تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى (تمۇ) شەڭبەرىندە ەكونوميكا, كولىك, ەنەرگەتيكا جانە باسقا دا سالالارداعى ىنتىماقتاستىق بىرتىندەپ كەڭەيىپ كەلەدى. ينستيتۋتسيونالدىق قالىپتاسۋدىڭ اياقتالۋى, «تۇركى الەمىنىڭ كوزقاراسى-2040» جانە «تمۇ-نىڭ 2022–2026 جىلدارعا ارنالعان دامۋ ستراتەگياسى» سياقتى ستراتەگيالىق قۇجاتتاردى ىسكە اسىرۋ ۇيىمنىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن بەرىك نەگىز قۇرايدى.
تمۇ-عا مۇشە باۋىرلاس مەملەكەتتەر اراسىنداعى ارەكەتتەستىك ءداستۇرلى مادەني بايلانىستار اياسىنان شىعىپ, ءوزارا ءتيىمدى سەرىكتەستىكتىڭ جاڭا باعىتتارىن قامتىپ, بارعان سايىن پراگماتيكالىق سيپاتقا يە بولىپ جاتىر. بولاشاعى زور باعىتتاردىڭ ءبىرى – تسيفرلىق ينتەگراتسيا. تۇركيا قورعانىس ونەركاسىبى سالاسىنداعى تەحنولوگيالاردى بەلسەندى دامىتۋدا جانە باۋىرلاس تمۇ ەلدەرىنە جاساندى ينتەللەكت, كيبەرقاۋىپسىزدىك جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالار سالاسىندا ىنتىماقتاستىقتى ۇسىنىپ وتىر. قازاقستان مەملەكەتتىك باسقارۋدى تسيفرلاندىرۋعا جانە قارجى تەحنولوگيالارىن دامىتۋعا باسا نازار اۋدارادى. بۇل تمۇ-نىڭ بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورماسىن قۇرۋ ءۇشىن پايدالى بولۋى مۇمكىن. ازەربايجان, وزبەكستان, قىرعىزستان جانە تۇرىكمەنستان دا تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى دامىتىپ, زامان تالابىنا ساي بولۋعا ۇمتىلادى.
ەكونوميكالىق بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋگە, كەدەندىك راسىمدەردى جەڭىلدەتۋگە, كولىك جەلىسىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ جاتىر. كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى قۇرامداس بولىكتەرىنىڭ ءبىرى كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ بولدى. مۇندا «ورتا ءدالىز» – قىتاي مەن ەۋروپانى قازاقستان, ازەربايجان جانە تۇركيا ارقىلى بايلانىستىراتىن باعدار ەرەكشە ماڭىزعا يە. گەوساياسي وزگەرىستەر مەن باتىستىڭ رەسەيگە قارسى سانكتسيالىق ساياساتىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل جول ءترانسسىبىر ماگيسترالىنە, سولتۇستىك تەڭىز جولىنا ناقتى بالاما بولىپ سانالادى. الايدا باعىتتىڭ الەۋەتىن تولىق جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تەمىرجولداردى جاڭعىرتۋعا, پورتتاردىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن ارتتىرۋعا, جاڭا لوگيستيكالىق حابتاردى قۇرۋعا بايلانىستى ينفراقۇرىلىمدىق كەدەرگىلەردى ەڭسەرۋ قاجەت. قازاقستان اقتاۋ جانە قۇرىق پورتتارىن جاڭعىرتۋ ارقىلى ءوزىنىڭ كولىكتىك مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە بەلسەندى ينۆەستيتسيا سالىپ جاتىر. ازەربايجان باكۋ حالىقارالىق تەڭىز ساۋدا پورتىنىڭ قۋاتىن ارتتىرۋدا, ال تۇركيا «باكۋ – تبيليسي – كارسپەن» بىرىكتىرىلگەن كارس تەمىرجول تورابىن دامىتۋ ۇستىندە. وسى جوبالاردى قارجىلاندىرۋدا تمۇ-نىڭ ستراتەگيالىق باستامالارىن قولداۋ ءۇشىن قۇرىلعان تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورى ماڭىزدى ءرول اتقارۋعا ءتيىس. جەڭىلدەتىلگەن كەدەندىك ءدالىزدى قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمنىڭ الداعى ۋاقىتتا راتيفيكاتسيالانۋى تمۇ ەلدەرىنە كەدەرگىسىز ساۋدا كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋعا قاراي جىلجۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ورتالىق ازيانىڭ ەڭ ءىرى ەكونوميكاسى رەتىندە قازاقستان كولىك لوگيستيكاسى جانە ونەركاسىپتىك كووپەراتسياسىمەن بايلانىستى بىرلەسكەن جوبالارعا ينۆەستيتسيا سالۋعا دايىن ەكەنىن كورسەتەدى. اتاپ ايتقاندا, تمۇ ەلدەرىنە تاۋار اينالىمىن جەدەلدەتۋگە جانە قوسىمشا ينۆەستيتسيالار تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ارنايى تۇركى ەكونوميكالىق ايماعىن قۇرۋ يدەياسى تالقىلانىپ جاتىر.
وسى تۇرعىدا تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ىشكى تاۋار اينالىمى ءالى دە بولسا ولاردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنە سايكەس كەلمەيتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. كوبىنەسە بۇل تمۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستەرى ۇيىمنان تىس جەرلەردە – قىتايدا, رەسەيدە جانە ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندە ورنالاسقانىنا بايلانىستى. تۇركيالىق جانە ازەربايجاندىق ساراپشىلاردىڭ ويى بويىنشا بىرلەستىكتىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋى, ونىڭ ايماقتىق كۇشتىڭ جاڭا ورتالىعىنا اينالۋى ءۇشىن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ءارتاراپتاندىرۋ, ەۋروپا, تاياۋ شىعىس جانە پارسى شىعاناعىمەن قارىم-قاتىناستى بەلسەندى دامىتۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءوزارا ينۆەستيتسيالار, ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ جانە قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى ەركىن ساۋدا تۋرالى كەلىسىمدەردىڭ ماڭىزى زور.
سونىمەن قاتار ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىق بىرتىندەپ دامىپ كەلەدى. وسى سالاداعى 2023–2027 جىلدارعا ارنالعان ءوزارا ءىس-قيمىل باعدارلاماسى ءداستۇرلى ەنەرگەتيكا جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى ماسەلەلەرىن قامتيدى. نەگىزگى تاقىرىپ – تۇرىكمەنستاندى ازەربايجاننىڭ گاز ينفراقۇرىلىمىنا قوسۋ, بۇل تۇرىكمەن گازىن ەۋروپاعا ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
اشحابادتىڭ تمۇ قىزمەتىنە تولىققاندى قاتىسۋى ەنەرگەتيكالىق قانا ەمەس, سونىمەن قاتار كولىك-لوگيستيكالىق ىنتىماقتاستىققا دا جاڭا سەرپىن بەرەدى. تۇرىكمەنستان نەعۇرلىم بەلسەندى ءوزارا ارەكەتتەسۋگە دايىن ەكەنىن كورسەتىپ وتىر: وزبەكستان مەن قىرعىزستانعا ەلەكتر ەنەرگياسىن ەكسپورتتاۋدى ۇلعايتۋدا, سونداي-اق قازاقستانعا, ازەربايجانعا, تۇركياعا تابيعي گاز بەن ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ جاتىر. بۇل بىرىكتىرىلگەن ايماقتىق ەنەرگيا تاسىمالداۋ جۇيەسىن قۇرۋعا نەگىز بولا الادى.
قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ءوزارا ارەكەتتەستىك كوبىنەسە ەكىجاقتى سيپاتقا يە جانە ونى ودان ءارى دامىتۋ تمۇ اياسىنداعى ينتەگراتسيانىڭ بولاشاعى زور باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلادى. ۇيىمنىڭ 2023 جىلى قۇرىلعان ازاماتتىق قورعاۋ مەحانيزمى تابيعي اپاتتار مەن توتەنشە جاعدايلارعا بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋگە باعىتتالعان.
ۇيىم ىنتىماقتاستىقتىڭ ءداستۇرلى باعىتتارى – عىلىم, مادەنيەت جانە ءبىلىم بەرۋ بويىنشا پراكتيكالىق قادامدار جاساپ جاتىر. تۇركى تىلدەرىنىڭ الىپبيلەرىن ۇيلەستىرۋگە, تاريح پەن ادەبيەت بويىنشا ورتاق وقۋلىقتار دايىنداۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. زەرتتەۋلەر مەملەكەتتەر اراسىندا نەعۇرلىم ءتيىمدى كوممۋنيكاتسيانى قامتاماسىز ەتەتىن بىرىڭعاي ءالىپبي قۇرۋعا باعىتتالعان.
تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ قىزمەتى شەڭبەرىندە تۇركى حالىقتارىنىڭ وتباسىلىق قۇندىلىقتارى مەن مادەني ەرەكشەلىكتەرىن قورعاۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. تۇركيادا 2024–2028 جىلدارعا ارنالعان «وتباسىن قورعاۋ جانە نىعايتۋ جونىندەگى كوزقاراس پەن ءىس-قيمىل جوسپارى تۋرالى» قۇجات قابىلداندى. بۇل تمۇ-نىڭ باسقا ەلدەرىندە دە وسىنداي باعدارلامالاردى ازىرلەۋگە تۇرتكى بولدى. باستى ماقسات – جاس وتباسىلاردى قولداۋ جانە اجىراسۋعا قارسى شارالار قابىلداۋ. بۇل جالپى تۇركىلىك ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن نەگىز رەتىندە قاراستىرىلادى.
سولتۇستىك كيپر تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ (سكتر) باقىلاۋشى رەتىندە قابىلدانۋى انكارا ءۇشىن حالىقارالىق ارەنادا كيپرلىك تۇرىكتەردىڭ مۇددەسىن ىلگەرىلەتۋدە ماڭىزدى قۇرال بولدى. سكتر-نىڭ حالىقارالىق وقشاۋلانۋىن ەڭسەرۋگە دە باعىتتالعان ونىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ تۇركيامەن تمۇ-نىڭ شىعىس جەرورتا تەڭىزىندەگى پوزيتسياسىن نىعايتۋ ءۇشىن پلاتفورما رەتىندە قاراستىرىلادى. ۇيىممەن ىنتىماقتاستىقتى جولعا قويۋعا پاكىستان يسلام رەسپۋبليكاسى دا قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر.
بۇگىندە تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى ەكونوميكالىق, ەنەرگەتيكالىق, گۋمانيتارلىق جانە قورعانىس سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتە وتىرىپ, باۋىرلاس ەلدەردىڭ ۇيىمدىق الەۋەتىن ارتتىرۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. تۇركى ينتەگراتسياسى حالىقارالىق ساياساتتىڭ ناقتى فاكتورىنا اينالىپ, تۇركى الەمىنىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ, تارتىمدى ماقساتتارى بار كەڭ گەوساياسي فورماتقا اينالماق.
المات توەكين,
سىرتقى ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى