ماڭىزى جوعارى ينفراقۇرىلىم

«نۇرلى جول» – باستى باعدارىمىز

قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2030» جولداۋىندا: «تاريحي تۇرعىدان العاندا, ەلىمىزدىڭ اۋماعى ارقىلى شىعىستان باتىسقا جانە كەرى قاراي كولىك لەگى توقتاۋسىز ءوتىپ جاتتى, ال ولاردىڭ جىلجۋ جيىلىگى بۇگىنگى كۇنى دە سايابىرسيتىن ەمەس. قازاقستاننىڭ مىندەتى وتاندىق كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا كەشەنىنىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىن جانە اۋماعىمىز ارقىلى وتەتىن ساۋدا لەگىنىڭ ۇلعايتىلۋىن قامتاماسىز ەتۋدە جاتىر. بەلگىلى ءبىر دارەجەدە بۇل سالا ءبىرشاما دامىعان, ال ۇزاق مەرزىمدى كەلەشەكتە جان-جاقتى ءوسۋ ستراتەگياسىنا ىلەسۋگە ءتيىس, مۇنىڭ ءوزى ۇلتتىق رىنوكتى جان-جاقتى جەتىلدىرۋگە جانە ءبىزدىڭ كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالىق قىزمەتىمىزگە دەن قوياتىن جاڭا رىنوكتار ىزدەۋگە سايادى. بۇل ستراتەگيا اۆتوموبيل جاساۋ, تۋريزم, قىزمەت جۇيەسى, جول جانە كۇردەلى قۇرىلىس سالالارىن بارعان سايىن دامىتا بەرۋگە جانە وتاندىق ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنداعى كولىك شىعىنىن كەمىتۋگە جاردەمدەسەتىن بولادى», دەپ كورسەتىلگەن. ەجەلدەن باستاپ ۇلى جىبەك جولى ەۋروپا مەن ازيانى كەرۋەن جولىمەن بايلانىستىرىپ, باتىس پەن شىعىس وركەنيەتىنىڭ ءوزارا ىقپالداسىپ دامۋىنا مۇمكىندىك بەردى. بارلىق داۋىرلەردە بۇل باعىت ەرىكتى قايىرىمدىلىق جولى بولدى. ەگەر قازىرگى كەزدە تەمىرجول ماگيس­ترالدارى انىق بەلگىلەنگەن بولسا, اۆياتسيالىق جۇيە مەن اۆتوكولىك ينفراقۇرىلىمى ۇنەمى وزگەرىستەرگە ۇشىراپ وتىر, وسىلايشا, ۇلى جىبەك جولىنداعى اۆتوكولىكتەر كەرۋەندەرى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي دامۋى­نىڭ جوعارى دەڭگەيىن ۇنەمى قانا­عاتتاندىرىپ وتىرۋعا ازىرگە جارامسىز دەپ قاراستىرىلۋدا. جولدار – مەملەكەت ينفرا­قۇ­رى­لىمىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ەلە­­مەنتتەرىنىڭ ءبىرى. ەلىمىزدىڭ ەكو­نوميكالىق وركەندەۋى مەن قور­عانۋعا قابىلەتى جول جەلىلەرى دا­مۋىنىڭ دەڭگەيىنە تىكەلەي تاۋەلدى. وسىعان بايلانىستى, قا­زاقستان پرەزيدەنتى جولداردى سالۋ مەن جوندەۋدى مەملەكەتتىڭ باسىم تاپسىرمالارىنىڭ ءبىرى رەتىن­دە العا قويدى. سونىمەن بىرگە, قا­زاقستان اۆتوكولىك سالاسىنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – جول توسەمدەرىنىڭ ءجۇرىپ ءوتۋ قابىلەتىنىڭ تەز توزۋى. اۆتوكولىك جولدارىنىڭ تەحنيكالىق جاعدايىنىڭ تومەندەۋى جول قۇرىلىسىن جەتكىلىكسىز دەڭگەيدە قارجىلاندىرۋمەن تىعىز بايلانىستى. قازاقستاننىڭ تاريحي جاڭا­رۋىنداعى تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ۇلتتىق قايتا دامۋ, عىلىمي تانىم, قازىرگى زامانعا ساي ۇلتتىق-مەملەكەتتىك قۇرىلىس تاجىريبەسى پروتسەستەرىن تاباندىلىقپەن ۇعىنۋدى قاجەت ەتەدى. قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دا­مۋى­نا ايرىقشا اسەر ەتەتىن مەملەكەتتىڭ ساياسي جانە ەكونومي­كالىق قىزمەتى. ناقتى دالەلدەن­گەن, دۇرىس باعدارلانعان سايا­سات قوعامنىڭ ەكونوميكالىق, عى­لىمي-تەحنيكالىق جانە مادە­ني كۇش-قۋاتىنىڭ وسۋىنە ىق­پال جاسايدى, سونىمەن بىرگە, تاۋەل­سىزدىكتى نىعايتۋ, جەتىلدىرۋ مەن قوعامدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋدىڭ العىشارتتارىنىڭ ءبىرى. كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالىق كەشەندى دامىتۋ ەلدىڭ گەوسترا­تە­گيالىق, ەۋروپا مەن ازيا ارا­س­ىن­­داعى ترانزيتتىك كوپىر بولىپ سانالاتىن ورنالاسۋ باسىم­دىعىن تولىعىمەن پايدالا­نۋىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. جۇك لەگى­نىڭ جىلدام ءوتىمدى­لى­گىن ۇيىم­داستىرۋدىڭ ءتيىمدى جاع­دايلارىن ەنگىزۋ ءۇشىن كورشىلەرمەن ناقتى كەلىسىمدى دامىتۋ قاجەت. الەمدىك جانە ايماقتىق ەل­دەردىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق قۇرىلىمدارىمەن كەڭ كولەمدە ءوزارا بايلانىس جاساي وتىرىپ, ىشكى ۇدەرىستەردى دامىتۋ قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياسي قىزمەتىنىڭ ۇلتتىق كولىك ساياساتىنىڭ وبەكتيۆتى قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلادى. قازاقستان تەڭىزگە تىكەلەي شىعا المايدى, وزگە ەلدەردىڭ تەڭىز جولدارىن پايدالانۋ ءۇشىن كورشىلەس ەلدەردىڭ تەرريتو­رياسىن كەسىپ وتەدى. مەملەكەتتىك-تەرريتوريالىق قۇ­­رىلىمدى, ىشكى جانە سىرتقى نا­رىقتى قالىپتاستىرۋدىڭ قۋات­تى فاكتورى رەتىندە كەز كەلگەن قوعامدا ماڭىزدى بولىپ سانالاتىن, بۇل جەردە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ كولىك سالاسىنداعى ءوزارا ىقپالداسۋ پروبلەماسىنىڭ ەرەكشە وزەكتىلىگىن ايتۋ كەرەك. كولىك ەلىمىزدىڭ بارلىق شارۋاشىلىق سالالارىن بىرىكتىرەدى, ايماقتاردىڭ قاجەتتى بايلانىسىن قامتاماسىز ەتەدى. كولىك فاكتورى تەك حالىق­ارالىق دەڭگەيدە عانا ەمەس, سون­داي-اق, مەملەكەتىشىلىك ەڭبەك بولىنىسىندە دە ۇلكەن ماڭىزعا يە. قازاقستان تەرريتوريا­سى كەڭ اۋماقتى الىپ جاتىر. ءار­بىر اي­ماقتىڭ تابيعي وزگە­شەلىگى, قا­لىپتاسقان قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىگى بار. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىنە ءتان ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايلارى قالىپتاسقان. سوڭعى جىلدارداعى قازاقستاننىڭ ەكو­نوميكالىق دامۋىنىڭ ناتيجەسىن تالداۋ كەزىندە, ايماقتاردىڭ ەكونوميكالىق ترانسفورماتسيالانۋى ۇدەرىسىندە, ولاردىڭ جالپى مەملەكەتتىك, قۇرىلىمدىق, بيۋد­جەتتىك-سالىقتىق جانە اقشا-نەسيەلىك ساياساتقا ءارتۇر­لى قاتى­ناسىندا وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى ورىن العاندىعى انىقتالعان. قازاقستاننىڭ بولاشاققا قادام باسۋىن, ناقتى, كولىك كوممۋنيكا­تسياسى قامتاماسىز ەتەدى. قازىرگى كەزدە تاسىمالداۋ باعىتتارىنىڭ كەڭ تاڭداۋىن, سونىمەن بىرگە, جاڭادان اشىلعان نەمەسە جاقىن ارادا اشىلاتىن باعىتتاردى, باسقا دا مۇمكىن بولاتىن باعىتتاردى دايىنداۋعا قاتىستى ۇسىنىستاردى ەسكەرە وتىرىپ, ايماقتا وبلىستىڭ كولىك تاسىمالىنىڭ قازىرگى جاعدايىن باعالاۋدىڭ, قولدانىستاعى مار­شرۋتتاردىڭ جۇمىسىن ءتيىمدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ, بولاشاقتا قانداي دۇرىس جانە باسىم بالامالى نۇسقانى پايدالانۋدىڭ, كىدىرىسسىز قانداي شارالاردى قولعا الۋ كەرەكتىگىن ايقىنداۋدىڭ قاجەتتىلىگىنىڭ ۋاقىتى جەتتى. قازىرگى كەزدە جۇك لەگى ءۇش جولمەن رەسەي ارقىلى وتەدى, وندا كەلەشەگى بار, ءۇندى جانە تىنىق مۇحيتتارىنىڭ تەڭىز پورتتارىنا شىعۋدىڭ بالاما جولدارىن قاراستىرۋ كەرەك. قازاقستان مەن ورتالىق ازيانىڭ كولىك كوممۋنيكاتسياسىن دامىتۋ تەك قانا ەكونوميكالىق ەمەس, ساياسي پروبلەمالاردىڭ ءبىرى. ونىڭ دۇرىس شەشىلۋىنە قازاقستان, سونداي-اق, ايماقتىق جانە الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرى دە مۇددەلى. كولىك كوممۋنيكاتسياسىن دامىتۋ ءححى عاسىرداعى ءوندىرىستىڭ تەرريتوريالىق ورنالاسۋ جۇيە­سىن­دەگى وزگەرىستەرگە بايلانىستى ورىن العان پروبلەمالاردىڭ ءوز شەشىمىن تابۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. بۇگىندە كولىك تاسىمالىنىڭ جەتكىلىكتى دامىماۋىنىڭ سالدارىنان, تۇرعىنداردى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ونەركاسىپ ونىمدەرىمەن تولىق جابدىقتاۋ مۇمكىن بولماي وتىر. ەكسپورتتىق-يمپورتتىق وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋ كولەمىنە كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. كولىك جانە كولىك كوممۋنيكاتسياسىن دامىتۋ – قازاقستاندى الەمدىك قاۋىمداستىققا تارتۋ­دىڭ, رەسپۋبليكاعا شەتەلدىك ين­ۆەس­تورلاردىڭ نازارىن اۋدارۋدىڭ كەپىلى. كولىك كوممۋنيكاتسياسىن دامىتۋ تىكەلەي شارۋاشىلىق قاجەتتىلىك, سونىمەن بىرگە, ەكونوميكا مەن مادەنيەتتىڭ باسقا دا سالالارىن, جەتىلدىرىلگەن كولىك كوممۋنيكاتسياسىنا تاۋەلدى, اسىرەسە, ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن قاجەت. بەلسەندى كولىك ساياساتىن جۇرگىزگەننەن كەيىن, قازاقستان ءۇشىن كولىك سالاسى ءوز زاڭدىلىقتارى مەن ەرەكشەلىكتەرى بار مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قىزمەتتىڭ دەربەس سالاسى بولىپ قالىپتاستى. ەلىمىز بار بولعانى ونشاقتى جىل ىشىندە ماقساتتى جانە جۇيەلى تۇردە ۇلتتىق مۇددەگە ساي كەلەتىن, الەمدىك قاۋىمداستىقتا ەلىمىزدىڭ جاعدايى مەن بەدەلىن ارتتىراتىن, دەربەس ارەكەت ەتۋدى ۇيىمداستىرۋ مەن قولدانۋ جۇيەسىن جاسادى. قازاقستاننىڭ كولىك سالا­سىن­داعى ساياسي باعدارى ەڭ الدىمەن, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ الدىندا تۇرعان ماڭىزدى, ومىرلىك ءمانى بار تاپسىرمالاردىڭ وڭ شەشىم تابۋىنا باعىتتالعان: سەنىمدى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, تۇراقتى ءتۇسىم بەرەتىن ەكونوميكانى دامىتۋعا ەڭ جوعارى دەڭگەيدە قولايلى جاعداي جاساۋ, تۇرعىنداردىڭ تۇرمىستىق دەڭگەيىن كوتەرۋ. قازاقستان الەمگە ايقارا اشىق, ءوزىنىڭ بارلىق سالاداعى سىرتقى بايلانىستارىن بەلسەندى جانە دايەكتى دامىتۋعا, حالىقارالىق ۇيىمدار شەڭبەرىندەگى بايلانىستارىن كۇشەيتۋگە ۇمتىلۋدا. ەلىمىزدىڭ وسىلايشا سىرتقى ساياساتتى نىعايتۋعا ۇمتىلىسى, ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋ مەن جۇزەگە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, رەسپۋب­ليكا اينالاسىندا قاۋىپسىزدىك ايماعىن قۇرۋعا, جاقسى كورشىلەس جانە ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋعا قابىلەتتى, ءوزارا ءتيىمدى مەملەكەتارالىق قا­تىناستاردى ورناتۋعا باعىت­تال­عاندىعىمەن تۇسىندىرىلەدى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى ەڭ باستى ارتىق­شىلىق – ۇتىمدىلىق, ەلىمىزدىڭ ىشكى دامۋىنا قاجەتتى ماسەلەلەر مەن قاجەتتىلىكتەرگە دەر كەزىندە كوڭىل ءبولۋ. سىرتقى ساياسات ماتىنىندە كولىك كوممۋنيكاتسياسىن تاڭداۋ ماسەلەسى, كولىك ستراتەگياسىنىڭ مازمۇنى مەن ءمانىن زەرتتەۋ كورسەتكەندەي, ايماقتىق مەم­لە­كەتتەردىڭ مۇددەلەرىنە نۇقسان كەلتىر­مەستەن, تابيعي جانە ەكونو­مي­كالىق كۇشپەن, رەسۋرستارمەن حالىقتى تولىق قامتاماسىز ەتۋ اينالىمىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ, وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ بىردەن-ءبىر قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلادى. الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى مەن ايماقتىق مەملەكەتتەر ءۇشىن كولىك كۇرەجولى ۇزدىكسىز اعىممەن ەنەرگەتيكالىق شيكىزات پەن باسقا دا جۇكتەردىڭ كوپ بولىگىن تاسىمالداۋشى, ولاردىڭ وندىرىستىك كۇش-قۋاتى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋشى رەتىندە ۇلكەن مانگە يە. ەلىمىز ءۇشىن باسىم مانگە يە ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – كولىك جۇيەسىن ىشكى جانە الەمدىك نارىققا ەركىن كىرىگۋىن قامتاماسىز ەتەتىن باعىتتا دامىتۋ. قازاقستاننىڭ ايماقتاعى كولىك ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدا ات­قارعان قىزمەتى از ەمەس: سالىس­­تىرمالى قىسقا ۋاقىتتىڭ ءىشىن­دە كولىك سالاسىنداعى جاھان­دىق پروب­لەمالارعا الەمدىك جۇرت­شىلىقتىڭ نازارىن اۋدارۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. رەسپۋب­ليكا­مىز­دىڭ ساياساتتاعى وسى جەتىس­تىك­تەرى قازىرگى تاڭداعى ورىن العان اۋىرت­پالىقتاردى جەڭۋمەن تولىقتىرىلۋى قاجەت, ناتيجەسىندە ۇتىمدى كولىك ساياساتىن پايدالانۋ مەن قالىپتاستىرۋعا, بۇكىل الەم مەن ايماقتار مۇددەسىنە ساي كەلەتىن كولىك كوممۋنيكاتسياسىن دامىتۋدى جوسپارلاۋعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋىندايدى. كولىك ساياساتىنىڭ ينتەگرالدىق جۇيەسى – قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي قىزمەتىنىڭ ستراتەگيالىق رەسۋرسى. سوندىقتان, حالىقارالىق كولىك كوممۋنيكاتسياسى جەلىلەرىن كەڭەيتۋ قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي باسىمدىلىعىن ارتتىرۋى ءتيىس, ول ءۇشىن سىرتقى ساۋ­دا-ساتتىقتا تاۋار اينالىمى ءۇردى­سىن ايتارلىقتاي جەدەلدەتۋ جانە وسىعان كەتەتىن تىكەلەي جانە جا­ناما شىعىنداردى ازايتۋ, رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتكە تۇسەتىن ۆاليۋ­تا­لىق ءتۇسىمنىڭ ۇلەسىن ۇلعايتۋ سەكىلدى ماسەلەلەر نازاردا تۇرۋى ءتيىس. نۇرلان كارىباەۆ, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. استانا.