تەڭىز تولسا, ەلگە – قۇت

ورتالىق ازيا مەن كاسپي تەڭىزى ماڭىنداعى ەلدەر ەكولوگيالىق احۋالدى جاق­سار­تىپ, تابيعات تارتۋىن قالپىنا كەل­تىرۋ ىسىندە ورتاق مامىلە جاساسىپ, ءبىر باي­لامعا كەلدى. تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ارال تەڭىزىنىڭ تابانىنا سۋ تولتىرىپ, ايدىنعا اينالدىرۋ شارۋاسى. مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ كليمات جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك سامميتتە سويلەگەن سوزىندە 2050 جىلعا قاراي جاھاندىق تەمپەراتۋرانىڭ 1,5 گرادۋسقا دەيىن كوتەرىلۋىن باسقارا العانىمىزبەن, ورتالىق ازيا ەلدەرى تەم­پەراتۋرانىڭ 2,5 گرادۋسقا دەيىن جوعا­رىلاۋ ماسەلەسىنەن اينالىپ وتپەي­تى­نىن ەسكەرتكەن ەدى.

«بۇل سۋ تاپشىلىعىنا, قاتتى ىستىققا, شولگە جانە ەكسترەمالدى گيدرولوگيالىق قۇ­بى­­لىس­تارعا اكەپ سوقتىرادى. سوندىقتان مۇن­داي قيىن جاعدايدان قاشىپ قۇتىلا الماي­مىز جانە وعان بەيىمدەلۋگە ءماجبۇرمىز. مىسا­لى, ءبىز حال­ىقارالىق ارال تەڭىزىن قۇتقا­رۋ قورىن قول­داۋعا كوبىرەك قارجى بولۋگە شاقىرا­مىز. وز­دەرىڭىزگە ءمالىم, ءبىر كەزدەرى ارال تەڭىزى الەمدەگى ءتورتىنشى ءىرى ىشكى سۋ ايدىنى بولعان. قازاق­ستان كەلەسى جىلى قورعا توراعالىق ەتەدى ءارى وسى ما­سەلەنى شەشۋ ءۇشىن بارلىق سەرىكتەستى جۇمىل­دىرۋعا ۇمىتتەنەدى», دەدى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ.

جاھان جۇرتشىلىعىن الاڭداتقان ارال ماسەلەسى قاشاندا كوكەيكەستى. تەڭىز ارناسىنىڭ تولۋى ەكولوگيالىق احۋالدى عانا ەمەس, جەرگىلىكتى شارۋا­لاردىڭ, جەر ەمگەن ديقانداردىڭ دا ەڭبەگىنىڭ ەسەلەنۋىنە سەپتىگىن تيگىزبەك. سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيس­ترلىگى جىل سايىن سولتۇستىك ارالعا جىبەرىلەتىن سۋ كولەمىن 3 ملرد تەكشە مەترگە جەتكىزۋگە كۇش سالماق.

«مينيسترلىك قىزىلوردا وبلىسى­نىڭ يرريگاتسيا جۇيەلەرىن قايتا قال­پىنا كەلتىرۋ, سۋ ارنالارىن بەتون­داۋ­عا قاتىستى اۋقىمدى جۇمىس جۇر­گىزىپ جاتىر. بۇل سۋ ۇنەمدەۋگە مۇم­كىن­دىك بەرەدى. ياعني سۋ جەرگە سىڭبەي, شارۋا­شى­لىققا جەتەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, ۇنەم­دەلگەن سۋدى سولتۇستىك ارالعا جىبە­رۋگە نيەتتىمىز. بۇگىندە ۇكىمەت شارۋا­لاردىڭ لازەرلىك تەگىس­تەۋدى ساتىپ الۋ شى­عىندارىنىڭ 25%-ىن سۋبسيديالايدى. بىراق سۋبسيديا تالاپتارىندا بىر­قاتار شەكتەۋ بار. ماسەلەن, شارۋا قوجا­لىقتارىنىڭ كەم دەگەندە 200 گەكتار جەرى بولۋ كەرەك دەگەن تالاپ بولدى. ءبىز اۋىل شارۋاشىلى­عى مينيسترلىگىمەن بىرگە بۇيرىققا وزگەرىس ەنگىزىپ, اتالعان شەك­تەۋدى الىپ تاستادىق. ەندى كەز كەلگەن شارۋا قوجالىعىنىڭ لازەرلىك تەگىستەگىشتى ساتىپ العانى ءۇشىن سۋبسيديا الۋ قۇقىعى بار. بۇدان بولەك, سۋبسيديا كولەمىن 50%-عا دەيىن وسىردىك. 3-4 شارۋاشىلىق بىرىگىپ, كووپەراتيۆ رەتىندە ساتىپ السا, شىعىندارىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن ۇكىمەت سۋبسيديا تۇرىندە قايتارادى», دەدى سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ.

سولتۇستىك ارالعا سۋ جىبەرۋ شاراسى سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىندەگى ارىپتەستەرىمەن بايلامعا كەلىپ, مامىلە جاساسۋى­نىڭ ناتيجەسىندە جۇزەگە اسپاق. مينيسترلىك سولتۇستىك ارال تەڭىزىن تولتىرىپ, قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسىن جال­عاس­تىرىپ جاتىر. تەڭىز كولەمىن ۇلعايتۋ باعىتىندا 2024 جىلدىڭ قازانىنان وسى جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن سولتۇستىك ارال تەڭىزىنە 1 ملرد تەكشە مەتردەن استام سۋ جىبەرىلدى. بۇل وسىعان دەيىن جوسپارلانعان كولەمنەن 100 ملن تەكشە مەترگە ارتىق. سولتۇستىك ارال سۋ تاسقىنى نەمەسە جاڭبىر ەسەبىنەن تولىپ جاتىر دەگەن پىكىردىڭ جاڭساق ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.

«ارالعا سۋ جىبەرۋ – سۋ رەسۋرستارىن وڭتايلى ءبولۋ, ونى ۇنەمدەۋ مەن سۋ ديپلوماتياسىنىڭ ناقتى ناتيجەسى. مينيسترلىكتىڭ ورتالىق ازيا مەملە­كەتتەرىندەگى ارىپتەستەرىمەن قول جەت­كىزگەن كەلىسىمدەرىنىڭ ارقاسىندا 2025 جىلعى ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن سولتۇستىك ارالعا تاعى 1,6 ملرد تەكشە مەتر سۋ قۇيىلادى. بۇگىنگى تاڭدا سولتۇستىك ارالداعى سۋدىڭ جالپى كولەمى 22 ملرد تەكشە مەتردەن اسادى. ءوسۋ ديناميكاسىن سالىستىرساق, 2022 جىلدىڭ باسىندا بۇل كورسەتكىش 18,9 ملرد تەكشە مەترگە جەتكەن ەدى. بيىل جىل سوڭىنا دەيىن تەڭىزدەگى سۋ كولەمى 23,4 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن تولادى دەپ بولجايمىز. ال 2030 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي سولتۇستىك ارالداعى سۋ كولەمىن 27 ملرد تەكشە مەترگە جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر», دەيدى مينيسترلىكتىڭ رەسمي وكىلى م.ابدۋاليەۆا.

سولتۇستىك ارالدا سۋدىڭ كولە­مىمەن بىرگە اۋدانى دا كەڭەيىپ, 3065 شارشى شاقىرىمعا جەتتى. 2022 جىلدان بەرى 111 شارشى شا­قىرىمعا ۇلعايدى. تار­تىلعان تە­ڭىزدىڭ تابانىنا سۋدىڭ بارۋى تۇزدىڭ كولەمىن ازايتىپ, بالىق تۇر­لەرىنىڭ (22 ءتۇرى مەكەن ەتەدى) ءوسى­مىن قالپىنا كەل­تىرۋگە مۇم­كىن­دىك بەرەدى. سولتۇستىك ارالدا جىل سايىنعى بالىق اۋلاۋ كولەمى 8 مىڭ تونناعا جەتتى. سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى نۇرلان الدامجاروۆ سۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«كوكارال بوگەتىن ساقتاپ, سىرداريا وزەنىنىڭ ساعالارىن قالپىنا كەلتىرۋ جوباسى بەكىتىلەدى. مينيسترلىك جىل سوڭىنا دەيىن سولتۇستىك ارالدى ۇلكەن ارال تەڭىزىنەن ءبولىپ تۇرعان كوكارال بوگەتىن رەكونسترۋكتسيالاۋ جۇمىسىن اياقتاۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل سولتۇستىك ارالدى ساقتاۋعا, سۋدىڭ تۇزدىلىعىن ودان ءارى ازايتۋعا, ايماقتاعى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا كومەكتەسەدى. مي­نيسترلىك دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن بىرگە 39 جوبانى قامتيتىن سولتۇستىك ارال تەڭىزىن ساقتاۋ جوباسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن ازىرلەدى. جوبا 2000 ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مەن بالىق اۋلاۋ كاسىبىن دا­مىتۋعا, قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, وڭىردەگى الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ن.الدامجاروۆ.

سۋ ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردى پايدالانىپ, كۇرىش القاپتارىن تەگىستەۋدىڭ ناتيجەسىندە 200 ملن تەكشە مەتر سۋ سولتۇستىك ارال تەڭى­زىنە جىبەرىلدى. قىزىلوردا وبلىسىندا جالپى كولەمى 55 مىڭ گەكتار كۇرىش القابى تەگىستەلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ورتاشا ونىمدىلىك گەكتارىنا 40-55 تسەنتنەردەن 70-80 تسەنتنەرگە دەيىن ءوستى. ۆەدومستۆو وكىلى شارۋا قو­جا­لىقتا­رىن, دي­­­قانداردى سۋ ۇنەم­­دەيتىن تەح­نولوگيا­لاردى بەل­سەندى قولدانۋعا شاقىردى. شارۋا­لاردى ىنتالاندىرۋ ماقساتىن­دا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ءىس-شارا­لار قابىلدانعانىن اتاپ ءوتتى. مينيسترلىك سۋ ۇنەمدەۋ جۇيەلەرىن ساتىپ الۋ مەن ورناتۋ شىعىندارىن سۋبسيديالاۋ مول­شەرىن 30%-عا, ياعني 50%-دان 80%-عا دەيىن ۇلعايتتى. مۇنداي مەملەكەتتىك قولداۋ ساناۋلى ەلدەردە عانا بار. سۋ ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردى ورناتقان شارۋالار سۋارمالى سۋعا دا از تولەيدى. ەلىمىزدە سۋارمالى سۋعا سۋبسيديا مولشەرى تاريفكە بايلانىستى 85%-عا دەيىن ۇلعايتىلدى.

بىلتىر پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن «One Water Summit» حالىقارالىق فورۋمىندا سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. حالىق­ارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنا توراعالىق ەتۋ كەزەگى ءبىزدىڭ ەلگە ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى 2026 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىعى كەزەڭىنە, اتقارۋ كوميتەتىنىڭ 2024–2026 جىلدارعا ارنالعان جۇمىس جوسپارى بەكىتىلدى. قۇجاتتا كورسەتىلگەندەي, 10 باعىتتا 40-قا جۋىق ءىس-شارا جۇزەگە اسىرىلادى.

بىلتىر جىل باسىندا سولتۇستىك ارال تەڭىزىنە قۇيىلعان 1,1 ملرد تەكشە مەتر سۋدىڭ ارقاسىندا تەڭىز كولەمى 21,4 ملرد تەكشە مەتر­گە جەتكەن بولاتىن. قۇرامىنا قازاق­ستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇرىك­مەنستان, وزبەكستان ەلدەرى كى­رەتىن مەملەكەتارالىق سۋ شارۋا­شىلىعى كوميسسياسىنىڭ 86-وتىرىسى بىلتىر مامىر ايىندا ءوتىپ, ماسەلە جان-جاقتى تالقىلانعان بولاتىن. ناتيجەسىندە, تاراپتار سۋارۋ ماۋسىمىندا سولتۇستىك ارالعا اعىننىڭ كولەمى سەكۋندىنا كەمىندە 30 تەكشە مەتر بولادى ءارى 997 ملن تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلەدى دەگەن بايلامعا توقتادى.

تەڭىز سۋىنىڭ قاشىپ, جاعا­لاۋىنىڭ تارتىلۋىنان بولاتىن ەكولوگيالىق اپاتتى الدىمەن سەزەتىن جەرگىلىكتى تۇرعىندار. سولتۇستىك ارال تەڭىزىن ساق­تاۋ جوباسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىنىڭ جۇ­مىسى قالاي جۇرەتىنىنەن ارال­دىقتاردىڭ دا قۇلاعدار بولىپ وتىر­عانى ورىندى. وسى ماقساتتا مي­نيسترلىك ­ماماندارى قىزىلوردا وبلىسى, ارال اۋدانىنىڭ تۇرعىندارىمەن بىرنەشە مارتە كەزدەستى. كەزدەسۋلەر 11 اۋىلدىق وكرۋگتىڭ 21 ەلدى مەكە­نىن­دە ۇيىمداستىرىلدى, تەك ارال قالاسىنىڭ وزىندە تۇرعىندارمەن كەزدەسۋ 7 مارتە ءوتتى. مينيسترلىك وكىلدەرىنىڭ سولتۇستىك ارال تەڭىزىنىڭ كولەمى مەن اۋدانىن ۇلعايتۋ جونىندە جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىسى سۋدىڭ مينەرالدانۋىن ازايتادى. بۇل سول­تۇستىك ارالدىڭ ەكوجۇيەسى مەن بيو­لوگيالىق ارالۋاندىعىن ساق­تاۋعا, سونداي-اق قىزىلوردا وبلىسىندا بالىق شارۋاشىلىعىن ودان ءارى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى.