قازىر الەمنىڭ بىرنەشە ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن جاستار كوبەيىپ كەلەدى. بۇعان, ارينە, قۋانامىز. بىراق ەلىمىزدە تۇرىپ انا ءتىلىن قاراپايىم دەڭگەيدەن تومەن ءبىلىپ, شەت ءتىلىن جوعارى دارەجەدە ءبىلۋ وسى سالادا ويلاناتىن, تالقىلايتىن ماسەلە بار ەكەنىن كورسەتەدى.
تاۋەلسىز ساراپشىلار قازاق تىلىنە دەگەن قاجەتتىلىك پەن ورىس ءتىلى جانە الەم تىلدەرىنە دەگەن قاجەتتىلىكتى تەڭ ۇستاۋ كەرەكتىگىن ءجيى ايتادى.
قازاق ءتىل ءبىلىمى تاريحىندا شەت ءتىلىن مەڭگەرۋگە قاتىستى سىندارلى وي ايتقان تۇلعا – كورنەكتى دارىگەر, جاراتىلىستانۋ وقۋلىقتارىنىڭ اۆتورى, الاش تۇلعاسى حالەل دوسمۇحامەد ۇلى. ول: «انا ءتىلىن جاقسى ءبىلىپ تۇرىپ ورىسشا جاقسى سويلەسەڭ, بۇل – ءسۇيىنىش. انا ءتىلىن بىلمەي تۇرىپ, بوتەنشە جاقسى سويلەسەڭ, بۇل – كۇيىنىش» دەپ جازادى. بۇل پايىم وسى كۇنى دە كوكەيكەستى. ءتىل – قارىم-قاتىناس قۇرالى عانا ەمەس, ەلارالىق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, مادەني-تاريحي, عىلىمي-اعارتۋشىلىق التىن كوپىر. وسى تۋرالى زامانىمىزدىڭ ءتىل ءبىلىمى كلاسسيكتەرى – ءا.قايدار, ر.سىزدىق, ش.سارىباي, ءو.ايتباي ۇلى سىندى اكادەميكتەردىڭ پايىمدارى – ءبىز ءۇشىن تەمىرقازىق.
قازاقستاننىڭ ءبىلىم جۇيەسىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋدى ويلاساق, قازىردەن باستاپ الەم تىلدەرىن مەڭگەرگەن ماماندار ءۇشىن بىلىكتىلىك تالابىنا ەلەۋلى وزگەرىس ەنگىزگەنىمىز ءجون. سونداي-اق كاسىبي سالاداعى ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىمەن قاتار, ءورىستىلدى مەكتەپتەردەگى بالالارعا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرتىپ جۇرگەن ۇستازعا قويىلاتىن تالاپتاردى دا ساپالاندىرا تۇسۋگە ءتيىسپىز. مۇنى حالىق اسسامبلەياسى مۇشەلەرى دە كوتەرىپ ءجۇر.
بۇل رەتتە جاڭا تۇرپاتتاعى وقۋلىقتىڭ الار ورنى ەرەكشە. راس, بۇگىندە وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەردى دايىنداۋ جۇيەسى ءبىر قالىپقا ءتۇسىپ كەلەدى. ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋدىڭ تۇپكى ماقساتى – وقۋشىعا ءبىلىمدى الۋدى عانا ەمەس, ءوز پايداسىنا جاراتا ءبىلۋدى ۇيرەتۋ.
قازاقستاندا «تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋ باعدارلاماسىنىڭ» ماقسات-مىندەتىندە ەلىمىزدە تۇراتىن بارلىق ەتنوستىڭ تىلدەرىن ساقتاي وتىرىپ, مەملەكەتتىك ءتىل اياسىندا بىرەگەيلىكتى نىعايتۋ اسا ماڭىزدى فاكتور رەتىندە كورسەتىلگەن. سونداي-اق كەڭ اۋقىمدى, ۇيلەسىمدى ءتىل ساياساتى شەڭبەرىندە اعىلشىن جانە باسقا دا شەت تىلدەرىن وقىپ-ۇيرەنۋ, وقىتۋدىڭ مودەلىن دامىتۋ كوزدەلگەن. بۇگىندە ەگەمەن ەلىمىز الەمدىك قاۋىمداستىق قاتارىندا وزگە ەلدەرمەن ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني, دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتىپ, الەمدە لايىقتى ورنىن الىپ وتىرعانى بەلگىلى. وسى ورايدا قازىرگى ءومىر تالابىنا ساي باسەكەگە قابىلەتتى, كوپتىلدى تۇلعا قالىپتاستىرۋ, كاسىبي مامان دايارلاۋ جولىندا شەت ءتىلىن وقىتۋدى جاڭا ساتىعا كوتەرۋ – ءبىلىم جۇيەسىندەگى ىرگەلى مىندەتتىڭ ءبىرى. باستاۋىش مەكتەپتەن كەيىن بالالاردىڭ انا ءتىلىن دە, الەمدىك تىلدەردى دە وقىپ ۇيرەنۋگە مۇمكىندىگى مول ەكەنى عىلىم تۇرعىسىنان جان-جاقتى دالەلدەنگەن.
عىلىمي-ادىستەمەلىك تۇجىرىمدارعا سۇيەنسەك, مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان بالا انا ءتىلىن ءتۇسىنىپ, انا تىلىندە قاراپايىم سويلەي السا دا, سويلەۋ ارەكەتى ىشىندە وقىلىم جانە جازىلىمدى 1-سىنىپتا عانا مەڭگەرەدى. ياعني سويلەۋ ۇدەرىسىن دامىتۋدا ەڭ ماڭىزدىسى ءارى قيىنى – وقىلىم جانە جازىلىم. ەندەشە, وسى كەزەڭدە بىرنەشە ءتىلدى قاتار مەڭگەرتۋ «كوپتىلدى» تۇلعا قالىپتاستىرۋعا ەمەس, دۇبارالىققا الىپ كەلەدى. سوندىقتان ءالى انا ءتىلىن مەڭگەرمەگەن, ءوز تىلىندە ويىن ەركىن, اشىق جەتكىزۋدى ۇيرەنبەگەن بالاعا ورىس ءتىلى مەن اعىلشىن ءتىلىن ءبىر مەزگىلدە ۇيرەتۋ ۇلكەن جەتىستىككە اكەلە قويمايدى.
سونىڭ سالدارىنان انا ءتىلىن تولىققاندى مەڭگەرمەگەن بالا شەت ءتىلى تۇرماق, باسقا وقۋ پاندەرىن دە دۇرىس تۇسىنبەي, قانداي دا ءبىلىمدى مەڭگەرىپ, پىكىرىن ايتۋدىڭ ورنىنا جاتتاندىلىققا ۇرىناتىنىن عالىمدار ءجيى ايتادى.
بىرنەشە شەت (تۇرىك, اعىلشىن, نەمىس) تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرگەن, تۇركيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە «سالىستىرمالى گرامماتيكا», «شەتەلدىكتەر ءۇشىن تۇرىك ءتىلى», ت.ب. ءپاندى جۇرگىزگەن, وزىمىزبەن بىرلەسىپ وقۋ قۇرالىن جازعان پروفەسسور التىنشاش ارىستانبەكقىزى: «قازاق تىلىندە ەركىن سويلەپ, ءوز ويىن اشىق, ەركىن جەتكىزە الاتىن دارەجەگە كوتەرىلگەننەن كەيىن عانا بالاعا شەت ءتىلىن ۇيرەتۋ كەرەك. جالپى تىلدەردى وقىتۋدا ماسەلەنى تەرەڭ زەرتتەپ كىرىسكەن ءجون» دەيدى. بۇل – جۇرتشىلىققا توسىنداۋ كورىنگەنىمەن, الەمنىڭ تاجىريبەسى.
ءبىز انا ءتىلى مەن شەت ءتىلىن سالىستىرا, بايلانىستىرا وقىتۋدىڭ ءرولى ەرەكشە دەپ ويلايمىز. بۇل رەتتە ءتۇرلى وزىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ماڭىزى. شەت ءتىلىن ۇيرەتۋ قيىن دا قىزىق قىزمەت ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. انا ءتىلى مەن شەت ءتىلىن وقىتۋ ۇدەرىسىندە ءتىلدى دۇرىس ۇيرەتۋ, اۋىزشا سويلەۋ, ساۋاتتى جازۋ, مانەرلەپ وقۋ ءۇشىن لينگوفون كابينەتتەرى, ەلەكترون وقۋلىقتار, اتا-انالارعا ارنالعان نۇسقاۋلىقتار اسا قاجەت. مۇنداي يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار وقىتۋ بارىسىندا ايتىلىم, تىڭدالىم, جازىلىم, وقىلىم داعدىلارىن بىرتىندەپ دامىتادى. وزىندىك جۇمىستاردى تەز ورىنداۋ ماشىعى دا جەتىلەدى.
شەت ءتىلى مامانى باكيزا پازىلوۆانىڭ: «مۋلتيمەديالىق يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار, الما پالۋباسى (Pear Deck), Padlet ۆيرتۋالدى تاقتاسى, «Google» پرەزەنتاتسياسى مەن سايتى, Jamboard ونلاين تاقتاسى, ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىمىن تەكسەرۋگە ارنالعان «Socrative», «Quizizz», «Google» فورماسى – بۇگىنگى ادىسكەردىڭ ماڭىزدى قۇرالى» دەگەن پىكىرى ەسكەرۋگە تۇرارلىق.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – ءورىستىلدى اۋديتوريالاردا قازاق ءتىلىن وقىتۋ جايى. تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارى ستۋدەنتتەردى كۇندەلىكتى ءجيى قولداناتىن سوزدەرگە, اۋىزەكى سويلەۋگە داعدىلانادىراتىن «كاسىبي قازاق ءتىلى» ءپانى ەنگىزىلگەنى ءمالىم. الايدا سوڭعى بىلىكتىلىك ستاندارتتارىنان «كاسىبي» دەگەن ءسوز الىنىپ تاستالىپ, «قازاق ءتىلى» بولىپ قالعانى ادىسكەر-عالىمداردى ويلانتىپ تاستادى. بۇرىن «كاسىبي قازاق تىلىندە» وقۋ-ادىستەمەلىك جۇمىستار ەكونوميكالىق, گۋمانيتارلىق, جاراتىلىستانۋ, تەحنيكالىق ماماندىقتارعا باعىتتالىپ, سالا تەرميندەرىن مەڭگەرۋگە, بولاشاق قىزمەتىنە قاجەتتى ءسوز قورىن مولايتۋعا مۇمكىندىك تۋعىزىلىپ, لەكسيكالىق مينيمۋمدارعا دا كوپ كوڭىل بولىنەتىن.
ءوز ۇلتىنىڭ تاريحى مەن ءداستۇرىن ونەگە ەتىپ ۇيرەنگەن ءبىلىم الۋشىعا انا ءتىلى ارقىلى شەت تىلدەرىن مەڭگەرتۋ دە قيىنشىلىق تۋدىرمايدى. مۇنى دا كەشىكتىرمەي قولعا الساق, قيسىندى بولماق.
مەملەكەتتىك ءتىلدى تەرەڭ ءتۇسىنىپ, قىر-سىرىن ءجىتى ءبىلۋ ءۇشىن سالىستىرمالى زەرتتەۋلەردى ودان ءارى دامىتۋ كەرەك. ەلىمىزدىڭ جەتەكشى وقۋ ورىندارىندا «سالىستىرمالى-تاريحي, سالعاستىرمالى-تيپولوگيالىق ءتىل ءبىلىمى, اۋدارما تەورياسى» ماماندىقتارى بويىنشا ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەردە سوڭعى ۋاقىتتا قىزىق جۇمىستار قورعالا باستادى. ەندىگى مىندەت – وسى عىلىم الاڭى مەن مىنبەرىنە قوعامعا قاجەتتى, ساپالى زەرتتەۋلەردى ۇزدىكسىز شىعارۋ.
اقىن, قايراتكەر گيوتە: «شەت ءتىلىن بىلمەگەن ادام ءوز تىلىندە دە ەشنارسە ءبىلىپ جارىتپايدى» دەگەن ەكەن. ءبىز كوممۋنيكاتسيا قۇرالى ءارى دانالىق مايەگى رەتىندە تىلدەر قۇندىلىعىن جوعارى قويعانىمىز ءجون. سونىمەن بىرگە انا ءتىلى مەن شەت تىلدەرىن بايلانىستىرا وقىتۋ مادەني كوممۋنيكاتسيادان ايرىقشا يكەمدىلىكتى تالاپ ەتەدى. ويتكەنى قازىرگى الەم, ءتۇرلى ساياسي, ت.ب. قاقتىعىستار ءتىلدى وقىتۋ مەن مەڭگەرتۋدە ءتۇرلى سۋبەكتيۆتى فاكتورلاردان جوعارى تۇرۋى شارت. سونىمەن بىرگە جاڭارعان ەلىمىزدە ابىلايحان اتىنداعى حالىقارالىق قاتىناستار جانە الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتى مەن ءتۇرلى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ شەتەل ءتىلى فاكۋلتەتى (نەمەسە كافەدرالارى) تىلدىك كوممۋنيكاتسيانىڭ ۇيلەسىمدىلىك قۋاتى تۋرالى ورتاق عىلىمي جوبانى بىرلەسىپ ورىنداسا, سەرپىندى باستاما بولار ەدى.
قازىر الەم پاندىك وقۋدان (نەمەسە وقىتۋدان) قۇزىرەتتىلىك وقۋعا ياعني تاڭدالعان تىلدە سويلەيتىن ەلدەر مەن قاۋىمداستىقتاردىڭ مادەنيەتىن, وركەنيەتتىك الەۋەتىن مەڭگەرتۋگە جۇمىلىپ وتىر. ءبىز دە وسى ورەدەن تابىلۋعا ءتيىسپىز.
ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى بالالار ادەبيەتىن قولداۋ تۋرالى بىرنەشە رەت كەلەلى باستاما كوتەردى. ءبىز وسى ماسەلەدە دە الەمدىك بالالار ادەبيەتى كلاسسيكاسىن تۇپنۇسقا تىلدەن اۋدارۋعا قول جەتكىزۋگە مۇددەلىمىز. ول ماتىندەردى وقۋ ۇدەرىسىنە بىرتە-بىرتە ەنگىزۋگە دە مۇمكىندىك بار.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءبىلىم باعىتىنداعى كوپتىلدىلىكتى سۇرانىم مەن جۇيەنى ەسكەرىپ ەنگىزۋدىڭ ماڭىزىن ايتا كەلىپ, بىلاي دەپ تۇجىرىمدادى: ء«ۇش ءتىلدى جۇيەگە كوشۋ وقىتۋشىلار مەن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ دايىندىعىنا قاراي جۇزەگە اسادى. سوندىقتان اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋدى 2–3-سىنىپتان نەمەسە اتا-انالاردىڭ قالاۋىنا قاراي 5-سىنىپتان باستاۋ الۋى ورىندى ءارى ءتيىمدى بولادى دەپ سانايمىن. ال جوعارى سىنىپتاردا جاراتىلىستانۋ-تەحنيكالىق پاندەردى مەكتەپتەردىڭ دايىندىعىنا قاراي جۇرگىزۋ قاجەت».
جوعارى وقۋ ورىندارى سالاسىنا كەلسەك, بۇل بۋىندا دا شەت تىلدەرىن مەڭگەرتۋ – مەملەكەتتىك ءتىلدى ساپالى وقىتۋدان باستاۋ الىپ, عىلىممەن ۇشتاستىرىلۋى ماڭىزدى.
P.S. 21 ءساۋىر كۇنى اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دا «مەملەكەتتىك ءتىل مەن الەم تىلدەرىن مەڭگەرتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي جيىن وتەدى. شارادا ۇعا اكادەميكتەرى, شەت ءتىلى ءپانى عالىمدارى مەن وقىتۋشىلارى, مەكتەپ مۇعالىمدەرى بايانداما جاساپ, ماڭىزدى وي-پىكىرىن ورتاعا سالادى.
كارىمبەك قۇرماناليەۆ,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ تاۋەلسىز ديرەكتورى, اكادەميك