ۇلتتىق سپورتتى دامىتۋ – ەلدىك ءىس

– لاۋازىمدى قىزمەتكە كەلگەنىڭىزگە ءبىر ايدان استام ۋاقىت ءوتتى. كەلەشەكتە اتقارىلۋعا ءتيىس جۇمىستاردىڭ جالپى جوسپارى ءتۇزىلدى مە؟

– بيىلعى 1 اقپاننان باستاپ قۇرامىنا 10 فەدەراتسيا قارايتىن ۇلتتىق سپورت قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى لاۋازىمىن اتقارۋ ماعان جۇكتەلدى. راس, وراسان زور جاۋاپكەرشىلىك, امانات ارقالاعا­نى­مىزدى سەزىنىپ وتىرمىن. ءبىز الدىمەن قاۋىمداستىقتىڭ الداعى جىلداردا اتقا­راتىن جۇمىستارىنىڭ ناقتى جوسپارىن ءتۇزىپ, ياعني تۇجىرىمداماسىن جازىپ, تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگىنە ۇسىنباقپىز.

وسى تۇجىرىم ارقىلى قاۋىم­­داس­­تىق­تىڭ باعدارلاماسى بەكىتىلەدى. كون­تسەپ­­تسيانى جازۋ بارىسىندا وڭىرلەردى ارا­لاپ ۇلتتىق سپورتتىڭ قازانىندا قاي­ناپ كەلە جاتقان باپكەرلەر, سپورتشىلار, ما­ماندارمەن تىلدەسىپ, ولاردىڭ دا ۇسىنىس-پى­كىرى ەسكەرىلدى. ءار فە­دەراتسيانىڭ باسشى­لىعىمەن كەڭەسە وتىرىپ, كوپ ءىستىڭ ءتۇيىنىن تار­­قاتىپ, ماڭىزدىسى تۇجىرىمعا ەنگى­زىلدى. وسىلايشا, الداعى بەس جىل ىشىندە اتقارىلاتىن جۇمىس كون­تسەپ­تسيادا ايقىندالىپ, جازىلدى.

– قاۋىمداستىققا قاراي­تىن فەدە­راتسيالاردىڭ سترا­تە­گيا­لىق جوس­پار­لارى ءتۇزىلدى مە؟

– ۇلتتىق سپورت قاۋىم­داستىعىنا بۇ­عان دەيىن 10 فەدەراتسيا قاراسا, بىلتىر قۇ­­رىلعان ارقان تارتىس فەدەراتسياسى دا قۇرامى­نا ەندى. بۇدان بولەك, قازاق كۇرەسىن دە قاۋىم­داستىق قاناتىنا الۋ ماسەلەسى كوتە­رىلىپ وتىر. بىلتىر جاپپاي كوكپار ءوز الدى­نا فەدەراتسيا بولىپ وتاۋ تىكتى. وسى ۇيىم دا قاۋىمداستىقتىڭ قامقورلىعىن كورۋگە ءتيىس.

بابادان قالعان ءتول مۇرامىزدى زەرتتەپ, زەردەلەپ كىتاپتار جازىپ, عىلىمي اينا­لىمعا ەنگىزۋ ءىسى كۇن تارتىبىندە تۇر. ۇلت­تىق ويىنداردىڭ ىشىندە بايگە, كوكپار, قازاق كۇرەسى كەڭ ەتەك جايىپ, وركەن­دە­گەنىمەن, تەڭگە ءىلۋ, جامبى اتۋ سىندى جاۋىنگەرلىك ونەردى شىڭداعان ۇلتتىق سپورتىمىز كەنجەلەپ قالعانى انىق. ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنىڭ تاريحىن, وركەن­دەۋ كەزەڭىن تولىققاندى زەرتتەپ جازعان عالىمداردىڭ, زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەك­تەرى مەكتەپ, كوللەدج, جوعارى وقۋ ورىن­دا­رىنىڭ كىتاپحانالارىنا تاراتىلادى.

بىلتىر دۇنيەجۇزىلىك كوشپە­لىلەر ويىن­دارىندا ات سپورتى سايىستارىن وتكىزۋ ماقساتىندا كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, زاماناۋي ۇلگىدە جابدىقتالعان «قازانات» يپپودرومىنىڭ جانىنا جىلقى مۋزەيىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى بوتاي قونىسى –  جىلقى ت ۇلىگىن العاش قولعا ۇيرەتكەن مەكەن. مۇنداي جىلقى جانۋارىنا قاتىستى تاريحي ورىندار, قۇندى جادىگەرلەر ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە بار. بىراق سونىڭ ءبارىن كوزبەن كورىپ, تاماشالاۋعا كوپشىلىكتىڭ قولى جەتە بەرمەيدى. سوندىقتان «قازانات» يپپودرومىنىڭ ىرگەسىنەن جىلقى مۋزەيى اشىلار بولسا, ونىڭ ىشىنە وسى قۇندى مادەني مۇرامىزدان حاباردار ەتەتىن جادىگەرلەر قويىلۋى كەرەك. ودان بولەك, 3D ۇلگىسىندە روليكتەر كورسەتەتىن, تاريحي مالىمەتتەرمەن بولىسەتىن كينوتەاتر اشىلىپ, كەلگەن تۋريستەرگە تانىمدىق اقپارات ۇسىنىلادى. ودان كەيىن ەتنودۇكەن اشىلىپ, قوناقتاردىڭ قاجەتىن وتەيتىن كادەسىيلار ساتىلادى. مۇنىڭ بارلىعى دا ەڭ الدىمەن ءتۋريزمدى دامىتۋعا زور سەپتىگىن تيگىزەدى. قالا بەردى, يپپودرومدا تۋريستەرگە ارنالعان ءمىنىس اتتارى باعىلادى. كەلگەن ءاربىر تۋريست جىلقى ت ۇلىگىمەن جانى ەگىز جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كوشپەلى تۇر­مىسىنان قۇلاعدار بولادى. مەكتەپ وقۋ­شىلارى, ستۋدەنتتەر ءجيى-ءجيى ساپارلاپ كەلىپ مۋزەيدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسۋ ارقىلى دا ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنىڭ بۇقارالىق سيپات الۋىنا اسەر ەتەدى. بيزنەس وكىلدەرى دە ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىن دامىتۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, وسى يگى باستامانىڭ باياندى بولۋىنا ۇلەس قوسادى دەپ سەنىم ارتامىز.

– بىرەر كۇن بۇرىن جامبى اتۋدان الەم كۋبوگىنىڭ كەزەڭى پاكىستاندا ءوتتى. باسقا ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىن وزگە ەلدەردە دامىتۋ ءىسى قالاي وربىمەك؟

– قاۋىمداستىققا قارايتىن ۇلت­تىق سپورت تۇرلەرىنىڭ بارلىعىن دا حالىق­ارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاپ, ءورىسىن كەڭەيتۋ ءازىر مۇمكىن ەمەس. وعان ءبىزدىڭ قارجىلىق الەۋەتىمىز جەتپەيدى. سەبەبى قاراڭىز, ءسىز كوكپاردى ەۋروپا ەلدەرىندە دە دامى­ت­قىڭىز كەلەدى, وعان اتتاردى قايدان جيناپ, قامتاماسىز ەتەسىز؟ كوماندالىق كوكپار ويىنىن ۇيرەتۋ ءۇشىن قايسىبىر ەلگە جاتتىقتىرۋشىلار, نۇسقاۋشى مامان, ءتىپتى ويىنشىعا دەيىن اپارىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى باۋلۋ قىرۋار قاراجاتتى, قۋاتتى ۇجىمدى قاجەت ەتەدى. سونداي-اق الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە جانۋارلاردى قورعايتىن قوعامدىق ۇيىمدار بار. ولار­دىڭ باستى تالابى – جان-جانۋار­لاردى قورعاۋ بولعاندىقتان, اتتى سابالاپ كوكپار تارتۋدى قۇپتامايتىنى بەلگىلى.

ءبىر مىسال ايتايىن, مەن بۇعان دەيىن ەكى جىل جامبى اتۋ فەدەراتسياسىنىڭ پرەزي­دەنتى لاۋازىمىن اتقاردىم. شەتەلدە تۋرنير ۇيىمداستىرىپ, سوعان بارعاندا الگى ۇيىمنىڭ ەڭ باستى تالابى اتتى قامشىلاۋعا بولمايدى دەدى. ايىلدى دا قاتتى تارتىپ مىنۋگە رۇقسات جوق. تەك تەبىنىپ قانا جىلدام­دىقتى ارتتىراسىڭ. مۇنداي كولدەنەڭ كەدەرگى تۇرعاندا ۇلتتىق ويىن تۇرلەرىن, ونىڭ ىشىندە ات سپورتىن الەمدىك ارەنادا ورىستەتۋ جەڭىل سوقپايدى. سول سەبەپتى دە ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىن ەكى باعىتتا دامىتۋ كەرەك: حالىقارالىق ارەنادا ءھام ەل ىشىندە. اسىق اتۋدى الەمدىك ارەنادا دامىتۋعا بولادى. ويتكەنى اسىقتى بۇگىندە پلاستيكتەن قۇيىپ شىعارىپ وتىرعان شاعىن تسەحتار بار. سۇيەكپەن ويناۋعا مۇمكىندىك بولماسا, وسى بالاماسىمەن دە ۇلتتىق ويىندى وركەندەتۋگە بولادى. ارقان تارتىستىڭ دا ءورىسى ۇلعايا ءتۇستى. بۇگىندە 60-قا جۋىق ەلدە ارقان تارتۋ سپورت رەتىندە قارقىن الىپ كەلەدى. ءداستۇرلى ساداق اتۋ سپورتىن دا دامىتۋعا مۇمكىندىك مول. توعىزقۇمالاق زياتكەرلىك ويىنىن, قازاق كۇرەسىن, جامبى اتۋ سپورتىن دا حالىقارالىق دارەجەدە ناسيحاتتاۋعا الەۋەتىمىز جەتەدى. وسى سپورت تۇرلەرىن الەمدىك ارەنادا ناسيحاتتاپ, دامىتۋعا قوماقتى قاراجات كەرەك. جامبى اتۋدان ءبىر عانا حالىقارالىق تۋرنيرگە قاتىسۋ ءۇشىن كومانداداعى سپورتشىلاردىڭ تەك بارىپ-كەلۋ بيلەتىنىڭ وزىنە 5 ميلليونعا جۋىق قاراجات شىعىندايسىڭ. جىلىنا 4-5 جارىسقا قاتىستى دەگەندە ءبىر عانا فەدەراتسيانىڭ سپورتشىلارىن شەتەلگە اپارۋعا قانشاما قارجى قاجەت بولادى.

ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىن ەل ىشىندە ورىستەتۋ ىسىندە دە الەۋمەتتىك ساۋالناما جۇرگىزىپ, ءار ايماقتاعى تۇرعىنداردىڭ پىكىرىن ەسكەرگەن ءجون. سودان كەيىن جەر جاعدايىنا, كليماتتىق احۋالىنا قاراي دا ويىن تۇرلەرىن دامىتۋ جۇيەلەنۋگە ءتيىس. ماسەلەن, التى اي قاردىڭ استىندا قىستى وتكەرەتىن وڭىرلەردە كوكپاردى دامىتا الامىز با؟ ودان دا نەگە تەرىسكەيدە, شىعىس سىندى قارى قالىڭ تۇسەتىن وڭىرلەردە اسىق اتۋدى, ارقان تارتىستى كوبىرەك ناسيحات­تاپ, ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ, كوكپاردى جىل ون ەكى اي تارتۋعا ىڭعايلى وڭتۇستىك وبلىس­تاردا دامىتپايمىز؟ بارلىق وبلىستا بىر­دەي ورىستەتۋ كەرەك دەگەن جالاڭ ۇراندى دوعارۋ قاجەت. مۇنى مەملەكەت باسشىسى بۋرا­بايدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا دا ايتتى. ءبىز سوعان باسا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك.

– ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى كەڭ قانات جايۋى ءۇشىن قايتپەك كەرەك؟

– بىلتىرعى دۇنيەجۇزىلىك كوشپە­لىلەر ويىندارىنىڭ داڭقى ۇلتتىق سپورتىمىز حالىقتىڭ ساناسىندا قايتا ويانىپ جاڭ­عىرۋىنا زور سەرپىن بەردى. بالاسىنىڭ ءتول سپورتىمىزبەن شۇعىلدانعانىن قالايتىن اتا-انالاردىڭ دا قاتارى قالىڭداپ كەلەدى. ءسوز باسىندا ايتتىم, ءدۇبىرلى دودانى وتكى­زەتىن سپورتتىق ينفراقۇرىلىم بارىنشا جاڭاردى. ەندى وسى يگىلىكتى حالىق كورۋگە ءتيىس. بيىل قوڭىر كۇزگە قاراي استانادا « ۇلى دالا ويىندارى» اتتى ەتنوسپورت سا­يىسىن وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل, ەڭ الدىمەن, ەل ىشىندە ۇلتتىق سپورتىمىزدىڭ قانشالىقتى قارقىن الىپ, قاي باعىتتا دامىپ جاتقانىن ايقىندايتىن سىناق سايىسى. ەكىنشىدەن, كەلەسى جىلى قىرعىزستاندا وتەتىن VI دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارىنا قاتىساتىن سپورتشى­لارىمىزدىڭ ازىرلىگىنە بەزبەن بولماق. كەم تۇسىمىزدى بۇتىندەپ الۋعا بەرىلەتىن مۇمكىندىك.

ۇلتتىق ويىن تۇرلەرى ءورىسىن كەڭەيتۋگە سپورتشىلاردى ىنتالاندىرۋدىڭ دا تي­گىزەر اسەرى مول. بىزدە جازعى, قىسقى وليم­پيا­دا, پاراليمپيادا, سۋردليم­پيادا ويىندارىندا مەدال ولجالاعان ساڭلاق­تارعا مەملەكەت تاراپىنان قوماقتى سىياقى بەرىلەدى. بۇل – وراسان قولداۋ, دەمەۋ. سول سەكىلدى ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن الەم چەم­پيوناتى سىندى حالىقارالىق سايىستاردا جۇلدە العان سپورتشىلاردى قاناتتاندىرىپ سىياقى بەرىلسە دەگەن ماسەلەنى دە كوتەردىك. كورپەمىزگە قاراي كوسىلىپ, سوماسى تىم قوماقتى بولماسا دا, بەلگىلى ءبىر مولشەردە قاراجات بەرىلگەنى دۇرىس. ءارى جاستاردىڭ دا ۇلتتىق ويىن تۇرلەرىمەن شۇعىلدانۋىنا قىزىعۋشىلىعىن وياتادى. بۇدان مەملەكەتكە ماسىلدىق پسيحولوگياسى ويانباۋى كەرەك. ءار فەدەراتسيا پرەزيدەنتى ءوزى باسقاراتىن ۇلتتىق سپورت ءتۇرىن الەمدىك دەڭگەيدە دامىتۋعا قارجى كوزىن تابۋعا ءتيىس. الداعى ۋاقىتتا ولاردىڭ اتقارعان جۇمىسى KPI ارقىلى سارالانادى. ءتىپتى ۇلتتىق سپورت قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى شارۋانى قانشالىقتى ۇيلەستىرە العانى دا وسى ولشەممەن ايقىندالادى.

جالپى ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى­مەن شۇعىل­داناتىن ساڭلاقتاردىڭ ەڭبەگى قاشاندا باعالانۋى كەرەك. بىلتىر دۇنيە­­­­جۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارىندا جامبى اتۋدان قۇراما مۇشەلەرى زور تابىسقا جەتتى. ەڭبەكتى باعالاپ, فەدەراتسيا پرەزيدەنتى رەتىندە باس باپكەرگە اۆتوكولىك, سپورتشىعا استانا قالاسىنان پاتەر تارتۋ ەتتىك. قۇسبەگىلىك فەدەراتسياسى دا كاسىپكەردى ۇيىمداستىرىپ, قىران باپتاۋشى ازاماتتارعا اۆتوكولىك مىنگىزدى. مۇ­نىڭ بارلىعى دا ۇلتتىق سپورتتى وركەندەتۋ باعىتىندا جاسالعان قادام. باسقا دا ۇلت­تىق سپورت تۇرلەرىمەن شۇعىلداناتىن ازاماتتاردىڭ قوماقتى تابىسىن وسىلاي قولداپ, قۋاتتاساق ولار قاناتتانادى. جاس­تاردىڭ دا قىزىعۋ­شىلىعى ارتا تۇسەدى.

قاۋىمداستىققا قاراستى فەدەرا­تسيا­لاردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋعا ءبىر جىلعا قوماقتى قارجى قاجەت. مۇنى شەشۋدە دەمەۋشىلەردى ۇيىستىرىپ, كاسىپ­كەرلەردى جۇمىلدىرۋدى كۇشەيتكەن ابزال. تەك قازىنانىڭ قارجىسىنا تەلمىر­مەي, قوسىمشا قاراجات تارتۋعا كۇش سالۋدى قولعا الامىز.

– ءسىز ەكى جىل بۇرىن جامبى اتۋ, بىل­تىر ارقان تارتۋ فەدەراتسياسىنا كاسىپ­­­تەن كەلىپ, باسشىلىق ەتتىڭىز. اسى­رەسە جام­­بى اتۋدى وركەندەتۋگە قوماق­­تى قار­­­­جى قۇيعانىڭىزدى بىلەمىز. كا­سىپ­­­­كەرلەردى قالاي قىزىقتىرا الامىز؟

– بويىڭدا ەڭ الدىمەن ەلىڭە, ۇلتىڭا دەگەن قۇرمەت بولسا, ۇلتتىق سپورتىڭدى وركەندەتۋگە ۇلەس قوساسىڭ. راس, كەز كەلگەن كاسىپكەر ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىن دامىتۋعا قارجىسىن قۇياردا ويلاناتىنى انىق. دەسە دە ولاردىڭ كاسىبى ورگە دومالاۋىنا, پايىزى تومەن نەسيە الۋ سەكىلدى جەڭىلدىكتەردىڭ شاراپاتىن كورۋىنە مەملەكەت تە قولداۋ تانىتقانى ابزال.

– بىلتىر ءوزىڭىزدىڭ باستاما­ڭىزبەن «ۇلت­تىق سپورت قورى» قۇرىلدى. قور­دىڭ باعىت-باعدارى قانداي, كەلەشەگى باياندى بولا ما؟

– نەگىزگى ماقساتى – ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى تۋرالى زەرتتەۋ ەڭبەكتەردىڭ جازىلىپ, جارىققا شىعۋىنا سەپتەسۋ. كاسىپكەرلەردىڭ بەرگەن قاراجاتى وسىنداي يگىلىكتەرگە دە جۇمسالادى. اتامۇرا قۇندىلىقتارىمىز بۇقارالىق سيپات السىن دەسەك, اعارتۋ جۇمىس­تارىنا دا باسا ءمان بەرۋ كەرەك. قوردىڭ قارجىسى قوماقتى بولسا, الىس-جاقىن ەل­دەر­گە زەرتتەۋشىلەردى جىبەرىپ, ۇلتتىق مادە­نيە­تىمىزگە قاتىستى قۇندى دەرەكتەردى جي­ناق­­تاۋعا ۇلەس قوسار ەدىك. ەل ىشىندە وتەتىن سپورت­تىق سايىستارعا دا دەمەۋشىلىك تانى­تۋعا مۇم­كىندىك تۋادى. ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىن سترا­تەگيالىق دامىتۋدى تسيفرلاندىرۋعا ءورىس اشىلادى. مەديا ماركەتينگتى كۇشەيتىپ, ءتول ويىن تۇر­لەرى كەڭ تارالۋىنا اقپاراتتىق قول­داۋ كور­سەتىلەدى. دەمەك بۇل قوردىڭ بولا­شاعى بايان­دى بولاتىنى انىق. قورىتا ايت­قاندا, الدى­مىزدا زور ماقسات, اۋقىمدى شا­رۋا تۇر. قاشاندا ۇلتتىق سپورتتى دامىتۋ ەل­دىك­­تىڭ بەلگىسى ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ابزال.

اڭگىمەلەسكەن –

قۋانىش نۇردانبەك ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»