قولداۋعا اۋدارعىم كەلەدى. ءتيىستى كەلىسۋلەر جاساۋ كەرەك, ياعني بۇل تۇرعىدا قانداي دا ءبىر قاجەتتىلىك ساتتەرى بار, سونداي-اق بۇل ساتتەر تەڭگە ءۇشىن وتە ماڭىزدى. بارلىق ۇلتتىق كومپانيالاردى وسى ماسەلەگە كوڭىل بولۋگە شاقىرامىن. مەن ماسەلەنىڭ ءمان-جايى نەنى ءبىلدىرىپ تۇرعانىن تۇسىنەمىن. قازاقستان تەڭگە باعامىنىڭ كۇرت اۋىتقۋىنا جول بەرمەۋگە جانە بارشالارىڭىزدىڭ مۇددەلەرىڭىزدى ەسكەرۋگە تىرىسادى. الايدا, جوعارىدا ايتقان شارانى جاساۋ كەرەك», دەدى پرەزيدەنت.
ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا وبلىس, قالا اكىمدەرىنە دە ءسوز بەرىلدى. اتاپ ايتقاندا, الماتى قالاسىنىڭ اكىمى احمەتجان ەسىموۆ, اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ ءوز وڭىرلەرىندەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋال جايلى باياندادى. قولعا الىنعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ايماقتارداعى ىسكە اسىرىلۋ جايىن جەتكىزدى.
كەڭەيتىلگەن وتىرىستى مەملەكەت باسشىسى قورىتىندىلاپ, ءسوز سويلەدى. جيىندى قورىتىندىلاماس بۇرىن ەلباسى مۇندا كەلگەندەردىڭ ۇسىنىس ايتپاي, ءۇنسىز باس شۇلعىپ كەتەتىنىن سىنعا الىپ ءوتتى. «جينالىسقا جەر-جەردەن كەلگەندە ءارقايسىلارىڭىز دايىندالىپ كەلۋلەرىڭىز كەرەك. تەك قانا مەنى تىڭداپ كەتە بەرمەي, ويلارىڭىز بولسا, اشىق ايتىڭىزدار. مەملەكەت باسشىسىنىڭ, ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ, اكىمدەردىڭ جەرگىلىكتى ماسەلەلەردى ايتقان سوزىنەن, ۇسىنىستارىنان بارىپ, جالپى شەشىم شىعادى. سوندىقتان, ۇندەمەي وتىرعاندى قويىڭىزدار. وتكەندە «سامۇرىق-قازىنانىڭ» ترانفورماتسياسىنا كەلگەن باتىستىڭ دوكەي پروفەسسورلارى: «ءار جەردە كەلىسىممەن شەشەتىن بولساق, مىسالى, زاۋىتتىڭ تسەحىندا, وندا ءارى قاراي دۇرىس شەشىم شىعاتىن بولادى», دەيدى. ونىسى راس. ءبىز باياعىداي جيناپ الامىز دا, سويلەپ-سويلەپ, قويا بەرەمىز. ەشكىم ەشقانداي ۇسىنىس جاسامايدى, ولاي بولماۋى كەرەك. ءبىر-ءبىرىمىزدى تىڭداۋىمىز كەرەك. ۇناي ما, ۇناماي ما, ول باسقا ماسەلە. سونىڭ ءبارى ەلگە قىزمەت ىستەيتىن بولسا, تىڭداۋ كەرەك», دەدى ەلباسى.
بۇدان كەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ قورىتىندى ءسوزىن سويلەدى. «بۇگىن ءبىز كەڭەيتىلگەن وتىرىستا قالىپتاسىپ وتىرعان كۇردەلى جاعداي تۋرالى ايتتىق. بۇل جالپى العاندا, قازاقستاندىق ەكونوميكانىڭ اسەرىنەن بولىپ وتىرعان جوق. بۇل – سىرتقى داعدارىس. ياعني, بىزگە الەمدىك داعدارىس اسەر ەتۋدە, سەبەبى, قازاقستان – الەمنىڭ, الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءبىر بولىگى. بىراق, سوعان قاراماستان, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىندا وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, وڭ ءوسىم بايقالدى. سول سەبەپتى, ەكونوميكا بيۋدجەتى قالىپتاسىپ وتىرعان جاڭا جاعدايعا سايكەس بەيىمدەلۋى كەرەك. بۇل ءوز كەزەگىندە ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا, زاڭنامالىق تۇرعىدان دا تەز شەشىمدەر قابىلداۋدى تالاپ ەتۋدە», دەدى ەلباسى.
وسىعان بايلانىستى قازاقستان پرەزيدەنتى ۇكىمەتتىڭ, ۇلتتىق بانكتىڭ جانە اكىمدەردىڭ الدىنا ءبىرقاتار مىندەت قويدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ينۆەستيتسيا تارتىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇراتىن «نۇرلى جول» باعدارلاماسى داعدارىسقا قارسى ءتيىمدى قۇرال بولىپ سانالاتىنىنا نازار اۋداردى.
«باعدارلاما استانادان «شۇعىلا قاعيداتى» بويىنشا ءتيىمدى كولىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. ۇلتتىق قوردان 2015-2017 جىلدارى 500 ميلليارد تەڭگە بولىنەدى, سونىڭ 180 ميلليارد تەڭگەسى بيىل پايدالانىلادى», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى بۇل قاراجات وڭىرلەردە ۋاقىتىلى يگەرىلۋى ءتيىستىگىن ايتتى. «بارلىق جوبالاردى وسى ايدان باستاپ قارجىلاندىرۋدى تاپسىرامىن, ويتكەنى بۇل ءبىزدىڭ كومپانيالارىمىزدىڭ ونىمدەرىنە ىشكى سۇرانىستى قامتاماسىز ەتەدى», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازىرگى ەكونوميكالىق احۋالدى ەسكەرىپ, «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن داعدارىسقا قارسى جاڭا شارالارمەن تولىقتىرۋ ارقىلى قولداۋ شارالارىنىڭ اياسىن كەڭەيتكەن ءجون ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى.
«بۇلاردىڭ قاتارىندا وتاندىق ماشينا جاساۋ سالاسىن جانە ەكسپورتتاۋشىلاردى قولداۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپورىندارى ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدار جۇرگىزۋ, اوك-ءتى مەملەكەتتىك قولداۋدى ۇلعايتۋ, ىشكى نارىقتى قورعاۋ شارالارى جانە باسقا دا باعدارلار بار. ۇكىمەت 250 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە شۇعىل شارالار قابىلداۋ ءۇشىن رەزەرۆ جاساقتاۋى ءتيىس. باعدارلامانى ءبىر ايدا تولىقتىرۋدى جانە بەكىتۋگە ۇسىنۋدى تاپسىرامىن», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار, قازاقستان پرەزيدەنتى بيۋدجەت شىعىستارىن وڭتايلاندىرۋدى داعدارىسقا قارسى شارالاردىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە اتادى.
«باستالعان جوبالاردى اياعىنا دەيىن جەتكىزىپ, جاڭا باستامالاردى, ۇسىنىستاردى جاعداي جاقسارعانعا دەيىن شەگەرە تۇرامىز. بۇل بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندارعا, اكىمدىكتەرگە, ۇلتتىق حولدينگتەرگە, ۇلتتىق كومپانيالار مەن مەملەكەتتىك كاسىپورىندارعا قاتىستى. ۇكىمەتكە 2015 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى 700 ميلليارد تەڭگەگە نەمەسە شىعىستاردىڭ جالپى كولەمىنىڭ 10 پايىزىنا دەيىن قىسقارتۋدى تاپسىرامىن. بۇل رەتتە مەملەكەتتىڭ حالىق الدىنداعى الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرى ەش ءوزگەرىسسىز قالۋى ءتيىس. وبلىستاردىڭ, استانا مەن الماتى قالالارىنىڭ ءجانە اۋدانداردىڭ اكىمدەرى دە قاتاڭ بيۋدجەت ساياساتىن جۇرگىزۋى كەرەك», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگتەر دە ءتيىستى شارالار ازىرلەگەنىنە توقتالدى. «سامۇرىق-قازىنا» اق شىعىستارى 337 ميلليارد تەڭگەگە نەمەسە 7 پايىزعا دەرلىك, سونىڭ ىشىندە اكىمشىلىك شىعىستارى 64 ميلليارد تەڭگەگە, «سامۇرىق-قازىنا» توبىنىڭ كۇردەلى شىعىستارى 240 ميلليارد تەڭگەگە نەمەسە 18 پايىزعا قىسقارادى. «بايتەرەك» حولدينگى اكىمشىلىك سيپاتتاعى شىعىستارىن جانە نەگىزگى سالىمدارىن 3,8 ميلليارد تەڭگەگە نەمەسە 11,8 پايىزعا وڭتايلاندىرۋى ءتيىس. «قازاگرو» حولدينگىندەگى وڭتايلاندىرۋ 196 ميلليون تەڭگە نەمەسە 12 پايىز بولادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. وسىنىڭ ءبارى قاداعالانادى, قاتاڭ سۇراۋى بولادى. جالپى, ۇكىمەتتىڭ بايانداماسىنا سايكەس, مينيسترلىكتەردىڭ, ۆەدومستۆولاردىڭ, حولدينگتەر مەن جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنىڭ ۇنەمدەۋىنەن 4 ميلليارد دوللار قۇرالادى, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءار وڭىردە جۇمىسپەن قامتىلۋعا ىقپال ەتۋ باعدارلامالارى ازىرلەنۋى تيىستىگىن ايتتى. سونداي-اق, تيىمدىلىگىن ءدالەلدەگەن جۇمىسپەن قامتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى جول كارتاسىن ساقتاۋدىڭ قاجەتتىگى اتاپ ءوتىلدى. اتاپ ايتقاندا, وسى باعدارلاما اياسىندا 2011-2014 جىلدار ارالىعىندا 260 مىڭ ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى, 120 مىڭ ادام وقۋعا تارتىلدى.
مەملەكەت باسشىسى ەڭبەك داۋلارىن دەر كەزىندە شەشۋ ءىسىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋداردى. وسىعان بايلانىستى اكىمدەرگە ءىرى كاسىپورىندارمەن مەموراندۋم جاساۋ جانە بوساعان جۇمىسشىلاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ماسەلەسىن شەشۋ تاپسىرىلدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ءبىلىم بەرۋدى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى.
«بۇل – بولاشاق ەكونوميكالىق وسىمگە نەگىز قالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ادام كاپيتالىنا سالىناتىن ۇزاقمەرزىمدى ينۆەستيتسيا. ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا «بالاپان» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى, ورتا ءبىلىم بويىنشا جان باسىنا قارجىلاندىرۋ تارتىبىنە كوشۋدى جانە 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ مودەلىنە ءبىرتىندەپ ءوتۋدى جالعاستىرۋ قاجەت», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2015 جىلى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ جالعاساتىنىن ايتتى, ونىڭ اياسىندا سوماسى 600 ميلليارد تەڭگەدەن اساتىن, 7,5 مىڭنان استام تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن 75-تەي جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان.
مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ ونەركاسىپ كاسىپورىندارىن قولداۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردىڭ 2015 جىلعا ارنالعان جوسپارىن قابىلداعانىن اتاپ ءوتتى.
«ءبىز داعدارىستى زاماناۋي ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرۋعا, ميللياردتاعان اكتيۆتەردى ەنگىزۋگە پايدالانامىز. مەملەكەت بارلىق قاجەتتى قولداۋ تەتىكتەرىن ۇسىنىپ وتىر. قاراجات ءبولىندى, جاعداي جاسالدى. ءبارىنىڭ دەرەۋ جۇمىسقا كىرىسۋى قاجەت. ۇكىمەتتىڭ ءاربىر مۇشەسىنەن, اكىمدەردەن ناقتى ناتيجەلەر تالاپ ەتىلەدى», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا وتاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارىن وندىرۋشىلەرگە جۇمىس جۇكتەۋدىڭ زور مۇمكىندىكتەرى بار ەكەنىن ەسكە سالدى.
«ءتيىستى مەموراندۋمدار بەكىتە وتىرىپ, قازاقستاندىق قامتۋ جونىندەگى فورۋمدار وتكىزۋ ءتاجىريبەسىن قايتا جاڭعىرتۋ كەرەك. بارلىق ساۋدا جەلىلەرىندە وتاندىق تاۋارلار سەكتسياسى پايدا بولۋ ءۇشىن «قازاقستاندا جاسالعان!» اكتسياسىن باستايمىز. وبلىس اكىمدەرى مۇنى قاداعالاپ وتىرۋى كەرەك. بارشا ازاماتتارعا وسى كۇردەلى جاعدايدا پاتريوت بولىپ, قازاقستاندىق ءونىمدى ساتىپ الۋ جونىندە ءسوز ارنايمىز», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى بۇگىندە رەسەي ءرۋبلىنىڭ السىرەۋى مەن رەسەيلىك تاۋارلار لەگىنىڭ ارتۋى جاعدايىندا وتاندىق وندىرۋشىلەرگە ونىڭ زيانى ءتيىپ جاتقانىنا نازار اۋداردى.
«مۇنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقپەن ەش بايلانىسى جوق. ءبىز ءبىر بولشەگى بولىپ سانالاتىن الەمدىك نارىقتىق ەكونوميكادا مۇنداي اۋىتقۋلار بولىپ تۇرادى. بۇل ۋاقىتشا جاعداي, ونىڭ شەشىمى تابىلادى. رەسەيدە سۇرانىستىڭ ازايۋى – قازاقستان ەكسپورتىن ءارتاراپتاندىرۋ جۇمىسىن كۇشەيتۋگە ىنتالاندىرادى. سونىمەن قاتار, ارزانداعان ەنەرگيا رەسۋرستارى, قۇرامداس جانە قوسالقى بولشەكتەر – وزگە سەكتورلار ءۇشىن يگىلىك بولىپ سانالادى. وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ ءۇشىن وسى مۇمكىندىكتى پايدالانۋ كەرەك», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى الەمدىك ەكونوميكاداعى جاڭا جاعدايلاردى ەسكەرە كەلگەندە, نەگىزگى باعىت اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن جانە ازىق-ت ۇلىك ونەركاسىبىن دامىتۋ بولىپ سانالاتىنىن اتاپ ءوتتى.
بۇل رەتتە ۇكىمەتكە 2013-2014 جىلدارى قولعا الىنعان جانە بۇگىندە جالپى قارىزى 313 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 292 كاسىپورىندى قامتىپ وتىرعان اوك نىساندارىن قارجىلىق ساۋىقتىرۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋ تاپسىرىلدى. زور مۇددەلىلىكتىڭ بار ەكەنى ەسكەرىلىپ, ونىڭ كولەمى 500 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن جەتكىزىلەتىن بولادى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن تەڭدەسسىز جاعدايلار جاسالىپ وتىرعانىن, سونىڭ ىشىندە جوسپارلى تەكسەرىستەردىڭ تولىعىمەن توقتاتىلعانىن, ءارتۇرلى رۇقساتتامالاردىڭ ازايتىلعانىن اتاپ ءوتتى.
«كاسىپكەرلىك سەكتور بيىل قاجەتتى قارجى رەسۋرستارىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇل رەتتە مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى مۇناي ءونىمدەرى قۇنىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتىرۋدا, بۇل ەكونوميكانىڭ كوپتەگەن سالاسىنا جانە حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىنە وڭ ىقپالىن تيگىزەتىن بولادى. كولىك شىعىستارىنىڭ قۇنى, اوك ءونىمدەرىنىڭ وزىندىك قۇنى, تۇتىنۋشىلار ءۇشىن جانار-جاعارمايدىڭ رەتتەلىپ وتىراتىن تۇرلەرىنىڭ باعاسى تومەندەۋى ءتيىس», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى مۇنايعا تومەن باعانىڭ قالىپتاسۋى مەن ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باياۋلاۋى جاعدايىنداعى قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ۇلتتىق بانكتىڭ باسىم مىندەتى ەكەنىن اتادى.
«ۇلتتىق بانككە سەنبەيتىندەي مەندە ەش نەگىز جوق. مەن وتكەن جولى دا ەسكەرتكەن بولاتىنمىن, قازىرگى وتكىر كەزەڭدە ءتۇرلى ارانداتۋلار, وسەك-اياڭدار, پالەقورلىقتىڭ بارلىعى پايدا اكەلمەيدى. ءبىز ولاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋىمىز كەرەك. مەن تاعى دا قازاقستان حالقىنا جاريا ەتەمىن: ءبىز ەشتەڭەنى دە جاسىرمايمىز. قيىندىقتار بولسا, حالىقپەن بىرگە كورەمىز جانە الدا تۋىندايتىن ماسەلەنى اشىق ايتامىز», دەگەن پرەزيدەنت, ۇلتتىق بانك توراعاسى تەڭگە باعامىنىڭ كۇرت اۋىتقۋىنا جول بەرمەۋ باعىتىنداعى قابىلدانىپ جاتقان شارالار جايىندا بايانداعانىن اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى ءتۇرلى الىپقاشپا اڭگىمەلەرگە ەمەس, رەسمي تۇلعالاردىڭ مالىمەتىنە سەنىم ارتۋ كەرەكتىگىن ايتتى. سونداي-اق, ەلباسى قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, تەڭگە باعامىنىڭ كۇرت اۋىتقۋىنا جول بەرمەۋ, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن قارجىلىق رەسۋرستارمەن قامتۋ ۇلتتىق بانكتىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماقساتى ەكەنىن قاداپ ايتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن قارجى ەكونوميكانىڭ پايداسىنا جۇمسالۋعا ءتيىس ەكەنىن ەسكە سالدى.
«مەن قۇرعان كوميسسيا قاراجات جۇمسالۋىنىڭ اشىق بولۋىن قاتاڭ قاداعالاپ, جەكە وزىمە بايانداپ وتىرادى. ءاربىر تەڭگەگە دەگەن سۇرانىس قاتاڭ بولادى. بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەرگە ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. «نۇر وتان» پارتياسى بۇل جۇمىسقا بەلسەنە اتسالىسىپ, قاتاڭ پارتيالىق باقىلاۋ ورناتۋى قاجەت. ەشقانداي ىسىراپشىلدىققا جول بەرىلمەۋگە ءتيىس. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىسى بيزنەسكە اينالماۋى كەرەك. مەملەكەتتىك قارجىنى فيرمالارعا, وزدەرىنىڭ تانىستارىنا, دوستارىنا جانە تۋىسقاندارىنا شاشۋلارىنا جول بەرمەۋ كەرەك. وكىنىشكە قاراي, وبلىستىڭ ءۇش اكىمىنە قاتىستى ءدال وسى سەبەپپەن تەرگەۋ امالدارى جۇرگىزىلدى. سونىمەن قاتار, بىرقاتار مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ باسشىلارى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋدا», دەدى ەلباسى. بۇگىندە اتقارۋشى بيلىكتەن حالىق ناقتى ءارى ءتيىمدى ىستەردى كۇتىپ تۇرعانىنا توقتالعان ەلباسى, اكىمدەر حالىققا جاقىن بولۋى كەرەك, وڭىرلەردەگى ماسەلەلەردى شەشۋگە بىلەك سىبانا كىرىسۋلەرى قاجەت ەكەنىن تاپسىردى.
«بىلتىر ەكونوميكاعا 1 ترلن. تەڭگە بولىنگەنىن تاعى ءبىر ەسكە سالىپ وتكىم كەلەدى. الداعى ءۇش جىلدا 3 ملرد. تەڭگەدەن بولەتىن بولامىز. سونداي-اق, حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنان شامامەن 10 ملرد. تاعى بار. قازاقستان ءۇشىن قانداي قوماقتى قارجى ءبولىنىپ جاتقانىنا نازار اۋدارىڭىزدار. سىزدەردىڭ الدارىڭىزدا وسى قارجىنى يگەرىپ, ەكونوميكاعا باعىتتاۋ سىندى ۇلكەن مىندەت تۇر. ءار ءمينيستردىڭ, ۇكىمەت مۇشەسىنىڭ, قالا نەمەسە وبلىس اكىمدەرىنىڭ جانە ت.ب. الدىنداعى ۇلكەن مىندەت. ەندى ەلەستەتىپ كورىڭىزدەر. وسىنىڭ ءبارىن ۇكىمەت ورتالىقتان باقىلاپ, جۇمىستىڭ توقتاپ قالماۋىن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى مەملەكەت باسشىسى.
سونداي-اق, ۇكىمەت بۇقارالىق ءىس-شارالاردى وتكىزۋگە ارنالعان شىعىنداردى قىسقارتۋ ماسەلەسىن قاراستىرعانى ءجون ەكەندىگىن ەسكە سالدى. بۇل رەتتە مەرەيتويلاردى ءجانە وعان كەتەتىن بيۋدجەت قاراجاتىن قىسقارتۋ كەرەك.
«بىزدە مەرەيتوي جالپىعا ورتاق سۇيىكتى ءىس بولىپ وتىر. مەرەيتوي قايدا بولسا, ءبارى سوندا. جيىندارعا قاتىسۋ, بانكەتتەردە وتىرۋ, وسىلاي جالعاسا بەرەدى. الەمنىڭ قاي جەرىندە ءبىز سياقتى مەرەيتوي وتكىزەدى؟ ۇلى داتالاردى اتاپ ءوتىپ, باسپاسوزدە, تەلەارنالاردا, عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالاردا ايتۋ كەرەك. ال دۇركىرەتىپ توي ۇيىمداستىرۋ, ايدالادا مىڭداعان قازاق ءۇي تىگۋ مەرەيتوي يەسىنە نە بەرەرىن ايتىڭدارشى ماعان؟» – دەپ ءبىر ءتۇيدى ەلباسى. «مەرەيتويدى تۋعان-تۋىسى, دەمەۋشىلەر وتكىزسىن. مەنىڭ قارسىلىعىم جوق. بىراق, تەك مەملەكەتتىڭ قارجىسىنا ەمەس. مەگاجوبالار, ءتۇرلi وتكiزiلiپ جاتقان مەرەيتويلاردى قىسقارتىپ, بالالاردى دۇرىستاپ وقىتىپ, ەمدەۋ قاجەت», دەدى مەملەكەت باسشىسى. وسى ماسەلەنى قاداعالاۋدى ۆيتسە-پرەمەر بەردىبەك ساپارباەۆقا تاپسىردى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قىزمەتكەرلەرى قاراپايىمدىلىق پەن ۇنەمشىلدىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتۋى قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. قازىر ەل ازاماتتارى اتقارۋشى بيلىكتەن ناقتى جانە ءتيىمدى جۇمىس كۇتىپ وتىر. ۇكىمەتتىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ, ءاربىر اكىمنىڭ مىندەتى – بىلەك سىبانىپ جۇمىس ىستەۋ. سىزدەر ءۇشىن سىن ساعاتى تۋدى. قارجىنى يگەرۋ, جۇمىس ورىندارىن اشۋ تالاپ ەتىلەدى, ولاي بولماعان جاعدايدا, ورىندى بوساتقان ءجون, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق قيىندىقتاردى ءساتتى ەڭسەرەتىنىنە سەنىمدى ەكەنىن ايتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى جيىن سوڭىندا ەلىمىزدە قازىرگى قيىندىقتاردى تۇبەگەيلى جەڭىپ شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بارلىق قاجەتتى رەسۋرستاردىڭ بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستان تۋىنداعان قيىندىقتارعا توزىمدىلىك تانىتۋ قاجەتتىگىنە, بىرلىك-تاتۋلىقتى ساقتاۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى. «بۇل جىل – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسى قابىلدانۋىنىڭ 20 جىلدىعى. وسى جىلدىڭ ورتاق تەرەڭ ماعىناسى – ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا ءوزارا تۇسىنۋشىلىك, بىرلىك, دوستىق پەن بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ تەڭ قۇقىعىن نىعايتا تۇسۋدە. بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم, حالىق بىرلىگى – قازاقستاننىڭ جەتىستىگى مەن تۇراقتىلىعىنىڭ باستى ولشەمى. قاراپايىم حالىقتىڭ قامىن جەپ, ولاردى تىڭداپ, كومەك كورسەتۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. بيىلعى جىل ەلىمىز ءۇشىن ابىرويلى دا, مارتەبەلى, قارقىندى دا, قاربالاس جۇمىسقا تولى جىل بولايىن دەپ وتىر. كورىپ وتىرسىزدار, وڭاي بولمايدى. مەرەيلى بەلەستەر مەن اسسامبلەيا جىلىن ابىرويمەن اتقارۋ, الەمدىك ەكونوميكا قيىندىقتارىنا مويىنسۇنباي, جەڭىپ شىعۋ ءبارىمىزدىڭ ورتاق پارىزىمىز», دەدى ەلباسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاندىقتاردى بارعا قاناعات ەتىپ, باعالاي بىلۋگە شاقىردى. «ءبىز استە تاۋبەشىل ەلمىز. الاساپىران كۇندەردە كورگەن قيىندىقتاردى ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. كەشە قانداي بولىپ ەدىك, بۇگىن كىمگە اينالدىق؟ وسىنى ەشقاشان ەستەن شىعارمايىق. الەمدە ەلى جوق, جەرى جوق قانشاما حالىق بار. ەلى بولعانىمەن يگىلىككە جەتە الماي جۇرگەن, قازىناسىن وزىنە پايدالانا الماي جۇرگەندەر كوپ. بايلىعى كىم بولسا سونىڭ اۋزىندا كەتكەن حالىق بار. ال ءبىز تورىنە تۋ تىگىپ, الەمگە تانىلعان ەلمىز. تامىزداي تامىلجىعان تۇراقتىلىق پەن ۋىزداي ۇيىعان بىرلىگىمىز بار. بىزدە ءبارى بار. سوندىقتان, تاۋبەمىزدى ۇمىتپايىق. بارعا قاناعات ەتىپ, باعالاي بىلەيىك. ەل بىرلىگى ەشقاشان قۇنى تۇسپەيتىن, جىل وتكەن سايىن ماڭىزى ارتىپ, ءمانى تولىعا تۇسەتىن شەكسىز بايلىق. سول بايلىقتى ەسەلەپ, دامىتا تۇسەيىك. بىرلىگىمىزگە بەكەم بولىپ, تاتۋلىقتى تۋ, تاۋەلسىزدىكتى تۇعىر ەتە بىلەيىك. سوندا عانا مەرەيىمىز ۇستەم بولادى. وسى جولدان تانبايىق», دەپ قورىتىندىلادى ءسوزىن ەلباسى.
ءلايلا ەدىلقىزى,
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.