– انام ۆەرا فەدوسەەۆنا اكەم سوۆەت قارابولاتوۆپەن تىڭ كوتەرۋگە كەلگەندە تانىسىپ, ەكەۋى شاڭىراق كوتەرىپتى. العاشىندا كوكشەتاۋ وبلىسىندا پارتيا-كەڭەس قىزمەتىندە بولعان اكەم, 1979 جىلى ەركىن اۋەلبەكوۆتىڭ شاقىرۋىمەن تورعاي وبلىسىنا قونىس اۋدارادى. ءبىزدىڭ بالالىعىمىز وتكەن, وسكەن ورتامىز تاريحى تەرەڭگە كەتكەن قاسيەتتى مەكەن – تورعاي جەرى بولدى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن اللا سوۆەتقىزى. ونىڭ تابىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جۇمىسىن تاستاپ, 6 جىل وقىعان دارىگەرلىك ماماندىعىن, ديپلومىن, 15 جىل اتقارعان اكۋشەر-گينەكولوگتىعىن جيىپ قويىپ, جەر وڭدەۋمەن اينالىسۋىنا اكەسىنىڭ قازاسى سەبەپ بولىپتى.
تورعاي وبلىسى تاراعان تۇستا, بۇرىن جاقسى اۋدانىنىڭ ءبىر كاسىپورنىنا تيەسىلى, ابدەن قارىزدان تۇرالاعان بالالاردىڭ جازعى دەمالىس لاگەرى اۋكتسيونعا قويىلادى. كوكشەنىڭ كورىكتى كولدەرىن, ءور قاراعايلارى مەن ءبيشى قايىڭدارىنىڭ سۇلۋلىعىن جاستايىنان جادىندا ساقتاپ, قادىرىن بىلەتىن سوۆەت اعا وسى سۇلۋ تابيعاتتى, كەرىم جەردى ساتىپ الادى. «قيرايىن دەپ تۇرعان, ونىڭ ۇستىنە قوراداي قارىزى قوردالانعان لاگەردى قايتەسىز», دەگەندە, قازاقستاندا جەر كوپ, بىراق حاس سۇلۋداي تارانعان عاجايىپ كورىكتى ورىندار از, ءتۇبى وسى جەر سەندەردى اسىرايدى», دەپ 5 جىل بويىنا لاگەر بالالاردى دەمالدىرۋ ءىسىن جالعاستىرادى دەگەن تالاپپەن ول موينىنا العان جۇمىستى ادالىنان باستايدى. جەتكىنشەكتەردى جاز بويىنا اۋناتىپ-قۋناتىپ, كۇزدە ارداگەرلەردى دەمالدىرامىن دەپ جينالعانىندا اقشاعا قىزىققان الدەبىرەۋ ونىڭ ءومىرىن قيادى.
– ءبىز ءبىر اكە-شەشەدەن اينالدىرعان ەكى قىزبىز, ال اعام ۆيكتوردى اكەم ۇلىم دەيتىن. مەن مەديتسينالىق ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ, دارىگەرلىككە كىرىسكەنىمدە, ءسىڭلىم يرينا جوو-دا وقيتىن. ارتىنشا ول عىلىم جولىن قۋعىسى كەلەتىنىن ايتقاندا, انام ونىڭ بارلىق تالابىن قولداپ, يرامەن بىرگە رەسەيگە كوشەتىنىن ايتتى. ال ۆيكتور بولسا ونىڭ الدىندا دا سول ەلدە تۇراتىن. مەن كىشكەنتاي كەزىمنەن اكەمە, ونىڭ اناسى – اجەمە جاقىن بولىپ ءوستىم. جازعى دەمالىسىم تەگىس كوكشەدەگى اجەمنىڭ قاسىندا وتەتىن. ال انام مەن باۋىرلارىم رەسەيگە شاقىرعاندا اكەمدى قيمادىم, ارتىنشا ول كىسى كوز جۇمعاندا اكەم باستاعان ءىستى جالعاستىرۋىم كەرەك, ونىڭ سۇيەگى جاتقان جەردى قاسيەت تۇتىپ, باسىنا كەسەنەسىن تۇرعىزامىن دەپ, لاگەرگە يەلىك ەتۋگە بەل بۋدىم, – دەدى ءارى قاراي ا.قارابولاتوۆا.
– نەسىن ايتاسىز, تابيعاتى تامىلجىپ, اينالانى كومكەرگەن جاپ-جاسىل الەمدە اعاشتار سىڭسىپ, سىلدىراپ اققان جاباي وزەنى جانىڭدى جادىراتىپ, جۇپار شاشقان اۋاسى كەۋدە سارايىڭمەن قاتار, جان سارايىڭدى سىرعا تولتىرىپ, جەمىس-جيدەگى سىڭسىپ, ءار اعاشتىڭ تۇبىنە جاسىرىنعان ساڭىراۋقۇلاعى وزىنە شاقىرعان عاجايىپ الەم, – دەپ جالعادى اڭگىمەسىن سۇحباتتاسىم. – بىراق قىلمىستىق ءىستىڭ انىقتالۋىنا بايلانىستى مەن ول جەردى 4-5 جىل الا الماي ءجۇردىم. 2001 جىلى مۇراگەرلىك قولىما تيگەندە ءىستى نەدەن باستارىمدى دا بىلمەدىم. 2007 جىلى دارىگەرلىگىمدى ءبىرجولاتا قويىپ, جەر وڭدەۋگە كىرىستىم. العاشىندا مەن مۇنى وسىنداي شارۋاشىلىققا اينالدىرامىن دەپ ءتىپتى دە ويلاعان جوقپىن, وتباسىنىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن باستاپ, اكەم جيعان ادەبيەتتەردىڭ اراسىنان كوكونىس ءوسىرۋدىڭ تاسىلدەرى تۋرالى كىتاپتاردى اقتارۋدىڭ ارقاسىندا ءتيىمدى ادىستەردى قولدانىپ, ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە ءوزىم دە مول ءونىم الۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن شىعاردىم. ءسويتىپ, و باستا دارىگەر رەتىندە وتباسىمنىڭ ساۋلىعىن ويلاپ, گەندىك موديفيكاتسيالانعان ونىمدەردەن قورعايمىن دەگەن ءىسىم, قاجەتىمىزدەن ارتىلىپ, ساتىلىمعا تۇسەتىن بولدى. ەندى وسى تازا ونىمدەردىڭ حالىققا جەتىپ جاتقانى دا جانىڭا قوسىمشا كۇش سىيلايدى ەكەن, ەكى جىلدان كەيىن كەلەتىن ەكسپو قوناقتارىنا ەكولوگيالىق تازا ونىمدەرىمىزدى ۇسىنۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
وسىلاي دەگەن اللا سوۆەتقىزىنا وقىرماندارىمىزبەن ءادىستەرىڭىزدى بولىسپەيسىز بە دەگەنبىز.
– نەگە بولىسپەيمىن, اكەمنىڭ دە, انامنىڭ دا تابيعاتىندا قىزعانىش دەگەن بولمايتىن, مەن دە سول كىسىلەردىڭ تۇقىمىمىن عوي. جانە ونىڭ جاسىراتىن تۇگى دە جوق. بىرىنشىدەن, كوكونىستەردى بيوگۋمۋستا وسىرەمىز, وعان, ارينە, وزەن ءتۇبىنىڭ باتپاعى مەن جانىمىزدا مال وسىرەتىن فەرمەرلەردىڭ جىلقى, سيىرلاردان شىعارىلعان قيىن پايدالانامىز. جانە كوكونىستى اتىزداپ ەمەس, لەنتالاپ ەگەمىز. سوندا ءار كوكونىس مەيلىنشە مول ءونىم بەرەدى. ال گۋمۋستى دا ىسىراپتاماي, ارنايى جاساتقان اعاش قوراپتارعا سالامىز, سول سەبەپتەن وسىمدىككە قاجەتتى بارلىق ءنار شاشاۋى شىقپاستان كوكتىڭ بويىنا داريدى. سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراتىپ, لەنتالاپ, تىزبەكتەپ ەككەندە كۇن ساۋلەسى دە, اۋادان باراتىن قاجەتتى قورەك تە تۇگەلدەي وسىمدىك بويىنا داريدى. جالپى, ادامداردىڭ كوپشىلىگى كوك قورەگىن توپىراقتان عانا الادى دەپ قاتە تۇسىنەدى, ال ونىڭ تەك 20-30 پايىزى جەردەن, قالعانىن اۋا بەرەدى, سوندىقتان وسىمدىككە كۇن ساۋلەسىنىڭ ەركىن ءتۇسۋى وتە ماڭىزدى. سوسىن 5 ليترلىك كادىمگى سۋ تولتىراتىن پلاستماسسا ىدىس تا ءبىزدىڭ كادەمىزگە مىقتاپ جارادى. ونىڭ ءتۇبىن ويىپ, جان-جاعىنان اۋا باراتىن تەسىكتەر جاساپ, ءىشىن گۋمۋسپەن تولتىرىپ, قياردى, بولگار بۇرىشى مەن باكلاجاندى ءبىر-بىردەن ەگەمىز. ءبىزدىڭ سولتۇستىكتىڭ جازىنا, اسىرەسە, مامىر مەن ماۋسىم ايلارىنا سەنىم جوق قوي, سوندايدا جاڭاعىداي بوتەلكەلەر كوكونىسىمىزدىڭ تامىر جۇيەسىن ۇسىككە شالدىرمايدى. ءنارى مول, ءارى كۇن كوزى تولىق ءتۇسىپ تۇرعان سوڭ ولار تاماشا ءونىم بەرەدى, – دەيدى ا.قارابولاتوۆا.
ءبىر جاقسىسى, جاڭاعىداي پلاستماسسا ىدىسقا سالىنعان كوكونىستى, ءتىپتى, قاجەت دەسەڭىز تاسىمالداۋعا دا بولادى ەكەن. ۇيگە سۋ كەلىپ تۇرعانىنا قاراماستان, باقشا تەك وزەننەن سۋارىلاتىن كورىنەدى. ال كۇزدە الىنعان ءونىمدى كورسەڭىز, سىرتتارى جىلتىراپ, جەگەندە ءدامى تاڭدايىڭىزدا قالادى ەكەن. بۇعان قوسا, توڭىرەك ورمان بولعاندىقتان, جيدەك پەن ساڭىراۋقۇلاقتان كوز تۇناتىنى بايقالادى. دارىلىك وسىمدىكتەر دە وتە كوپ كورىنەدى. «ءوزىم دارىگەر بولعاندىقتان جاۋجاپىراق, تۇيەجوڭىشقا, جەبىرشوپ, قويبۇلدىرگەن جانە يتمۇرىن قوسىلعان انتيوكسيدانتتىق قاسيەتى بار ەمدىك ءشاي ازىرلەيمىن. قازىرگى كەزدە عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە جۇگىنسەك, ءاربىر ۇلت, ادام ءوزىنىڭ گەنەتيكالىق تەگىنە جاقىن ونىمدەردەن ءنار الادى. افريكالىقتار مەن امەريكالىقتارعا, بالكىم, بانان مەن اناناستان جاسالعان سۋسىنداردىڭ پايداسى كوبىرەك بولسا, بىزدەر ءۇشىن وسى دالادا وسكەن يزەن مەن جۋساننىڭ, كوكپەك پەن جالبىزدىڭ بەرەرى مول, ويتكەنى, ول ءبىزدىڭ گەنەتيكالىق جادىمىزعا جازىلعان دۇنيەلەر», دەگەن اللانىڭ ءاربىر سوزىنەن ونىڭ كوپ ىزدەنەتىندىگىمەن قوسا, ەڭبەكقورلىعى, سول قاسيەتىن بالالارىنا دا جۇقتىرعانى ايقىن اڭعارىلادى. جۇبايى باگاۋدديننىڭ نەگىزگى ماماندىعى ينجەنەر بولعاندىعى دا, ەڭبەكتەن تايسالمايتىن قاجىرلىلىعى دا ءىستىڭ جىلجۋىنا كوپ پايداسىن تيگىزگەنى انىق. ەگىز قىزدارىنىڭ دا قولدارىنا تىنىم جوق سەكىلدى, جەر-انا ەگەر ونى جاقسى كورىپ تۇرىپ ەڭبەكتەنسەڭ, توككەن تەرىڭدى ەسەلەپ قايتارادى. اللا سونى انىق ۇققان. ال جەردى, تابيعاتتى قاسيەتتەپ, قۇرمەتتەۋدى وعان اكەسى ۇيرەتىپتى, جاستايىنان ول كىسىمەن بىرگە تابيعات اياسىنا شىعىپ, اڭعا دا بارادى ەكەن.
بەينەتىنىڭ ارقاسىندا رەسەي ىسكەر ايەلدەرىنىڭ «ۋسپەح – 2014» كونكۋرسىندا تمد ىسكەر ايەلدەرى نوميناتسياسىندا جۇلدە الىپ, تۋعان ەلىنىڭ مارتەبەسىن اسىرىپ قايتتى. جۇلدەنى تابىستاعان ۆالەنتينا ماتۆيەنكو قارابولاتوۆانىڭ تاجىريبەسىن رەسەيگە تاراتۋ كەرەك, ويتكەنى, ءبىزدىڭ قۇنارلى توپىراققا كاسىپكەر قولدانعان ادىستەرمەن تۇقىم ءسىڭىرىپ, وسى تاسىلمەن وسىرەتىن بولساق, ءونىمنىڭ استىندا قالامىز. جاقسى ءىس – ۇيرەنبەككە, دەپ ءوزىنىڭ ءسۇيسىنىسىن جەتكىزىپتى. اللا وتە ىنتالى, باستاماشىل جان ەكەن. «كوكا-كولا» بەلەستەرى-2014» جوباسىنىڭ 720 مىڭ تەڭگە گرانتىنا يە بولىسىمەن, وعان العان ونىمدەرىن كەپتىرەتىن ارنايى شەتەلدىك جاشىكتەرگە تاپسىرىس بەرىپتى. «مەن بۇرىن دا كەپتىرەتىنمىن, الايدا, ول ازدىق ەتۋشى ەدى, ال گرانت كومەگىمەن ەندى ونى وندىرىستىك دەڭگەيگە جەتكىزبەكشىمىن», دەيدى ول.
وتكەن كۇزدە «كورمە» زالىندا اۋىلشارۋاشىلىق كورمەسىندە قارابولاتوۆتار وتباسىنىڭ اكەلگەن ونىمدەرى ەلدىڭ ءبارىن ەلەڭ ەتكىزگەن. كەپتىرىلگەن كوكونىستەردىڭ تابيعي يىسىمەن جانە دامىمەن تۇرعانىن كورگەندەر, وزگە دە ونىمدەردىڭ ءدامىن تاتقاندار سول جەردە-اق تاپسىرىس بەرىپتى. «پارلامەنت دەپۋتاتتارى ءسىزدىڭ ونىمدەرىڭىزدى قۋانا الار ەدىك دەپ ەدى, ەندى ارنايى دۇكەنگە كوكونىستەرىمدى وتكىزىپ ءجۇرمىن. كەپتىرىلگەن ساڭىراۋقۇلاقتار مەن ومارتامىزدىڭ بالىن استانا مەيرامحانالارى ساتىپ الادى. شۇكىر, ەڭبەگىمىز زايا كەتىپ جاتقان جوق. وسى تىنىمسىز تىرلىكتىڭ اراسىندا سال بولىپ قالعان انامدى 3 جىل باعىپ, اكەمنىڭ قاسىنا جەرلەدىم. جوعارىدا ايتىپ ەدىم عوي, اكەدەن ەكى قىزبىز دەپ, ءسىڭلىم يرينا – ماقتانىشىم. 40-تان استام كىتاپ شىعارىپ, دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, رەسەي جوو-لارىنىڭ بىرىندە رەكتور دا بولدى. قازىر قازاق قىزى, پروفەسسور يرينا قارابولاتوۆا رەسەي عىلىم اكادەمياسىندا ءبولىم باسقارادى. انامنىڭ قىزىم عىلىممەن اينالىسسىن دەپ سوڭىندا جۇرگەن ەڭبەگىن تولىق اقتادى. بىراق, انامىز اۋىرىپ جاتقاندا وعان دا شەتەلدە كۇردەلى وتا جاسالدى دا, انامدى كوكشەگە الىپ كەلۋگە ءماجبۇر بولدىم. جۇبايىم اناما قۇرمەتپەن قاراپ, قىزدارىم وزىممەن بىردەي باعىپ, انامنىڭ قاباعىنا كىربىڭ تۇسىرگەن جوقپىز. ءبىزدىڭ ۇيدە ارۋاقتارعا ارناپ قۇران وقىلاتىنىن, قۇربان شالىنىپ, اكەمىزدىڭ باسىنا بارىپ تاعزىم ەتەتىنىمىزدى كورگەندىكتەن شىعار, انام قايتارىنان جارتى جىلداي بۇرىن, بىردە:
– اللا, مولدانى شاقىر, مەن دۇنيەدەن مۇسىلمان بولىپ وتكىم كەلەدى. اكەڭنىڭ قاسىندا جاتايىن, تىرىدە ەتەگىنەن ۇستاپ ەدىم, انا ءدۇنيەدە دە جانىندا بولايىن, – دەدى.
– ماما, ءسىز شىركەۋدە شوقىندىرىلعان حريستيان ەمەسسىز بە, ەرتەڭ تۋىستارىڭىز نە ايتادى, – دەگەنىمدە:
– ولار مەنى ءتىرى كۇنىمدە ىزدەپ جاتقان جوق, ولگەسىن ءتىپتى دە ىزدەمەيدى. مىنا جەردە سوۆەتتىڭ باسىنا اپا-قارىنداستارى دا, وزگە تۋىستارى دا, سەندەر دە ءجيى-ءجيى بارىپ قۇران وقيسىڭدار, سوندا اكەڭدى ەسكە العان جۇرت قاسىندا تومپايىپ جاتقان مەنى كورىپ, ەە, كەمپىرىن قاسىنا الىپتى عوي, دەپ مەنى دە ەسكە الىپ دۇعا باعىشتايدى عوي, قىزىم, مەن ءوز جۇرەك قالاۋىممەن مۇسىلمان بولدىم, – دەپ «ءلا يلاhا يللاللا, مۇحاممەد راسۋلاللا», دەپ ءتىلىن كاليماعا كەلتىرىپ, فانيدەن مۇسىلمان بولىپ قايتتى. قازىر قاتار جاتقان ەكەۋى ماعان, بالالارىما باتاسىن بەرىپ جاتقانداي كورىنەدى. قايتارىنان ءبىر اپتا بۇرىن اكەم تۇسىنە كىرىپ, باسىنان سيپاپ: «ۆەرا, سەن ەشتەڭەدەن قورىقپا, مۇندا تاماشا, مەن قاسىڭدا بولامىن», دەپتى. سودان با, انام كەلگەن اجالدان قايمىققان جوق, قايتا ك ۇلىمسىرەگەن كۇيى ءجانتاسىلىم ەتتى», دەيدى اللا سوۆەتقىزى.
اللامەن اڭگىمەدەن كوڭىلىم كوتەرىلىپ, ونىڭ بويىنداعى قۇلشىنىس پەن تازالىقتان جانىم جىلى شۋاققا بولەندى.
– مەن قازاقتىڭ قىزىمىن, وتانىم, اتا-بابامنىڭ قورىمى جاتقان جەرىم, ءوزىمنىڭ وسكەن ورتام, قىزىق-قۋانىشىم وسىندا. جەتىستىگىم مەن كورگەن قيىنشىلىعىم دا وسى توپىراقتا. رەسەيگە سىڭلىمە بارسام, ەلگە جەتكەنشە اسىعامىن. يرينانىڭ ارالاساتىن ورتاسى شەتىنەن زيالى, مادەنيەتتى ادامدار, بىراق ءدىلىمىز, تۇرمىستاعى قارىم-قاتىناسىمىز سايكەس كەلمەيدى, قوناققا شاقىرىپ وتىرىپ: «ۆى, چاي بۋدەتە پيت؟» دەگەندەرىن ەش قابىلداي المايمىن. ولار ءشايدى بەرگىسى كەلمەي سۇراپ وتىرعان جوق, بىراق قازاق ءۇشىن بۇل جات قوي, سودان كەتەمىن دە, كەتەمىن دەگەن قيعىلىقتى سالىپ, يرانىڭ مازاسىن الامىن, – دەپ كۇلەدى ا.قارابولاتوۆا.
جۇرەگىندەگى ەلگە-جەرگە, اتا-اناعا دەگەن پەرزەنتتىك ءسۇيىسپەنشىلىگى, جانىنىڭ تازالىعى جايدارى شۋاقتاي جىلى ەسكەن, ءبىر تيىنىن ەكى ەتىپ, ەڭبەگىن ەسەلەگەن اللا سوۆەتقىزى وسىلايشا سىرىن اقتارىلا ايتقان.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتە: اۋىلشارۋاشىلىق كورمەسىندە.