ءوڭىر مادەنيەتىن كوتەرگەن مايدانگەر

قالكەن ماكەنباي ۇلىنىڭ قايراتكەرلىك عۇمىر جولىنىڭ كوبى ۇلىتاۋ-جەزقازعان جەرىندە ءوتتى. ول مايدانگەر عانا ەمەس, ءوڭىردىڭ رۋحاني, مادەني تامىرىنا قان جۇگىرتىپ, ۇلەس قوسقان, عيبراتتى عۇمىر كەشكەن تۇلعا بولدى.

كەش كەزىندە قالكەن ماكەنباي­ ۇلىنىڭ قولداۋى­مەن اشىلعان جەزقازعان مۋزى­كا­لىق كول­لەدج ستۋدەنتتەرىنىڭ كۇم­­بىرلەگەن كۇيى­م­ەن باستالدى. ءوز زاما­نىن­دا ەلىنە ەڭبەگى سىڭگەن ارداق­تى اقساقالدىڭ عۇمىر­نا­ما­سىنان ءبىر ۇزىك سىر شەرتەتىن «تۇعىرى بيىك تۇلعا» اتتى بەينەبايان كورسەتىلدى.

1924 جىلى قاراعاندى وبلىسى اقتوعاي اۋدانى سارىارقانىڭ ەرەكشە ءوڭىرى قىزىلاراي شىڭىنىڭ باۋرايىندا دۇنيەگە كەلگەن قالكەن ماكەنباي ۇلىنىڭ جەتىنشى اتاسى ارقاداعى تاريحي تۇلعالاردىڭ ءبىرى – سەڭكىباي. اقسوراڭنىڭ بيىگىنە قاراپ, شيرىعىپ ەر جەتكەن قالەكەڭ ءوزىنىڭ سەڭكىباي مەن شويبەكتەي باتىر بابالارىنىڭ, قارامەندە, جانعۇتتى سىندى بىلىكتى بيلەر مەن شەشەندەردىڭ ۇلگى-ونەگەسىن زەردەسىنە قۇيىپ وسسە كەرەك.

ول ستالينگرادتى قورعاۋ جولىن­داعى شايقاستا اۋىر جارالانىپ, ەلگە ورالعان. 1943–1950 جىلدارى مەكتەپ ديرەكتورى, 1950–1973 جىلعا دەيىن پارتيا, كەڭەس ورگاندارىندا جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان. 1973 جىلى جەزقازعان وبلىسى قۇرىلىپ, بىلىكتى باسشى-ۇيىمداستىرۋشى­لار قا­جەتتىلىگى تۋىنداعان كەزدە پار­­­تيانىڭ ورتالىق كوميتەتى قالكەن ماكەنباي ۇلىن جەزقاز­عان وبلىسىنىڭ مادەنيەت باس­قار­ماسىنىڭ باستىعى ەتىپ جىبە­­رەدى. 13 جىل وبلىستىق ما­دە­نيەت باسقارماسىن باس­قار­عان­دا, مادەني-رۋحاني سالادا ايتۋلى ىستەر اتقارىلدى. قالالار مەن اۋدانداردا مادەني-دەمالىس باقتارى, اتتراكتسيوندار ىسكە قوسىلدى, وبلىس­تىق قۋىرشاق تەاترى اشىلىپ, شىعارماشىلىق ءۇيى جۇمىس ىستەي باستادى. وبلىس بويىنشا 150-دەن اسا مادەني وشاعىن, كىتاپحانا, كلۋب, مۇراعات, مۋزەي اشتى.

اتقارىلعان وسىنداي يگى ىستەردىڭ ناتيجەسىندە ونەر ۇجىمدارىنىڭ جۇمىسى دا جانداندى. 1974 جىلى « ۇلىتاۋ» ەتنوگرافيالىق-فول­ك­­­لور­لىق ءانسامبلى قۇرىلدى. وسى جىلى رەسپۋبليكالىق كومسومولدار سەزىندە العاش ونەر كورسەتكەن انسامبل كەيىن ماسكەۋدە, گەرمانيادا, گفر-دا, ليتۆادا, يسپانيادا, ماسكەۋ وليمپياداسى تورىندە, گرۋزيادا ونەر كور­سەت­تى. اتالعان ءانسامبلدىڭ ءىزىن باسا وبلىستىق مادەنيەت باس­قار­ما­­سىنىڭ قولداۋىمەن «تاۋ گ ۇلى» ( ۇلىتاۋ اۋدا­­نى), «جەزدى جۇل­­­دىز­­دارى» (جەزدى اۋدانى), «توقى­­­را­ۋىن تولقىندارى» (اقتوعاي اۋدانى) انسامبلدەرىن قۇرۋعا قالكەن ماكەنباي ۇلى ۇيتقى بولدى. 1974 جىلى جەزدى اۋدانىندا تۇرسىنبەك قايسىنوۆتىڭ جەتەك­­شى­لى­گىمەن ونەرپاز جاستار اراسىنان «جەزدى جۇلدىزدارى» حالىق ءان-بي ءانسامبلى قۇرىلدى. بۇل انسامبل جەزدى كەن­­تى­نىڭ مادەني-رۋحاني دامۋىنا قوسقان ۇلەسى وراسان زور.

جوعارىدا اتالعان تاعزىم كەشىن­دە جاقسى ادامنىڭ كوزىن كور­­­گەن زامانداستارى اتىنان ءسوز العان جەزقازعان قالاسىنىڭ جانە ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ۇلى­تاۋ وبلىسى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ساعىندىق قوجامسەيىتوۆ: «قالكەن ماكەنباي ۇلى – ۇلىتاۋ ءوڭىرىن مادەني, رۋحاني جاعىنان دامىتۋعا زور ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعا. مەن 1974 جىلى جەزقازعانعا كەلدىم. سول جىلى ۇلىتاۋ حورەوگرافيالىق ءانسامبلى قۇرىلىپ جاتتى. بىردە قالەكەڭمەن ۇستەل باسىندا قاتار وتىرىپ قالعان ەكەنمىن. «كەلە سالىپ وسىنداي جۇمىستى قولعا العان اۋىر سياقتى» دەپ ايتىپ قالدىم. سوندا قالەكەڭ: «ارۋاق جەبەپ, ۇلكەن وبلىس بولىپ جاتىر. ءبىز بارىنشا وسى جەردى دامىتۋعا ادامداردى تارتۋعا ۇلەس قوسۋعا ءتيىسپىز. ءالى-اق دۇركىرەپ كەتەمىز», دەدى. ايتقانىنداي مامىر ايىن­­دا انسامبل الماتىدا ونەر كورسەتتى. قالەكەڭ اڭگىمەنى مايىن تامىزىپ ايتاتىن كوشەلى اقساقال بولدى. نارمانبەت, الاش قايراتكەرى ءاليحان, سەڭكىباي باتىر جونىندە اڭگىمە ايتقاندا تەلەديداردان تىڭداپ وتىرعانداي اسەرگە بولەنەتىن ەدىك. عىلىمي تانىمدىق ماقا­لالار دا جازدى», دەپ اعىنان جارىلدى.

شاكىرتتەرى اتىنان ءسوز سويلەگەن ءانشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى سەرىك وسپانوۆ مىنا ءبىر قىزىق وقيعانى باياندادى: «مەن 1992 جىلى تايجان قالماعانبەتوۆ اتىنداعى جەزقازعان مەملەكەتتىك فيلارمونياسىنا ديرەكتور بولىپ كەلدىم. بۇل جىلى قالكەن اعا زەينەتكە شىققان. ءبىر كۇنى كەلىپ: «سەن ماقپال ءجۇنىسوۆانى نەگە ونەر كورسەتۋگە شاقىرمايسىڭ؟» دەدى. مەن ونىڭ تۇرمىسقا شىققانىن, كۇيەۋىنىڭ ايتۋلى ادام ەكەنىن بىلەسىز عوي دەدىم. ماقپالدىڭ تەلەفونىن سۇرادى. تەلەفون ءنومىرىن تاۋىپ بەردىم. ول كىسى ماقپالعا قوڭىراۋ شالىپ «ماقپالجان, امانسىڭ با؟ مەن قالكەن دەگەن اكەڭ بولامىن. جەزقازعاننان حابارلاسىپ تۇرمىن. ۇيدە كۇيەۋبالا بار ما؟» دەدى. زامانبەكپەن سوي­لەسىپ, «جەزقازعان توڭىرەگىندەگى قايىناتاڭ بولامىن. ءجون بىلەتىن ازامات دەپ ويلايمىن. توتىقۇستى تورعا قاماعاندى قايدان كورىپ ەدىڭ؟ ەكى-ءۇش كۇنگە جىبەر قىزى­مىزدى. جەرگە قاراتپايمىز, ەلمىز عوي. مەن زەينەتتەگى اداممىن. وسى تەلەفونعا حابارلاس. فيلارمونيانىڭ ديرەكتورى سەرىك كوتەرەدى», دەدى. مەنىڭ زارەم ۇشىپ كەتتى. ەرتەڭىندە تاڭعى 7-دە جۇمىسقا بارىپ وتىردىم. ساعات 7.30-دا تەلەفونىم شىر ەتە قالدى. ارعى جاعىنان ز.نۇرقادىلوۆتىڭ قابىلداۋىندا وتىرعان حاتشى قىز زامانبەك اعاعا قوستى. امانداسقان سوڭ «قالكەن اعامىز قاتتى ءسوز ايتتى. اقىلدى ادام ەكەن. ماقپال ءبىر جەتىدەن كەيىن بارادى. دۇرىستاپ كۇتىپ الىپ, شىعارىپ سالىڭىزدار», دەپ تەلەفون قۇلاعىن قويا سالدى. ءسويتىپ, ەلدە توقىراۋ بولىپ جات­قان كەزدە ماقپالدى الدىرىپ, جۇرت ونەرىن تاماشالاعان. مادە­نيەت باسقارماسىنىڭ قۇلاعى­­نا التىن سىرعا, الداعى ۋاقىتتا قال­كەن ماكەنباي ۇلى اتىنداعى ءبىر سىيلىقتى تاعايىنداۋ كەرەك سياق­­تى», دەپ ورىندى ۇسىنىس ايتتى.

كەشتە «جەزدى جۇلدىزدارى­نىڭ» بايىرعى انشىلەرى زۇلقيا مەكەباەۆا, گۇلنار نىسانباەۆا, كۇيشى ماحمۋد ايماعانبەتوۆ, «تاۋ گ ۇلى» ءانسامبلىنىڭ مۇشە­لەرى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىر­گەن ­قاي­راتكەرى مارات شوقتاەۆ جانە تەنتەك جۇمادىلداقىزى, ميرا باكى­باەۆا ونەر كورسەتتى.

قالكەن ماكەنباي ۇلى وت كەشكەن مايدانگەر عانا ەمەس, مادەنيەت پەن ونەردى ورگە سۇيرەگەن رۋحاني قايراتكەر ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك.

ۇلىتاۋ وبلىسى