قازاق ورتاسىندا اجەلەر بەسىگى اكادەمياسىنىڭ قاسيەتى ەرەكشە ەدى-اۋ. ونى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن دە ەمەس. سول اجەلەردىڭ قاتتىلاۋ, بىراق جىپ-جىلى الاقاندارىنىڭ قىزۋى ءبىزدىڭ ويدان دا كەتپەس. كوزدەن دە جوعالماس. كوڭىلىمىز بەن جانىمىزدا ءىزى قالدى عوي. سول ايالى الاقان مەيىرىمى بىزبەن بىرگە و دۇنيەگە كەتە بارار-اۋ. الدىڭعى ۇرپاق تا كوشەدى, كەيىنگى ۇرپاق تا, سولاردى قۋالاي كوشىپ كەتىپ جاتادى. وتكەندى ەسكە الىپ, اۋلەتىمىزدىڭ كونە فوتوالبومىن نەمەرەلەرىمەن قوسىلىپ اقتارۋ ادەتكە اينالعالى قاشان. بۇگىندە سول فوتوالبومنان, اجەمنىڭ سۋرەتىن كورىپ ويعا باتتىم. نەمەرەلەر ءبىر بولەك ابىر-سابىر قوزعالىستا. مەن ءتىپتى بولەك, تەلەگەي تاريحقا تەڭسەلە ءتۇسىپ جۇرە بەرگەنىمدى اڭعارماي دا قالدىم.
ەسىمە جازدا, اۋلادا بولعان ءبىر كورىنىس تۇسە كەتتى.
استاناعا ماسكەۋلىك دوسىم ولەگ پاك كەلگەن. سول ەكەۋمىز اۋلا ىشىندە كەڭەس قۇرىپ جۇرگەنبىز. مەكتەپتەن ورالعان كىشكەنە نەمەرەم ەدىگە ماعان قاراي جۇگىرىپ كەلە جاتقاندا, مەن دە قۇشاعىمدى اشىپ قارسى الۋعا دايىن تۇرمىن. ال ەدىگە بولسا مەنىڭ جانىمنان زۋ ەتىپ ءوتتى دە, اجەسى باياننىڭ قۇشاعىنا ەندى دە كەتتى دەيسىڭ. نەمەرەمنىڭ قىلىعىن كورگەن ولەگ تاڭ-تاماشا قالىپ, ءماز بولىپ تۇر ەدى.
قازاق ورتاسىنداعى قۇدىرەتى كۇشتى كونەكوز اجەلەردىڭ قادىر-قاسيەتىنە ەشنارسە تەڭ كەلمەيتىنىنە تاعى دا كوزىم جەتتى. مەن تاڭعالىپ تۇرىپ قالىپپىن. كوڭىلدە قىزعانىش تا ويانىپ قويا بەرگەن. ءوز-ءوزىمدى ازەر توقتاتتىم. ەسى بار ادام اقيقاتقا قارسى ۇمتىلماس. مەن ولەگ دوسىما قوسىلىپ ك ۇلىپ جىبەردىم.
ەدىگە اجەسىن قۇشاقتاپ ءسال تۇردى دا, ۇيگە بەتتەدى. اجە مەن نەمەرە ءوز الەمىنە ەندى عانا ەنىپ بارا جاتقان.
ەسىمە تاعى دا سوناۋ وتكەن كەزەڭدەردە ۇمىت قالعان بالالىق شاق ءتۇستى. اۋىلدا وسكەن بالالار ءۇشىن انانىڭ ورنى ءبىر بولەك, ال اجە قامالى ەرەكشە بەرىك بيىكتىك بولاتىن. ۇيگە كەلگەن قوناقتار بالالاردان «كىمنىڭ بالاسىسىڭ؟» دەپ سۇرايتىن. بۇل ب ۇلىك شىعاراتىن سۇراق ەدى. «اجەمنىڭ بالاسىمىن» دەۋشى ەدىك. بۇل اتالى جاۋاپ بولاتىن. سالت دەسەك دالىرەك بولار. اجەمىزدىڭ الدىندا انامىزدىڭ اتىن اتاماۋشى ەدىك. ەسەيە كەلە اپالايتىن بولدىق. ءالى ەسىمدە, مەنىڭ اكەم اناسىن «جەڭەشە» دەيتىن. بۇل دا قازاقى, بۇزىلمايتىن, بەرىك سالت ەدى عوي.
اجەم ءايبيبى جۇمالىقىزىن جاقىندارى, تۋعاندارى ءايىش دەپ ەركەلەتىپ اتاپ كەتكەن بولاتۇعىن. اجەم 1893 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, قىزىعى دا, شىجىعى دا مول تىرشىلىكتە سەكسەن التى جىل عۇمىر كەشتى.
و, قۇدىرەتى كۇشتى, كونەكوز اجەلەر الەمىنىڭ سىمباتى دا, سىرى دا ەرەن ەدى-اۋ! سول قاسيەتتى اجەلەر تاربيەسىنىڭ بەسىگى ماڭگىلىك بەلگى بەرىپ, جانىپ تۇرسىن. ءوربىسىن, ءوسسىن, جوعالماسىن. قازاق تىرىدە, الىپ دالا تىرىدە, اجە مەن نەمەرە سالت-ءداستۇرى ولمەسىن. وشپەسىن. قازاقتىڭ تىرشىلىك اياسىندا ماڭگى رۋحاني بەلگى بولىپ قالا بەرسىن.
اكەم اتا-انادان جالعىز ۇل ەدى. سودان با, اكەم مەن انام اجەمدى ماپەلەپ, ەرەكشە سىيلاپ باقتى. اجەمنىڭ ايتقان تىلەگى سەرتتەي بەرىك بولاتىن. ايتقان ءسوزى جەردە قالماي, ورىندالاتىن.
ۇيگە كەلگەن قوناقتار اكەم مەن انامنىڭ جاقىن, تاتۋ-ءتاتتى دوستارى ءۇيدىڭ تابالدىرىعىن اتتاپ باسقاننان اۋەلى اجەممەن امانداسىپ, حال-جاعدايىن سۇراساتىن. كەڭ وتىرىپ كەڭەس قۇراتىن. وعان نە جەتسىن.
اجەمنىڭ وڭاشا بولمەسى ۇياداي جىلى, جارقىن بولۋشى ەدى. ۇلكەن كەڭ توسەگى, مامىق جاستىقتارى كوزدىڭ جاۋىن الىپ جايناپ تۇراتىن. سول جاستىقتاردا اۋناقشىپ بالالار راحاتتاناتىن. كەرەمەت كەزدەر ەدى-اۋ. سول بولمەدە ءداۋ ساندىق تۇراتىن. ساندىقتىڭ كىلتى اجەمدە بولاتىن.
ول ساندىقتا نە جوق دەيسىڭ؟ جارق-جۇرق ەتكەن كۇمىس القالار, اسەم بىلەزىكتەر, كەلىستى بەلبەۋلەر, قازاقى كيىمدەر, بالالار سۇيەتىن ءتاتتى كامپيتتەر تولىپ تۇرۋشى ەدى. قوناقتارعا سول ساندىقتان نەبىر سىيلى دۇنيەلەردى ءوز قولىمەن تابارىك قىپ تاراتىپ وتىراتىن.
اجەم مول پىشىلگەن دەنەلى ادام ەدى. بەتىندە شەشەك اۋرۋىنان قالعان ىزدەر كورىنەتىن. بىراق سول ىزدەر اجارىن ەش بۇزبايتىن. قارتاڭ تارتسا دا بەلىن بۇكپەي, تىك ءجۇردى. ءوزى قايراتتى, ال ءسوزى وتكىر ەدى. تاماقتى تالعاپ ىشەتىن. نەگىزگى اسى تۇيەنىڭ شۇباتى بولدى. سونان دا اجەمدى ارنايى كۇتەتىن انام قىسى-جازى تۇيە ساۋىپ, شۇبات دايىندايتىن. اجەم مەن انام سىيلاستىقتى, تاتۋلىقتى, قۇرمەتتى بيىك ۇستادى. ەل ولارعا تاڭدانا قاراۋدان ءبىر تانعان ەمەس. ايەل سىيلاستىعى ەرەكشە ونەگە عوي. اجەم كۇن جىلىنعاندا ەسىك الدىنا اپپاق جىبەك كيمەشەگى مەن كەڭ كوگىلدىر كويلەگىن كيىپ شىعا كەلگەندە, ورتالارىنا تولىقشا سالتاناتتى سۇلۋ كەلگەندەي بولىپ كورىنۋشى ەدى-اۋ.
و, اللا تاعالا, مەن سول كەزدەرى اجەمدى وسى اۋىلدىڭ ەڭ سۇلۋ ايەلىنە تەڭەۋشى ەدىم.
نەبىر سيقىر قاسيەتتەر ءبىزدىڭ اۋلادا ءجۇرىپ جاتاتىن. سونىڭ ءبارىنىڭ يەسى اجەم بولۋشى ەدى.
اتامىز اقشولاقتى اپام جۇماگۇل دە, اعام سەرىكباي دا, مەن دە كورمەدىك. اتام 1943 جىلى سۇراپىل سوعىس كەزىندە ومىردەن وزعان. ومىردەن وتكەنىنشە سوعىستاعى اسكەري ۇشقىش جالعىز ۇلىن كۇتۋدەن ءبىر تالماپتى.
اتامنىڭ بەيىتى وزدەرى ءومىر بويى مەكەندەگەن كوكسۋ جايلاۋىندا تۇر. اتام قارا جۇمىس ىستەمەگەن ادام. ەلگە اقىندىعىمەن تانىلعان, اقىندار ايتىسىنان قالماعان, ءوزى تازا, تاقۋا ادام بولعان دەسەدى. اتامنىڭ ءومىر بويى جازعان ولەڭدەرىن, وسى بىزگە جەتكىزگەن دە ءايىش اجەم. 1922 جىلى جالعىز ۇلى دۇنيەگە كەلگەندە اتامنىڭ جازعان ولەڭىن وسى ارادا بەرۋدى ءجون كوردىم.
ساعىنتىپ قىرىق بەستە قۋان تۋدى,
كوڭىلىمنىڭ سۇيگەن سايىن كىرىن جۋدى.
جال-جايا جەسەم قاناعات ەتپەۋشى ەدىم,
قىلامىن ىشسەم قورەك قارا سۋدى.
ساعىنتىپ اللا بەردى قۋانجاندى,
سۇيگەسىن ەمىرەنىپ مەيىرىم قاندى.
شارانا جاڭا تۋعان بولسا-داعى,
ازامات كورىنەدى ماعان ساندى.
قۇدايىم ەكەۋمىزگە ءومىر بەرسە,
كەلگەندە بۇل 15-كە, مەن 60-قا,
تاپسىرسام باقىت ەتىپ, مال مەن جاندى.
الدىمەن اكەسى ءولىپ, بالا قالسا,
بولار ەدى دۇنيەنىڭ ءبارى ءساندى.
اجەم دە ولەڭگە قۇمار بولاتىن. نەبىر كەلىستى ولەڭدەردى لىپ ەتكىزىپ ايتىپ-اق تاستايتىن. اتامنىڭ ولەڭدەرىن, اجەم جاتقا ايتۋشى ەدى. ماگنيتوفونعا اجەم ايتقان اتامنىڭ ولەڭدەرىن جازىپ العانىم بار. بۇگىن سول ولەڭدەر اۋلەتىمىزدىڭ ەڭ ۇلكەن, قۇندى دۇنيەسى بولىپ ساقتالىپ قالدى.
ەلۋىنشى جىلداردىڭ اياعىندا ءبىز قىزىل تۋ ۇجىمشارىنا كوشتىك. اكەم ۇجىمشاردىڭ باستىعى, اپام مۇعالىم. اۋىلىمىزدا باستاۋىش مەكتەپ بولدى. مەن ءبىرىنشى سىنىپتا وقيمىن. جۇماگۇل شالقاردا, تۋىستاردىڭ قولىندا تۇرىپ وقىدى. سەرىكباي باستاۋىش مەكتەپتى ءبىتىرىپ, كورشى اۋىلداعى مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ بەسىنشى سىنىبىنا اۋىسقان.
ءالى ەسىمدە, دەمالىس سايىن اجەم كيىم-كەشەك, تاماق الىپ, ارتىنىپ-تارتىنىپ, كورشى اۋىلعا تۇيەمەن سەرىكبايعا باراتىن. ال ءبىز, بالالار, تۇيەنى جەتەكتەپ شىعارىپ سالاتىن ەدىك-اۋ. تۇيە بوزدايدى. بالالار شۋىلداپ ايعايلايتىنبىز.
بالالارى ءۇشىن جانى ەگىلگەن قايران اجەمنىڭ جۇرەگى-اي, دەسەيشى.
اكەم: ء«بىز كوبىنە شالقار قالاسىنىڭ جانىنداعى قايىر اۋىلىندا تۇردىق. ول جەر انام تۋىستارىنىڭ مەكەنى ەدى, سونان دا تۋىستار مەنى ەركەلەتىپ, ەركىن ءوسىردى. قايىر اۋىلى تەمىرجول تورابىنىڭ قايناپ جاتاتىن قازانى ەدى-اۋ.
سول جەردە ۇلكەن قايىر كارەرى بولعان. جەڭەشەم دە سوندا ىستەدى. جۇمىس اۋىر بولعانىمەن, تەمىرجول حالىققا از بولسا دا تابىس كوزى ەدى.
ايگىلى 1930 جىلدار قازاقتىڭ ەسىنەن كەتپەس. ول كەزدە مەن ون جاستامىن. قولدا مال جوق. اكەم قارا جۇمىسقا جارامايدى. اقىندىق ونەرىن جاريا ەتۋگە قورقادى. تۇرمەگە جاۋىپ تاستاۋى مۇمكىن. ەرىكسىز ۇيدە وتىرادى. ءبىر تاڭعالاتىنىم, اكەم ەرتە تۇرىپ, دالادا اشتىقتان ءولىپ جاتقان ادامداردىڭ ولىگىن جيىپ, جەرلەپ جاتاتىن. ولگەن ادامداردى جەرلەۋ تىرىلەردىڭ مىندەتى دەپ سانايدى. قۇدايعا سەنەتىن ادال ادام ەدى, نەسىن ايتاسىڭ؟ كورمەگەن, تانىماعان ادامداردى سۇيەكشى بولىپ قارا جەرگە تاندەرىن تاپسىرۋ نەتكەن ەرلىك. تاڭعالامىن», دەپ ەسىنە الاتىن.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, كەزىندە تەمىرجول سالۋعا زور ەڭبەگى سىڭگەن, ەل قايراتكەرى, بەلگىلى بي – مىرزاعۇل شىمان ۇلى اتامىز, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ادام بولعان, ول قازاق تەمىرجولىن سالۋعا جانىن سالىپتى. مىرزاعۇل اتامىزدىڭ: «ۋاقىت كەلە كوزدەرىڭ جەتەدى, ءۇرىم-بۇتاقتارىڭ وسى تەمىرجولدىڭ قىزىعىن كورەدى», دەگەن اتالى ءسوزى ەل ەسىندە ءالى بار.
مىرزاعۇل شىمان ۇلى 1878 جىلى قازاق زيالىلارىنىڭ دەپۋتاتسيا قۇرامىندا سانكت-پەتەربۋرگ پەن ماسكەۋگە بارىپ, ەكىنشى الەكساندر پاتشانىڭ قابىلداۋىندا بولعان. 1901–1905 جىلدارى ورىنبور – تاشكەنت تەمىرجولىن سالۋعا دا قاتىسقان (ف.ع.د. ج.اسان ۇلىنىڭ جازبالارىنان الىنعان دەرەك).
اتامنىڭ مىرزاعۇل اعاسىنا ارناعان ولەڭىنەن:
كوكەكەم سالەم ايتىپتى-اي
اتىن ءبىر بىلگەن الاشقا.
وسيەتىن ايتىپ جازدىردى-اۋ,
ورىس پەن قازاق دىنىنە
دۋم سايلاعان تالاستا
كوكەكەمنىڭ كوشەسىن,
عۇلامالار تابادى-اۋ
زور كىتاپتان قاراسا.
شىنىندا دا ۋاقىت ءبارىن ورنىنا قويدى. سان سالالى تەمىرجول تورابىنداعى ەلدى مەكەندەر وركەندەدى. قازاق تەمىرجولشىلارى كوبەيدى. شالقارىمىز قالاعا اينالدى. ونداعى تەمىرجول ۆوكزالىنىڭ الدىنا مىرزاعۇل شىمان ۇلىنىڭ ەسكەرتكىشى قويىلدى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارى ەر ادامدار سوعىسقا اتتاندى, ەلدەگى اۋىرتپالىقتىڭ ءبارى ايەلدەرگە جۇكتەلدى. اجەم وتە قايراتتى ادام بولاتىن. اتام ناۋقاسقا ۇشىراپ, ۇيدەگى اۋىر جۇمىستار تۇگەلىمەن اجەمنىڭ موينىنا ءتۇستى. وسىنشا تاۋقىمەتتى كوتەرە ءجۇرىپ, ۇجىمشاردىڭ سيىر فەرماسىندا ساۋىنشى بولىپ ىستەدى. سول كەزدەگى اتاقتى «ستاحانوۆشى» اتاعىنا يە بولدى. اجەمنىڭ وسى ءبىر قايسارلىعى مەن تاباندىلىعى, سوعىستا ەرلىك كورسەتۋدەن تايماي جۇرگەن اكەمە دە جۇعىستى بولسا كەرەك دەپ ويلايمىن.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ مۇراعاتتارىن تەكسەرۋ كەزىندە №1746 دالالىق پوشتادان ج.ايمۇراتوۆتىڭ رەداكتورلىعىمەن شىعىپ تۇرعان №68 اسكەري ءبولىمىنىڭ «وتان ءۇشىن» («زا رودينۋ») گازەتىندە قىزىل جاۋىنگەر اقشولاقوۆ قۋاندىقتىڭ اناسى ءايبيبىنىڭ ء(ايىش) بالاسىنا جولداعان جانە بالاسىنىڭ اناسىنا جولداعان حاتتارى 1943 جىلعى قاڭتاردىڭ №9 جانە №12 باسىلىمدارىندا جاريالانعان. (ت.ع.ك. ت.تولەپبەرگەني, 2001).
تومەندە سول حاتتاردى بەرۋدى ءجون سانادىم.
انانىڭ حاتى
«ق ۇلىنىم قۋاندىق!
سەنى ءوز قولىمنان قىزىل ارميا قاتارىنا اتتاندىرعانىما كوپ ۋاقىت بولدى.
ءتۇن ۇيقىمدى ءتورت ءبولىپ, اق سۇتىممەن اسىراعاندا مەن سەنەن داڭقتى ەر بولۋدى, قاسارعان جەردەن قان الاتىنداي بولۋدى كۇتكەنمىن. مىنە, وسىنى ورىندايتىن ۋاقىت جەتتى. مەنىڭ اق ءسۇتىم ءالى سەنىڭ موينىڭدا, ونى اقتاۋعا مىندەتتىسىڭ دە. سولاي بولسا اڭساعان اناڭ ءۇشىن, وتان ءۇشىن بار كۇشىڭدى, قولىڭداعى بەرىك قارۋدى نەمىستەرگە قارسى جۇمسا.
مەن قازىر 53 جاستامىن. قىزىل ارمياعا دەگەن قامقورلىق ماعان جاستارداي جاڭادان قايراتتانۋدى كەرەك ەتتى. قازىر سەن تۋىپ-وسكەن «سۇتتىكول» كولحوزىنىڭ سيىر فەرماسىندا ساۋىنشى بولىپ, ستاحانوۆشا جۇمىس ىستەيمىن. كۇندەلىكتى نورمامدى كەمىندە 300 پروتسەنتتەن ورىنداپ كەلەمىن. قىزىل ارمياعا كوپتەگەن ماي ءوندىرىپ بەردىم. مەنىڭ كىزىل ارميا ءۇشىن, سەن ءۇشىن وسى ەڭبەگىمدى دە ەسىڭە ال. جاۋدى جايرات.
جەڭىسپەن قايت. قوش قالقام.
اناڭ ءايىش قوجبانوۆا».
15 قاڭتار, 1943 ج.
جالىندى جاستىڭ حاتى
«انا, سىزگە جالىندى جاس جۇرەكتەن ساعىنىشتى جاۋىنگەرلىك سالەمىمدى جولداپ, امانداسۋعا وڭ قولىمدى ۇسىنامىن.
ءسىزدىڭ جازعان حاتىڭىزدى الدىم. مەن قازىر قاس جاۋىمىز نەمىس-فاشيستەرىنە اياۋسىز سوققى بەرىپ, ايبىندى قىزىل ارميانىڭ قاتارىندا, مايداندا ءجۇرمىن.
انا, ءسىزدىڭ حاتىڭىز وي-پىكىرىمدى ورلەتىپ, دەنەمە جاڭا – كۇش-قۋات ەنگىزىپ, جاۋعا دەگەن مەيرىمسىزدىگىمدى بۇرىنعىدان دا ۇدەتە ءتۇستى.
انا, مەنى اسكەرگە ءوزىڭىز اتتاندىرعاندا جاۋىنگەر ەدىم عوي. قازىر ايبىندى قىزىل ارميانىڭ سانالى كومانديرىنىڭ ءبىرى بولدىم.
نەمىس-فاشيستەرىمەن بىرنەشە ۇرىستاردا اياۋسىز سوققى بەرىپ, ولاردى شىبىنداي قىرعانىم ءۇشىن, كوماندوۆانيە مەنى ۇكىمەت ناگرادىنا ۇسىندى. اڭساعان انا تىلەگىڭىزدى ەكى ەتپەي, ءسىز ءۇشىن, وتان ءۇشىن, قازاق حالقى ءۇشىن فاشيستەرگە سوققىنى بۇرىنعىدان دا اياۋسىز بەرىپ, ءسىزدىڭ شاتتىق ومىرىڭىزگە قول سوزىپ, ارانىن اشقان ارامزا جاۋ, نەمىس-فاشيستەرىن تۋعان جەردەن قۋىپ, جەڭىسپەن اۋىلعا قايتام.
بالاڭىز قۋاندىق».
21 قاڭتار, 1943 ج.
قىزىل اسكەر ق.اقشولاقوۆتىڭ جانە اناسىنىڭ جازعان بۇل حاتتارى 101-دەربەس بريگادانىڭ ح.بەكىشوۆ باسقاراتىن 1-اتقىشتار باتالونىنداعى كومسومولەتستەر اراسىندا تالقىلانىپ, كومسومولەتستەر اقشولاقوۆ قۋاندىقتىڭ مايدانداعى كورسەتكەن ەرلىكتەرىنە سۇيسىنە وتىرىپ, شالقار اۋداندىق كومسومولدار ۇيىمىنا حات جازىپ, اۋدان كومسومولەتستەرىن تىلداعى جۇمىستارىندا جەرلەسى اقشولاقوۆشا ەڭبەك ەتۋگە شاقىردى (ح.بەكىشوۆ, باتالون العا, 1985).
101-اتقىشتار بريگاداسىنىڭ باتالون كومانديرى حاكىم بەكىشەۆ ءوزىنىڭ «باتالون, العا!» اتتى كىتابىندا وسى وقيعالار تۋرالى جازعان. كىتاپتان ءۇزىندى: «ميشۋكوۆا دەرەۆنياسىنىڭ جانىندا بولعان شايقاستا ءبىزدىڭ پۋلەمەتشىلەرىمىزدىڭ وعىنان جاۋ اسكەرى شەگىنىپ, كەيىن قاشقان فاشيستەردىڭ ءبارى تۇگەلىمەن جويىلدى. ونى كورىپ تۇرعان بريگادا كومانديرى ياكوۆەنكو:
– اۋىر پۋلەمەتپەن جاۋدى تالقانداعان جاۋىنگەرلەر كىمدەر, بىلەسىڭ بە؟ – دەپ سۇرادى.
ءبىز سولاي قاراي جىلجىدىق.
ءبىر ۋاقىتتا, ميشۋكوۆادا ورنالاسقان جاۋدىڭ مينومەتشىلەرى ءبىزدىڭ پۋلەمەتتى بايقاپ قالىپ, ونى نىساناعا الىپ اتقىلاي باستادى. وسى كەزدە پۋلەمەت ۆزۆودىنىڭ كومانديرى قيماش بەردىقوجين اۋىر جارالانىپ, تىلعا كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. ودان كەيىن پۋلەمەت وقتاۋشى قۋاندىق اقشولاقوۆ تا اۋىر جارالانادى. پۋلەمەت جانىندا جالعىز قالعان قونىسباي تىشقانباەۆ نەمىستەرگە توقتاۋسىز وق جاۋدىرىپ, سوڭىنا دەيىن شايقاسادى.
ەرلىكپەن شايقاسقان پۋلەمەتشىلەر – ق.بەردىقوجين, ق.اقشولاقوۆ, ق.تىشقانباەۆ ەسىمدەرى سول ساتتە-اق بۇكىل مايدان جاۋىنگەرلەرىنىڭ اۋزىندا ءجۇردى», دەپ جازعان باتالون كومانديرى.
اكەمنىڭ 21 جاسىندا العان العاشقى ماراپاتى – «ەرلىگى ءۇشىن» («زا وتۆاگۋ») مەدالى ەدى.
اجەم قارتايعانىنا قاراماستان, نامازىن ۇزبەي وقىپ, ورازاسىن دا تاستاماي ۇستاۋشى ەدى. كەيدە ءبىز دە اجەممەن بىرگە سارەسى ىشۋگە تىرىساتىنبىز. بالالىق شاقتىڭ قيماس قىزىعى تاۋسىلعان با؟
اجەم اۋزىن كوبىنە سۇتكە ەزىلگەن تارىمەن اشاتىن. سول ءدام ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمنەن كەتپەيدى.
جاسى ۇلكەيىپ, تىزەلەرى مازالاي باستاعان شاقتا ءبىر-ەكى رەت:
– سەرىك, سەن مەنى مەشىتكە اپارىپ كەلشى, – دەپ ءوتىنىش ءبىلدىردى.
– اجە, نامازدى ۇيدە دە وقۋعا بولادى عوي, – دەگەنىم ەسىمدە. اجەم ماعان ۇزاقتاۋ قاراپ قالدى دا:
– بۇگىن ءپىتىر ساداقا بەرەتىن كۇن. مەن سەندەر ءۇشىن, سەندەردىڭ وتباسىلارىڭنىڭ بولاشاعى ءۇشىن زەكەت قىلامىن, – دەپ جاۋاپ بەردى.
قايران اجە! ويى دا, تىلەگى دە, تەك ءۇرىم-بۇتاعىنىڭ اماندىعى, بولاشاعىنىڭ جارقىن بولاشاعى ەكەن دەپ سۇيسىنە ويلايتىنىم بار.
اجەم ۇلىنىڭ ەر جەتىپ, ەلگە بەلگىلى ازامات بولعانىن كوردى. «قۋاندىقتىڭ اناسى» دەگەن اتقا ءماز بولۋشى ەدى. نەمەرەلەرىن باۋىرىنا باسىپ ءوسىردى. قارتتارعا ءتان مىنەزىمەن اجەمىز دە نەمەرەلەرىنىڭ وتاۋ تىگىپ, ءۇي بولۋىن ارماندايتىن. ۋاقىت وتە كەلە اجەم بۇل ارمانىنا دا جەتتى.
1966 جىلى اعام سەرىكباي مەن مەڭزيپا جەڭگەم وتاۋ قۇردى.
1974 جىلى بايان ەكەۋمىز ۇيلەندىك. ءداۋ ساندىقتىڭ ىشىندەگى سىيلىقتار تويدىڭ شاشۋىنا شاشىلدى. اجەم ءوزىن ەڭ باقىتتى ادام سەزىندى. جۇرەگىنىڭ كەڭدىگى جەر شارىنداي اسىل اجەم-اي. قايران اجە, قاسيەتتى انا! بۇدان وزگە نە تەڭەۋ تاباسىڭ؟ تابا المايسىڭ.
قارتايعان شاعىندا شوبەرەلەرىنىڭ قۋانىشىن كوردى. ءالى ەسىمدە, كوز جانارى ناشارلاعان سوڭ شوبەرەلەرىن قاسىنا شاقىرىپ, ارقايسىسىنىڭ جۇزىنە ۇزاق قاراپ, ويلانىپ وتىرىپ:
– ءيا, بۇل بالا بىزگە ۇقساعان ەكەن, – دەپ وتىراتىن. بۇل ءسوزى كەلىندەرىنە بەرگەن ەڭ ۇلكەن ماراپاتى سياقتى ەدى.
اجەمنىڭ عۇمىرى قانشاما قيىندىققا تولى بولسا دا – اشارشىلىقتىڭ دا, سوعىستىڭ دا زاردابىن كورسە دە, ول ناعىز باتىر اجە باقىتتى جان ەدى. اجەم شوبەرەسى بيبىگۇلدى الدىنا الىپ, قازاقتىڭ ەسكى ولەڭدەرىنە ونىڭ اتىن قوسىپ ايتىپ وتىراتىن. ول ولەڭدەردىڭ ءسوزى دە, اۋەنى دە ەرەكشە كەلۋشى ەدى. كوبىنەسە شوبەرەسى ايگۇلدى وزىنە جاقىن تارتىپ, ەرەكشە ەركەلەتەتىن. «ايگۇلدىڭ جۇزىنە قاراسام, ەنەمنىڭ اجارىن كورەمىن» دەيتىن. ول نەمەرە-شوبەرەلەرىنەن ءبىزدىڭ تۇقىمىمىزعا ءتان ءبىر ۇقساستىق ىزدەپ, ارقايسىسىن باۋىرىنا تارتىپ وتىراتىن.
اجەم ومىردەن وزار الدىندا اكەم مەن انام ءبارىمىزدى ەلگە جيناپ, اقىرعى ساتىنە دەيىن نەمەرە-شوبەرەلەرى قاسىندا بولدىق.
شالقار قالاسى بىرەۋگە شالعايدا جاتقان شاعىن ەلدى مەكەن بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. بىراق ءبىز ءۇشىن شالقار – ءبىر عالام ورداسى, تۋعان جەردىڭ تۇمارى, جۇرەگىمىزگە جاقىن قاسيەتتى مەكەن. ءبىزدىڭ قارا شاڭىراق بۇرىندا كەڭ دە ەڭسەلى جەر ءۇي سياقتى ەدى, قازىر قاراسام, كىشكەنە-كىشكەنە ءتورت بولمەلى شاعىن باسپانا بولىپ كورىنەدى. بىراق بۇل شاڭىراق – ءبىزدىڭ جانىمىزعا ەڭ قىمبات, قاسيەتتى مەكەن. اكەم بۇل ءۇيدى اجەم ءۇشىن ارنايى سالعان سياقتى. وسى قارا شاڭىراققا قوناقتار دا, تۋعان-تۋىستار دا ءجيى كەلەدى, كەيدە ارنايى قونىپ تا قالادى.
اجەمىز دۇنيەدەن وتكەن سوڭ, بۇل ءۇي اجەمنىڭ رۋحىن ساقتاپ قالعان بەرىك قامالداي كورىنەدى.
بۇگىن, ءبىز, ءايبيبى اجەمىزدىڭ جالعاسىمىز. ءبىزدىڭ تالعات پەن گۇلشات ومىرگە تاماشا قىز نەمەرە اكەلگەندە, مەن انامنان وسى شارانانىڭ ەسىمىنە اجەمنىڭ اتىن بەرۋگە رۇقسات سۇرادىم. بۇل مەن ءۇشىن تەك ەسىم عانا ەمەس, اجەمنىڭ اسىل رۋحىن, دانالىعىن, مەيىرىمىن كەلەر ۇرپاققا جالعاستىرۋ ەدى. اجەمنىڭ ەسىمى قايتا جاڭعىردى. مىنە, بۇگىندە مەنىڭ ءايبيبىم – ستۋدەنت. كەيدە ونىڭ مىنەز-قۇلقىنان اجەمنىڭ قاسيەتتەرىن بايقايمىن. بۇل ۇرپاق ساباقتاستىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى ەمەس پە؟ ءومىر جالعاسىپ, اتا-بابا رۋحى كەيىنگى بۋىنعا وسىلاي دارىپ كەلەدى.
اجەمىز, ءبىز ءۇشىن, اۋليە انا بولىپ كەتكەلى قاشان!..
ءبىز شالقارعا بارعان سايىن, دوسىم, ءبىر جاعىنان, اجەمنىڭ ءىنىسىنىڭ بالاسى قۋانىشبايمەن بىرگە اجەمىزدىڭ بەيىتىنىڭ باسىنا بارىپ, قۇران باعىشتاپ, باس يەمىز!..
قايران اجەم-اي. جانىڭىز ءجانناتتا بولسىن, اۋليە اجە-جان.
* * *
ۇيگە اسىعىس ەنىپ بارا جاتقان بايان مەن ەدىگەگە قاراپ تۇرىپ, قازاقتىڭ اجە مەن نەمەرە قۇرمەتى, سىيى, وشپەس ماحابباتى ماڭگى ەكەنىن انىق سەزىنگەندەي بولدىم.
بايان امان بولسىن دەپ تەبىرەندىم.
ەدىگە امان بولسىن دەپ تولعاندىم.
ءوزىمدى ويلاعام جوق.
اللادان, قازاق ورتاسىنداعى قۇدىرەتى كۇشتى كونەكوز اجەلەر اكادەمياسىنىڭ قاسيەتى مەن قادىرى جوعالىپ كەتپەۋىن تىلەدىم!
ءاۋمين!
سەرىك اقشولاقوۆ,
نەيروحيرۋرگ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى