ادەبيەتتانۋ الىبى

رىمعالي نۇرعالي ۇلىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى­نەن بولەك كوركەم ادەبي «قىزىل كۇرەڭ دومبىرا», «اي قاناتتى ارعىماق», ء«دان», «پوليگون اڭگىمەلەرى» نوۆەللالارى, «اتشابىس ەرتەڭ», «جارتاس­تاعى قاراعاي», «وق» سەكىلدى پوۆەستەرى, «ايدىن», «دەگەلەڭ دەرتى», «كۇرەتامىر» روماندارى – كوپشىلىكتىڭ كوكەيىنەن ويىپ تۇرىپ ورىن العان شىعارمالار.

رىمعالي نۇرعالي ۇلىنىڭ قۇراس­تىرۋىمەن, العى ءسوز, سوڭعى ءسوز جانە تۇسىنىكتەرمەن, رەداكتسيالاۋىمەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ءاليحان بوكەيحان, مۇحتار اۋەزوۆ تۋرالى ەنتسيكلوپە­ديا­لىق سيپاتتاعى مۇرا, ءىلياس ەسەنبەرلين­­­نىڭ 10 تومدىق شىعار­مالار جيناعى, بەيسەنباي كەنجەباەۆ, شاكىر ابەنوۆ, قاپان بادىروۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, تولەۋجان ىسمايى­لوۆ جانە تاعى باسقالاردىڭ كىتاپتارى باسىلىپ شىققان.

گازەتتە ءتىلشى بولا ءجۇرىپ, وچەرك­تەر, اڭگىمەلەر جازۋمەن, فولكلور نۇس­قالارىن جيناۋمەن قاتار, قازاق ادە­بيەتىندە كەنجەلەپ قالعان دراما سالا­سىن سارالاپ, ساراپتاپ العاش عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن ەڭبەگى ءوز الدىنا ءبىر توبە.

قازاق تەاتر ونەرىن قالىپتاس­تىرۋ­شىلاردىڭ ءبىرى, العاشقى رەجيس­سەر, كورنەكتى دراماتۋرگ جۇمات شانين مۇراسىن جان-جاقتى زەرتتەپ, جيناقتاپ «تالانت تاعدىرى» ەڭبەگىن دۇنيەگە اكەلگەن, كەيىنىرەك «جۇمات شانين» دەرەكتى ءفيلمىنىڭ ستسەناريىن دە جازعان.

ول – ۇلى اقىن, ويشىل, كەمەڭگەرىمىز اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شى­عارمالارى تۋرالى, ابايدى تانىت­قان ەلدەسى مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆ تۋرالى دا تۇششىمدى دەرەكتەر­دىڭ اۆتورى. كوپشىلىگىمىز ءىشىن تولىق وقىماساق تا, كوزىمىزبەن كورگەن «اباي» ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ باس رەداكتورى دا رىمعالي نۇرعالي ۇلى ەدى.

ەنتسيكلوپەديا دەمەكشى, قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ باس رەداكتورى بولعان كەزىندە قازاق حالقى ءۇشىن قۇندى جيناقتاردى جارىققا شىعارۋعا باس­تاماشى بولعان. كەزىندەگى تانىمال «قازاق سسر. قىسقاشا ەنتسيكلوپەدياسى», «ول كىم؟ بۇل نە؟ شاكىرت ەنتسيكلوپەديا­سى», «يسلام», «اباي», «فيلوسوفيالىق سوزدىك», «الەمدە تالاي قىزىق بار», «بوزداقتار. ەستەلىكتەر كىتابى» سياقتى ەنتسيكلوپەديالار مەن سەريالاردىڭ, جوبالاردىڭ, ادەبيەت پەن ونەر, ەستەتيكا مەن تەاتر ماسەلەلەرىن ءسوز ەتەتىن كوپتەگەن ەسسە, پورترەت, شولۋ, ماقالالار تسيكلىنىڭ اۆتورى بولعانىن دا بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى.

ماسكەۋدە جارىق كورگەن «كراتكايا ەنتسيكلوپەديا دوماشنەگو حوزيايستۆا» اتتى بىرتومدىقتى ىقشامداپ, قازاقشا ماتەريالدارمەن بايىتىپ «شاڭىراق» ءۇي-تۇرمىسى ەنتسيكلوپەدياسىن جارىققا شىعارۋعا, «شاڭىراق» دەگەن ءار قازاقتىڭ «تىلىنە جەڭىل, جۇرەگىنە جىلى تيەتىن» ادەمى اتتى قويعان دا قازاق ءۇشىن جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي جۇرگەن اكادەميك اعامىز بولعان.

«شاڭىراق» اتى اۋدارما دەگەنمەن, زاتى بەلگىلى عالىمدار ح.ارعىن­باەۆ, ا.سەيدىمبەك, ەتنوگرافتار ج.بابا­لىق ۇلى, م.يۋسۋپوۆ, ت.ب. اۆتور­لىعىمەن جازىلىپ, ۇلتتىق سالت-ءداستۇر كەڭى­نەن ناسيحاتتالعان تىڭ ماتەريالدار­مەن تولىقتىرىلىپ, اسەم بەزەندىرىل­گەن ءتولتۋما باسىلىم بولدى. ەل تاۋەل­سىزدىگىنىڭ قارساڭىندا – 1991 جىلى اۋەلگىدە 100 مىڭ تيراجبەن باسىلعان بۇل ەنتسيكلوپەديا اتا سالتىن ارداقتاپ, ۇلت تۇرمىسىن ۇرپاق ومىرىنە سەرىك ەتۋدە وزىندىك ءرول اتقاردى. ءار شاڭىراقتا كىتاپ سورەسىنىڭ تورىنەن ورىن العان, قازاق تاريحىندا العاش رەت (وكىنىشكە قاراي, ازىرگە سوڭعىسى دا) 345 مىڭنان استام تيراجبەن جارىق كورگەن بۇل ەنتسيكلوپەديانىڭ بار جاۋاپكەرشىلىگىن كوتەرگەن باس رەداكتور, ياعني رىمعالي نۇرعالي بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون.

ەنتسيكلوپەديا گرەكتىڭ «ەنتسيكلوس پايدەيا» عىلىم-بىلىمگە ۇيرەتەمىن دەگەن سوزىنەن شىققان ەكەن. شىندىعىندا ءار تومىنا بىرنەشە مىڭ ماقالا ەنگىزىلىپ, اۆتور­لىعىنا بىرنەشە ءجۇز ادام تارتىلاتىن بۇل باسىلىم كەز كەلگەن ۇلتتىڭ ۇلكەنى مەن كىشىسىن تۇگەلدەي عىلىم, ءبىلىم­نىڭ قىر-سىرىنا ۇيرەتەتىن باسىلىم.

اكادەميك رىمعالي نۇرعالي وسى مۇمكىندىكتى العاشقى كۇننەن-اق ايقىن اڭعارىپ, ۇلت جادىن قالىپتاستىرۋ جولىندا قىزمەت ەتكەن. سول ءۇشىن 1988 جىلى الاش قايراتكەرلەرى اقتالۋدان ءبىر جىل بۇرىن «قازاق سسر» قىسقاشا ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 3-تومىنا ەنتسيكلوپەديانى قويىپ, كۇندەلىكتى ­گازەت-جۋرنالداردا اتى اتالمايتىن ء«الىمحان ەرمەكوۆ», «جاقىپ اقباەۆ» سياقتى ماقالالار ەنگىزگەن. ول كەزدە بۇل بارلاۋ عانا ەمەس, باس­تى بايگەگە تىگۋمەن بىردەي ەدى. سەبەبى سول ەرمەكوۆ قايتىس بولعاندا قاراپايىم قازاناما بەرگەنى ءۇشىن ءمۇيىزى قاراعايداي جازۋشىمىز ءا.ءالىمجانوۆ 1972 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قىز­مەتىنەن قۋىلىپ, پارتيالىق جازا السا, ال اقباەۆ تۋرالى قالام تارت­قان سول زامانداعى جاس عالىم, كەيىن اكادە­ميك بولعان ع.ساپارعاليەۆ قۋعىن-سۇر­گىنگە ۇشىراعان ەدى. مۇنىڭ بارىنەن حابار­دار ر.نۇرعاليدىڭ ارەكەتى ونىڭ الاش اردا­گەرلەرىنىڭ ۇلى رۋحى الدىندا نەدەن بولسا دا تايىنبايتىندىعىن كورسەتكەن.

ال كەلەسى 1989 جىلدىڭ سوڭىندا شاكارىم باستاعان ۇلت ۇلىلارى اقتالىپ, حالقىمەن قايتا تابىستى. باسۋلى تۇرعان ادەبيەت پەن ونەرگە ارنالعان ءتورتىنشى توم­دى قاڭتارىپ قويىپ, اكادەميك ر.نۇر­­عالي وعان شاكارىم, ءا.بوكەيحان, ا.باي­­تۇرسىن ۇلى, م.دۋلات ۇلى, م.جۇما­باەۆ, ج.ايماۋىت ۇلى باستاعان الاش اياۋلى­لارىن قوسادى. ءوزى بىلەك سىبانىپ, اۆتورلار قاتارىنا كىرەدى. كەيىن بۇل ەڭبەك­تەرى مونوگرافيالىق زەرتتەۋلەرگە ۇلاسىپ, جەكە جيناقتار تۇرىندە باسىلدى.

قۋعىن-سۇرگىننىڭ ازابىن باستان كە­شىپ, «ستەپلاگتا» وتىرعان تالانتتى ادە­بيەتشى, عالىم ب.ىسقاقوۆقا «رەپرەسسيا», «رەابيليتاتسيا» اتتى ماقالالار جاز­عىزىپ, ەسىمدەرى الدەقاشان ۇمىت بولا باستاعان تالاي ۇلت زياتكەرلەرى­نىڭ ساۋا­بىن الدى. بۇل ۇلت جولىندا شەيىت بولعان ۇلىلار ارۋاعىنىڭ ءار قازاقتىڭ جۇرەگىنە شاپاعات شىراعىن جاققان كەز ەدى. وسى ءىستىڭ دە باسى-قا­سىندا اۋزىنا ماعجان تۇكىرگەن كەشەگى كەنجەباەۆتىڭ بەل بالاسى رىمعالي نۇرعالي جۇرەدى. مەن التى جىل زەردەلەگەن جايىق بەكتۇروۆتى دا العاش سول ەنتسيكلوپەديالارعا ەنگىزگەن رىمعالي نۇرعالي ۇلى بولدى.

ەنتسيكلوپەدياداداعى تولاعاي ەڭبە­­­گىنەن بولەك حح عاسىردىڭ 20–30 جىل­دارىنداعى قازاق ادەبيەتى ۇجىمدىق مونوگرافياسىنىڭ اۆتورى بولۋى دا ۇلكەن جۇكتى كوتەرگەن قابىلەتىن كورسەتەدى. الاش ساۋلەسىن بالا كەزىندە كوزى اشىق اكەسى نۇرعاليدان ەستىگەن رىمعالي ءبىلىم قۋىپ الماتىعا كەلگەندە مۇحتار اۋەزوۆ, بەيسەنباي كەنجەباەۆ, قايىرجان بەكحوجين, ىسمەت كەڭەسباەۆ, ماۋلەن بالاقاەۆتاردىڭ ورتاسىنا ءتۇسۋى, ولاردىڭ بۇلقىنعان جاستى باۋىرىنا تارتىپ, بولاشاق ازۋلى اكادەميكتى تاربيەلەپ جاتقانىن ول كەزدە كىم بىلگەن, – دەيدى ب.ەردەمبەكوۆ «الاشوزەك رىمعالي نۇرعالي عۇمىرناماسى» ماقالاسىندا.

ۇلتقا قىزمەت ەتۋ, مانساپ داۋلەت ءۇشىن ساتىلماۋ, بويداعى باردى ۇلكەن ماقساتقا ارناۋ سەكىلدى الاش قايرات­كەرلەرى مۇرات تۇتقان ۇلى قاسيەتتەردى بەرىك ۇستانعان قازاق ادەبيەتىن قالىپ­تاستىرعان عالىمدار كوشىنىڭ باسىن­دا تۇرعان بەيسەنباي كەنجەباەۆ العاش «الاشتانۋ» ءپانىن ءوز پاتەرىندە وقىتقانىن بۇگىنگى كۇنى بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. ب.كەنجەباەۆتان كەيىن «الاشتانۋ كۋرسىن» ءوز ۇيىندە وتكىزگەن رىمعالي نۇرعالي احمەت, ماعجان, جۇسىپبەك, مىرجاقىپ شىعارمالارىن ءبىر توپ جاستىڭ ەرتەرەك تانۋلارىنا سەبەپشى بولعانى دا – ۇلكەن ەرلىك.

رىمعالي نۇرعالي ۇلى ءار جىلدارى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جازعان 50-دەن استام كىتاپ, ­700-دەي عىلىمي ەڭبەك پەن ماقالانىڭ اۆتورى. وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن 1968 جىلى جارىق كورگەن «تراگەديا تابيعاتى», ورىس تىلىندە «تراگەدي م.اۋەزوۆا» دەگەن اتپەن شىقسا, 1969 جىلى – «تالانت تاعدىرى», 1974 جىلى – «ارتەريا», «ونەر الدى قىزىل ءتىل», «قازاق دراماتۋرگياسى», 1979 جىلى – «ادەبيەتتىڭ ەستەتيكالىق ءمانى», 1985 جىلى – «پوەتيكا درامى», 1986 جىلى – ء«داستۇر مەن قازىرگى ادەبي پروتسەسس», «تەلاعىس», 1987 جىلى – «قازاق رەۆوليۋتسيالىق پوەزياسى» جانە «مۇحتار اۋەزوۆ – قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى», 1989 جىلى – «جاڭارۋ اعاشى», 1990 جىلى – «ەرتەڭگى بايگە. رومان. نوۆەللالار», 1991 جىلى – «ا.بايتۇرسىنوۆ», ء­ىى تومدىق «ارقاۋ», 1993 جىلى – «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى», 1999 جىلى – «اۋەزوۆ جانە الاش» جانە «قازاق ادەبيەتى. وقۋلىق», 2000 جىلى – «ايعاق», «كوركەم ءسوز», 2002 جىلى – «قازاق ادەبيەتى­نىڭ التىن عاسىرى», 2003 جىلى – «ادەبيەت تەو­­رياسى. جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان وقۋلىق-حرەستوماتيا», 2009 جىلى – «تولعاۋى توقسان قىزىل ءتىل», 2010 جىلى – «كازاحسكايا ليتەرا­تۋرا: كون­تسەپتسي جانرى» جانە تاعى باسقا ەڭبەكتەرى ۇلت ادەبيەتىندەگى ءادىس, جانر, ستيل, ءداستۇر مەن جالعاستىق, پوە­­تيكا ماسەلەلەرىن, دراماتۋرگيا جان­رىن كوركەمدىك-تەوريالىق تۇرعىدان تالداپ, ادەبيەتتانۋدىڭ سان سالاسى تۋرالى جازعان كوپتەگەن مونوگرافيالارى مەن وقۋ قۇرالدارى, سىني كىتاپتارى قازاق ادەبيەتىنىڭ ىرگەسىن قاتايتقان قارىمدى قالامگەر بولعاندىعىنا دالەل.

ل.تولستويدىڭ ء«ازازىل» پوۆەسىن, ن.پوگوديننىڭ «سالتانات جىرى» پەساسىن, ءا.كەشوكوۆتىڭ «سوڭعى شاقىرىم» دراماسىن, پ.براگيننىڭ «17 جايلى حيكايا» پوۆەسىن, ەستون اڭگىمەلەرىن, بىرنەشە كوركەم فيلمدەردى قازاق تىلىنە اۋدارعان. مەكتەپتىڭ 11-سىنىبىنا ارنالعان قازاق ادەبيەتى وقۋلىعى­نىڭ اۆتورلارىنىڭ دا ءبىرى – رىمعالي نۇرعالي ۇلى.

رىمعالي اعاي 28 جاسىنان ياعني, 1968 جىلدان قازاقستان جازۋشىلار ودا­عىنىڭ, 1991 جىلدان قازاقستان پەن-كلۋبىنىڭ, تەرمينولوگيا جانە ونو­ماستيكا كوميتەتىنىڭ, مەملەكەتتىك سىي­لىقتار جونىندەگى كوميتەتتىڭ, بىر­نە­شە عىلىمي-ادەبي باسىلىمداردىڭ رەدكوللەگيا مۇ­شەسى بولىپ, كەزىندە امەريكا, ­ان­گليا, فرانتسيا, گەرمانيا, ءۇندىستان, ما­جارستان, يران, تۇركيا, موڭعوليا, قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا, چەحيا, سلوۆاكيا ەلدەرىندە, قازان, ريگا, دۋشانبە, بىشكەك, تبي­ليسي, ەرەۆان, باكۋ, ماسكەۋ, كيشينەۆ قالا­لارىندا وتكەن حالىقارالىق, بۇكىل­وداقتىق, ايماقتىق عىلىمي-تەوريالىق كون­فەرەنتسيالارعا, ءتۇرلى جيىنعا قا­تىسىپ, عىلىمي باياندامالار جاساعان, ءسوز سويلەگەن عالىم.

* * *

ۋنيۆەرسيتەتكە كەلىپ, اسپيرانتۋ­راعا قۇجاتتارىمدى وتكىزدىم. الدىمەن تاقىرىپ بەكىتۋ كەرەك, دەپ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنا جولداما بەردى. كەلسەم, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى كابينەتىندە ەكەن. ول كەزدە رىمعالي اعايدى تانىمايمىن. اققۇبا ءوڭدى, شاشىن اق قىراۋ شالعان, اسىقپاي سويلەيتىن ادام. جوبامەن ءبىزدىڭ جاقتا تۋعان جايىق بەكتۇروۆ, اسپيرانتۋرا دەپ بىردەڭە ايتتىم.

ء«يا, جاكەڭدى بىلەمىز. ول ناعىز شەجىرە ادام عوي, ونىڭ دا ارتىندا ىزدەۋشىسى بولسا, ارۋاعى ريزا بولار دەدى. قولىمداعى قاعازعا سوزگە كەلمەي «جايىق بەكتۇروۆتىڭ ادەبي مۇراسى» دەپ جازىپ, قول قويىپ بەردى. «جەتەكشىڭ مەن بولامىن», قازىر جۇمىس ىستەپ وتىرمىن, كەيىن كەل, اسىقپاي سويلەسەمىز», دەدى. راحمەتىمدى ايتىپ شىعىپ كەتتىم. سونىمەن ديسسەرتاتسيا تاقىرىبى – «جايىق بەكتۇروۆتىڭ ادەبي مۇراسى», جەتەكشى – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك رىمعالي نۇرعالي بولىپ بەكىتىلدى. اينالدىراتىنىم – ايىقتىڭ جازعاندارى. جايىقتىڭ əدەبي مۇراسى دەگەننىڭ شەگى كورىن­بەي كەتتى. جازعاندارىم عالىمدار­دىڭ تالقىسىندا ابدەن يلەندى. تالاي تالقىدان ءوتتى. اتتەستاتسيالىق كوميتەت تالابىنا سايكەس ماقالالارىم جاريالاندى. التى جىلدا قاعازدارىمدى قۇشاقتاپ, اعايدىڭ الدىنا تالاي كەلدىم.

حالىقتا «جاقسىمەن وتكىزگەن ءبىر كۇنىڭ مىڭ كۇنگە تاتيدى» دەگەن ءسوز بار عوي. جايىقتى جىرلايمىن دەپ ءجۇرىپ, رىمعالي نۇرعالي ۇلىنىڭ الدىندا وتكىزگەن ساناۋلى ۋاقىتتا «ۇلكەن تۇرعاندا كىشىنىڭ سويلەگەنى, ۇلكەن تۇرعاندا كىشىنىڭ وتىرعانى ابەستىك» ەكەنىن, «ۇلكەننىڭ ءسوزىن قالتقىسىز تىڭداۋدى» ۇيرەندىم, «ادام ءبىلىمدى بولعان سايىن دالاداي كەڭپەيىلدى بولاتىنىن» ۇقتىم, «كورە الماۋشىلىق, ىشتارلىق تاياز ادامدارعا ءتان قاسيەت» ەكەنىن, «كەڭ ادام كەلەشەكتى ويلايدى» دەگەندەردى دە اعايدان  ەستىدىم.

سولايشا ەلىمىزدىڭ شىعىسىندا تۋىپ, سانالى عۇمىرىندا وڭتۇستىك, سولتۇستىكتە ەڭبەك ەتىپ, الماتىنىڭ توپىراعىن ماڭگىلىك مەكەن ەتكەن, ادەبيەتىمىز­دىڭ اسقار تاۋداي تۇلعالارىنىڭ ءبىرى رىمعالي نۇرعالي ۇلىنىڭ شاكىرتى بولۋ ارقىلى جايىق بەكتۇروۆتىڭ ادەبي مۇراسىن تولىق جيناقتاپ, عىلىم دەگەن ۇلكەن ايدىنعا ءوزىمنىڭ تامشىداي ۇلەسىمدى قوستىم دەسەم بولادى.

رىمعالي نۇرعالي ۇلىنىڭ عىلىم­عا ادالدىعى, تاريحي دەرەكتەرگە ىجدا­عات­تىلىعى, الاش ارداگەرلەرiن پiر تۇتۋى, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قورعاي بiلۋi, حالقىن ءسۇيۋi, نامىسشىلدىعى – ۇلگi تۇتار قاسيەتتەرى بولدى. ول زامانداستارى مەن سوڭىنان ەرگەن شاكىرتتەرىنىڭ شىققان تاۋىنىڭ بيىك بولعانىن قالايتىن اردا قاسيەتى بار نار تۇلعا ەدى. 14 عىلىم دوكتورىن, 40-تان استام عىلىم كانديداتىن دايار­لاپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ عىلىمي اينالىمىن تولىقتىرۋعا ەرەكشە ۇلەس قوسقان اكادەميكتىڭ جەتەكشىلىگىمەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيانى قاتارلاس قورعاعانداردان تانىمال ايتىسكەر اقىندار, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بالعىنبەك يماشەۆ, قازىر ەۇۋ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سەرىكزات دۇيسەنعازى, ەۇۋ پراك­تيكالىق قازاق ءتىلى كافەدراسى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارى­نىڭ كانديداتى قۋاندىق قۇلمانوۆ جانە باسقالار بار.

جۇپار كەنجەتايقىزى,

«تۇران-استانا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ ­كانديداتى