تاريحي قۇجاتتاردىڭ ىشىندە ايرىقشا ماڭىزى بار ەلباسىنىڭ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋى 2014 جىلعى 17 قاڭتارداعى «قازاقستان – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىمەن تىكەلەي ساباقتاسىپ جاتىر. پرەزيدەنت جاڭا جولداۋىندا جاھاندانۋ داۋىرىندە الدا تۇرعان سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ بەرە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى تۋرالى جاريالادى. سەبەبى, ەل دامۋىنداعى باسىم باعىتتاردى ايقىنداپ, سىرتقى احۋال كۇردەلى كەزەڭدە جەدەل شەشىلۋى ءتيىس مىندەتتەردى كۇنىلگەرى بەلگىلەۋ قاجەت بولدى. بۇرىنعىسىنان ەرتەرەك جولدانعان جولداۋ سونىسىمەن دە ايرىقشا ماڭىزدى.
1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلدانىپ, قازاق ەلى ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. وسى ورايدا, ەلباسىنىڭ ءوزى قاداپ تۇرىپ جازعان مىنا جولداردى دا كەلتىرە كەتسەك, ارتىقتىق ەتپەس: «ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز بەن حالقىمىز قيىن دا قايعىلى جولدان ءوتتى. ستالينيزم جىلدارىندا قازاقستاندا كونتسەنتراتسيالىق لاگەرلەر ورنالاسىپ, وعان كەيبىر حالىقتار تۇتاسىمەن جەر اۋدارىلدى, اتوم سىناقتارى جاسالدى. كوسمودروم مەن سىناق الاڭدارىنىڭ دا كوبى وسىندا. سىرتتان 2 ميلليون ادام كۇشتەپ كوشىرىلگەندىكتەن, كوپۇلتتى ەلگە اينالدىق. تاعى دا 2 ميلليونداي ادام تىڭ كوتەرۋگە جىبەرىلدى. بۇل, ارينە, دەموگرافيالىق ەستەن تاندىرۋ ەدى.
ۇلت رەتىندە جۇتىلىپ كەتۋدىڭ قاسىرەتتى قاۋپى قارا بۇلتتاي تورلاعان اۋىر ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايدا ەلىمىز ەگەمەندىككە قادام باسقان بولاتىن. وسىلايشا, الەم كارتاسىندا دەربەس ەلگە اينالدىق, كەڭ-بايتاق جەرىمىزدىڭ قازبا بايلىعى, الەۋەتى ەنشىمىزگە بەرىلدى. قازاق ەلىنىڭ الدىندا ۇلى تاريحي مىندەتتەر بوي كوتەردى. مىنە, وسىنداي اۋىر سىن كەزەڭدە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەل تۇتقاسىن قولىنا الدى. سول تۇستا ەلباسى اعىنان جارىلا بىلاي دەگەن ەدى: «تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, بۇل – ەڭ اۋەلى بۇكىل قازاق حالقىنىڭ الدىندا تۇرعان كۇردەلى تاريحي كەزەڭ. ءبارىمىز ايتىپ ءجۇرمىز: اتا-بابالارىمىز اڭساعان ازاتتىق پەن تاۋەلسىزدىكتى الدىق. ەندىگى ماسەلە – سونى ەرتەڭگە جەتكىزۋ, كەلەسى ۇرپاققا, بولاشاققا قازاقستاننىڭ وسى تاۋەلسىزدىگىن اماناتتاۋ. بۇل ماقسات جۇزەگە اسپايىنشا, ازاتتىعىمىز بايانسىز».
ءبىرىنشى كەزەكتە تاۋەلسىزدىك جاعدايىندا مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋعا باعىت الۋ مىندەتى العا قويىلدى. بيلىكتىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارىن قۇرۋعا, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى دۇنيەجۇزىلىك ۇيىمدارعا كىرۋگە العاشقى قادامدار جاساۋ اۋاداي قاجەت ەدى. وسى ورايدا, 1992 جىلدىڭ باسىندا دۇنيەگە كەلگەن «قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ ستراتەگياسى» تۇڭعىش جوسپارلاۋ تاجىريبەسى بولدى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن جاسالعان ستراتەگيا قازاقستاندىق ۇلتتىڭ ءوزىن ءوزى تانىپ ءبىلۋ جونىندەگى ماسەلەنىڭ يدەولوگيالىق ىرگەتاسىن قالاعان رەسپۋبليكانىڭ تۇڭعىش رەسمي قۇجاتتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ەلباسى «قازاقستان جولى» اتتى كىتابىندا العاشقى جىلدارداعى كۇردەلى كەزەڭدى سارابدالدىقپەن وي ەلەگىنەن وتكىزە وتىرىپ, بىلاي دەيدى: «ستراتەگيا, وتكەنگە قىسقاشا شولۋ جاساي كەلىپ, قازاقستاننىڭ قازىرگى زامانداعى شەكاراسى العاشىندا تايپالاردىڭ ەتنوستىق مەكەن ەتكەن اتاقونىسى, كەيىنىرەك قازاق ۇلتىن قۇراعان جانە قازىرگى قازاقستاننىڭ بارلىق جەرىنە باقىلاۋ جۇرگىزگەن حالىقتىڭ تاريحي جەرى بولعانىن ايتىپ ءتۇسىندىردى. ءبىز تاۋەلسىز مەملەكەت ءوزىنىڭ قازىرگى كورىنىسىمەن ساقتالىپ كەلگەنىن – ول الدەبىرەۋدىڭ قازاقتارعا بەرگەن سىيى ەمەس, ءبىزدىڭ تاريحي وتانىمىز, قازاقتىڭ ەجەلدەن بەرگى جەرى ەكەنىن رەسمي تۇردە مالىمدەدىك».
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا عاسىرعا پارا-پار ماڭىزدى ىستەر اتقارىلدى. رەسپۋبليكانىڭ تۇڭعىش اتا زاڭى قابىلداندى. قازاقستان ءوزىنىڭ تۋى, ەلتاڭباسى, ءانۇرانى بار تاۋەلسىز دەربەس ەلگە اينالدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا, ەقىۇ مەن باسقا دا بىرقاتار بەدەلدى ۇيىمدارعا مۇشە بولدى, شەتەلدەرمەن ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتىلدى, شەتەلدىك ىسكەر ادامداردىڭ ەگەمەن ەلىمىزگە دەگەن ىنتاسى ارتا ءتۇستى. وسىلاردىڭ ءبارى تۇتاس ۇلت بولاشاعىنىڭ التىن دىڭگەكتەرىنە اينالدى. ۇلتتىق سانانىڭ ورلەۋى ۇلتتىق جاڭعىرۋدىڭ تۇتاس جۇيەسىن قوزعالىسقا كەلتىردى. وسىناۋ ۇلى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ءجۇردى, تەڭدەسسىز ماڭىزعا يە بولعان سان قىرلى يگىلىكتى شارالاردىڭ ۇيىتقىسى بولدى.
بابالار رۋحىنان وت الىپ, ارقالانعان تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەرەگەسىن كەڭگە جايعان تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ يدەياسىن جانىنا جالاۋ ەتەتىنى, تۋعان حالقىنا بەرگەن انتىنا ادالدىعى وسى كەزگە دەيىن اتقارىپ كەلە جاتقان جاسامپازدىققا تولى ايشىقتى ىستەرىنەن ايقىن اڭعارىلادى. ەلباسىنىڭ ءوز قولىنان شىققان ءتول تۋىندىلارى – «عاسىرلار توعىسىندا», «تاريح تولقىنىندا», «ەۋرازيا جۇرەگىندە», «قازاقستان جولى» اتتى ەڭبەكتەرىندەگى جۇرەكجاردى وي-پىكىرلەرى, ناقتى تاريحي تۇجىرىم-تولعانىستارى كىم-كىمدى بولماسىن تەرەڭ ويلارعا جەتەلەپ, كوكىرەك كوزىن اشادى. بۇل ەڭبەكتەردىڭ قاي-قايسىسىن تەبىرەنبەي, تولعانباي وقۋ مۇمكىن ەمەس. «مەنى سىنايتىندار دا تابىلار, – دەپ جازادى ەلباسى. – كەلىسە قويمايتىندار دا بار شىعار. بىراق حالقىمىزدىڭ كوپشىلىگى قولداپ وتىرعان قازاقستاندىق جول – بىرەۋدىڭ تاپتاۋرىن ىزىمەن كەتۋ ەمەس, ءوز سوقپاعىمىزدى تاۋىپ, سونىمەن جۇرۋگە تالپىنۋ. قاي ماسەلەدە دە قاتال ۇستانۋعا تىرىساتىن قاعيدامىز: باسسىزدىققا ۇرىندىرىپ, قانتوگىسكە اپاراتىن دەموكراتيانى ءبىز تەگىن بەرسە دە المايمىز. ءبىزدىڭ دەموكراتيامىزدىڭ نەگىزى – ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ۇلتارالىق تىنىشتىق».
كوپۇلتتى قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك تۇعىرىنداعى ۇلان-عايىر تابىستارى, ەڭسەسىن كوتەرىپ, الەمدىك وركەنيەت كوشىندە ءوزىن ءوزى الەمگە تانىتا ءبىلۋى, ەڭ الدىمەن, سان الۋان ۇلتتاردىڭ ىنتىماق-بىرلىگىندە, تىزە قوسا قيمىلداۋىندا دەسەك, ارتىق ايتا قويماسپىز. رەسپۋبليكا حالقىنىڭ ۇلتارالىق, دىنارالىق, قوعامدىق كەلىسىم-ىنتىماعى قالىپتى ءومىر سالتىنا, بارلىق جەتىستىكتەردىڭ قاينار كوزىنە اينالعانى ناقتى ءومىر شىندىعى. قازاق حالقىنىڭ بويىنداعى اسىل قاسيەتتەر – كەڭپەيىلدىلىك, دارحاندىق, تولەرانتتىلىق وزگە ۇلتتارمەن سىيلاستىق, قۇرمەت سەزىمىنىڭ نەگىزىنە اينالعان. ىنتىماعى جاراسقان ەلدەگى جاسامپازدىق سالتاناتىنىڭ بۇگىنگى ايشىقتى بەينەسى الەم الدىنداعى بەدەلدى بيىككە كوتەرىپ, العا باستاۋدا. كىم نە دەسە, و دەسىن, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدەگى الار ماڭىزى ەرەكشە سيپاتقا يە بولىپ وتىرعاندىعى دا سوندىقتان.
ءوز باسىم ون سەگىز جىلدان بەرى قاسيەتتى تۇركىستانداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قىزمەت ەتىپ كەلەمىن. ءبىلىم ورداسىنىڭ بوي كوتەرۋىنەن باستاپ قازىرگە دەيىنگى ارالىقتاعى ءوسىپ-وركەندەۋ تاريحى كوز الدىمىزدا جاسالۋدا. ءبىز تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كۇللى تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني استاناسى بولىپ كەلگەن كيەلى تۇركىستان قالاسىن قايتا جانداندىرۋ جونىندەگى يدەيانى ءوزى كوتەرىپ, ونى ناقتى قامقورلىعىمەن جۇزەگە اسىرىپ وتىرعانىن جاقسى بىلەمىز. ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن 1991 جىلعى 6 ماۋسىمدا تۇركىستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شاڭىراق كوتەرىپ, وعان ۇلى ويشىل-اقىن, العاشقى تۇرىك-يسلام سوپىسى قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ ەسىمى بەرىلۋى تەك ەلىمىزدە عانا ەمەس, بۇكىل تۇركى دۇنيەسىندە تاريحي وقيعا بولدى. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى كوتەرگەن يدەيانىڭ تۇركىستاننىڭ ۇلى قاسيەتىنىڭ جاندانا تۇسۋىنە نەگىز بولعانىن ماقتانىشپەن ايتامىز. كەڭەستىك داۋىردە ارتتا قالعان اۋداننىڭ ورتالىعى عانا بولىپ كەلگەن شاڭ باسقان شاعىن شاھار قازىر مادەني ورىندارى كوز تارتاتىن جاسىل جەلەكتى, كەلبەتى كورىكتى قالاعا اينالىپ كەلەدى. قاسيەتتى قالانىڭ جاسارىپ-جاڭعىرۋىندا, ءوسىپ-وركەندەۋىندە كەزىندە پرەزيدەنتتىڭ ءوزى ۇكىلى ۇمىتپەن اشقان حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى ەرەكشە ءرول اتقارىپ وتىرعانىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. ءبىلىم ورداسى ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ سيمۆولىنا, كۇللى تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ, مادەنيەتىنىڭ التىن بەسىگىنە اينالىپ كەلەدى.
تاۋەلسىز قازاق ەلى بۇكىل الەم جاڭا سىندارمەن جانە قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان قازىرگى كەزەڭدە جارقىن بولاشاققا نىق سەنىممەن قادام باسىپ بارادى. ەلدىڭ ەڭسەسى كوتەرىلىپ, تۇرمىس-جاعدايى جاقسارا تۇسۋدە. اۋىل-سەلولار تانىماستاي وزگەرىپ, عاجايىپ قۇرىلىستار بوي كوتەرۋدە. ەلوردامىز – ايشىقتى استانا الەمدىك ەكسپو-2017 كورمەسىن ءسان-سالتاناتىمەن وتكىزۋگە قىزۋ دايىندىق ۇستىندە. ەلىمىزدىڭ الەم الدىندا ابىروي-بەدەلىن اسقاقتاتا تۇسەتىن ۇلى ىستە ەلباسىمىزدىڭ تۇلعاسى ايرىقشا دارالانادى.
سوڭعى جىلدارى 1 جەلتوقسان – پرەزيدەنت كۇنى رەتىندە اتالىپ ءجۇر. حالقىمىز بۇل كۇندى ايتۋلى مەرەكەگە بالاپ, ەرەكشە قادىر تۇتۋدا. ەلىن سۇيگەن, ەلى سۇيگەن ەلباسىنا, ەل بىرلىگىن تۋ ەتىپ كەلە جاتقان مەملەكەت باسشىسىنا كورسەتىلىپ وتىرعان قۇرمەت-كوشەمەت دەگەنىڭىز وسى بولار!
الەمدىك ابىروي-بەدەلى اسقاقتاي تۇسكەن پرەزيدەنتىمىزدىڭ قازاقستان حالقىنا جولداعان ءداستۇرلى جولداۋىندا تەبىرەنىسپەن ايتقان تومەندەگى جولدارى اركىمنىڭ-اق جۇرەگىنەن ورىن العانى اقيقات: «قادىرلى حالقىم! ءبىز جالپىۇلتتىق يدەيامىز – ماڭگىلىك ەلدى باستى باعدار ەتىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ دامۋ داڭعىلى نۇرلى جولعا اينالداردىق. قاجىرلى ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن, كەلەشەگى كەمەل نۇرلى جولدا بىرلىگىمىزدى بەكەمدەپ, ايانباي تەر توگۋىمىز كەرەك. ماڭگىلىك ەل – ەلدىڭ بىرىكتىرۋشى كۇشى, ەشقاشان تاۋسىلماس قۋات كوزى. ول «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ عانا ەمەس, XXI عاسىرداعى قازاقستان مەملەكەتىنىڭ مىزعىماس يدەيالىق تۇعىرى!».
سەيدۋللا سادىقوۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, كوجا احمەت ياساۋي
اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى.