ەكىنشى نان ەسەبىندەگى كارتوپ باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى سۋلى-نۋلى, توپىراعى قۇنارلى ءبىزدىڭ ءوڭىردى دە اينالىپ وتكەن جوق. وسى تاقىرىپتى تالداپ, سەبەبىن تۇسىندىرمەك بولعان ساراپشىلاردىڭ پايىمىنا قاراعاندا, الدىمەن الىپ-ساتارلار كىنالى.
كۇزگى جيىن-تەرىم كەزىندە استا-توك مول بولعان كارتوپتىڭ كيلوسى 180–200 تەڭگە توڭىرەگىندە ەدى. قازىر 350–400 تەڭگەگە دەيىن جەتىپ جىعىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ دەرەگىنشە, وڭىردە بىلتىر 7,8 مىڭ گەكتار القاپقا كارتوپ داقىلى وتىرعىزىلعان. جاۋىن-شاشىندى جىل بولعاندىقتان, ءونىمى دە از ەمەس. جاز بەن كۇزدە كوكونىسكە اۋىز جاريتىنداي ەدى. كوكونىسكە دە 1,5 مىڭ گەكتار قۇنارلى القاپ بولىنگەن. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ءوڭىردىڭ كەي ايماعىندا تۇتىنۋشىلار كارتوپتىڭ كيلوسىن 105–125 تەڭگەگە السا, بازارلاردا 190–250 تەڭگەدەن ساتىلعان. اكىمدىك وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, كەيبىر پىسىق كاسىپكەرلەر كارتوپ باعاسى ءوستى دەگەن حاباردى ەستي سالا, تاۋارلارىن قىمباتتاتىپ جىبەرگەن. ولارعا, ارينە, اكىمشىلىك شارا قولدانىلدى. دەگەنمەن ءبىر قالانىڭ وزىندە باعا الا-قۇلا. «حاسەنوۆ بازارىندا» كارتوپتىڭ 1 كگ 190 تەڭگەگە ساتىلسا, ورتالىقتاعى ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرىندە 300 تەڭگە كولەمىندە ەكەن.
شىنتۋايتىندا, كارتوپ ەگەتىن القاپتار كولەمى از ەمەس ءارى ول جىل وتكەن سايىن كەڭەيىپ تە كەلەدى. ۇيىمداسقان شارۋاشىلىقتار دا بارشىلىق. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى ءۋاليحان ەسكەندىروۆتىڭ سوزىنشە, بىلتىر جالپى كولەمى 137,5 مىڭ توننا كارتوپ جينالعان. قازىر قويمالاردا 11,9 مىڭ توننا كارتوپ بار. تۇراقتاندىرۋ قورىندا دا 2,5 مىڭ تونناعا جۋىق داقىل ساقتاۋلى كورىنەدى.
«ارينە, كارتوپتان قاعاجۋ قالاتىن ەش رەتىمىز جوق, – دەيدى ەڭبەك ارداگەرى سالمەنباي راحىموۆ, – كەيىنگى جىلدارى كەيبىر اۋىلدىڭ تۇرعىندارىندا قالانىڭ بازارىنان, ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرىنەن كارتوپ ساتىپ الاتىن ادەت پايدا بولدى. جالعىز كارتوپ ەمەس, سارىمايعا دەيىن قالادان اۋىلعا تاسىمالدايدى. بۇرىن كەرىسىنشە ەدى. اۋىلدا قۇنارلى جەر, سۋ, ورگانيكالىق تىڭايتقىش جەتىپ جاتىر ەمەس پە؟ دەمەك اۋىل تۇرعىندارىن ەڭبەككە باۋلۋ, تىربانىپ جەر ەمشەگىن ەمۋگە تاربيەلەۋ كەرەك. قازىر ۇيىمداسقان شارۋاشىلىقتار عانا كارتوپ داقىلىن وسىرۋمەن اينالىسادى. كارتوپتىڭ تاپشىلىعى سودان».
اقساقالدىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. اۋىلدا تۇرعانىمەن ازىق-ت ۇلىكتى قالادان تاسيتىندار تۋرالى سان مارتە ەستىپ, مال قۇلاعى ساڭىراۋ دەسكەنبىز. اۋىلداعى اعايىننىڭ ەڭبەككە دەگەن كوزقاراسىن انىقتايتىن ءازىل-شىنى ارالاس ءبىر جايدى ايتا كەتۋگە وقتالىپ وتىرمىز. بار عۇمىرىن اۋىلدا وتكىزگەنىمەن, شارۋاعا قىرسىز ءبىر جەزدەمىز: «كوكتەمدە ءبىر قاپ كارتوپ ەكتىم, كۇزدە ءبىر قاپ جيناپ الدىم, ەشقانداي شىعىن شىققان جوق», دەپ قارق-قارق كۇلەتىن. ول يت باسىنا ىركىت توگىلگەن زاماندا ايتىلعان ءسوز ەدى. بۇگىنگى جاي باسقا.
«بۇرىن «ايىرتاۋ» كەڭشارىندا ديرەكتور بولدىم. كەڭشار ەگىن شارۋاشىلىعىمەن قاتار كارتوپپەن دە اينالىستى. گەكتار بەرەكەسى 60 توننادان اينالاتىن, ال سۋارمالى جەرلەردەن 120–130 تونناعا دەيىن ءونىم الىپ جۇردىك, – دەيدى ەڭبەك ارداگەرى كوشەك سامەنوۆ. – قازىر اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ارتىق ءونىمىن ساتىپ الىپ, كوكتەمگى ۇزىنسارى كەلگەنشە ساقتايتىن كووپەراتيۆتەر ۇيىمداستىرسا قالاي بولار ەدى. بۇرىن وبلىستىق, اۋداندىق تۇتىنۋشىلار قوعامدارىنىڭ دايىنداۋ كونتورلارى جۇمىس ىستەدى عوي. سول سياقتى».
بۇگىنگى كۇنى قۇزىرلى مينيسترلىكتەر مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وڭىرلەرگە تۇراقتاندىرۋ قورىنداعى كارتوپتى ارزان باعامەن ساتۋعا تاپسىرما بەرىپ وتىر. وڭىردەگى «كوكشە» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى بۇل ماسەلەنى جەدەل قولعا الدى.
«2024 جىلى جەلتوقساننان باستاپ تۇراقتاندىرۋ قورىنىڭ كوكونىس ونىمدەرىن بۇعاتتان شىعارۋ جۇمىستارى باستالدى. بۇل شارا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلار باعاسىن تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان. قاڭتار ايىنىڭ سوڭىندا كاسىپكەرلىك كورپوراتسيا وزىنە قاراستى ساۋدا ورىندارى مەن سەرىكتەستىكتەردىڭ ساۋدا نۇكتەلەرى ارقىلى 708 توننا كارتوپ, 7 توننا ءسابىز, 7,2 توننا قىرىققابات ساتتى», دەيدى كاسىپكەرلىك كورپوراتسيانىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ايا كالياگينا.
كورپوراتسيا ۇسىنعان اقپاراتقا كوز جۇگىرتسەك, اياق استىنان قىمباتتاپ كەتكەن كارتوپ قۇنىن مۇمكىندىگىنشە تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا قازىر «اگروترەيد كوكشە» كومپانياسىنىڭ كارتوبى «سكيف ترەيد» سەرىكتەستىگىنىڭ ساۋدا جەلىسىندە ءار كيلوسى 125 تەڭگەدەن تومەندەتىلگەن باعامەن ساتىلىپ جاتىر.
«بۇل – تەك ساۋدا جەلىسىندەگى باعا, – دەيدى ايا كالياگينا, – سونىمەن قاتار «Kokshe Market» الەۋمەتتىك ساۋدا پاۆيلوندارىندا دا ارزان كارتوپ ساتىلىپ جاتىر. ولارعا ءونىمدى «زەرەندى» ساقتاۋ ونىمدەرى» سەرىكتەستىگى جەتكىزەدى. ارزان كارتوپ قالانىڭ 11 ساۋدا نۇكتەسىندە كۇن سايىن تۇتىنۋشىلارعا ۇسىنىلادى».
باعا قالىپتى ءارى تۇراقتاندىرۋ قورىنىڭ كارتوبى جەتكىلىكتى دەگەنمەن, كوپتىڭ كوكەيىندە قوبالجۋدىڭ بار ەكەنىن جاسىرۋعا بولماس. بۇل جايدى ساۋدا ورنىنداعى دۇكەنشىلەر دە جاسىرىپ وتىرعان جوق. ارزان كارتوپ از, تەز تاۋسىلىپ قالادى. قالا تۇرعىندارىن كارتوپپەن قامتۋدىڭ جولى – ساياجايلاردى قالىپقا كەلتىرۋ, وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىنەن كارتوپ ەگەتىن جەر ءبولۋ. ەرتە كوكتەمدە جىلدىق ازىعىنىڭ قامىن جەپ تىرباناتىنداردى سىرتتاي باقىلاساڭىز, دەنى جاستارى جەر ورتاسىنان اسقان ادامدار ەكەنىن كورەسىز. ادال ەڭبەكتىڭ قادىرىن بىلەتىن, اق داستارقاندارىنا ماڭداي تەرىمەن وسىرگەن ىرىزدىعىن قوياتىن اعا بۋىن. دەمەك ساياجاي جاي عانا ىرىزدىقتى مولايتاتىن ورىن ەمەس, بالالار مەن نەمەرەلەردى ەڭبەككە تاربيەلەيتىن مەكتەپ دەپ ايتساق تا, وعاشتىعى بولا قويماس.
«دەمالىس كۇندەرى وسىندا نەمەرەلەرىمدى ەرتىپ كەلەمىن, – دەيدى قالا تۇرعىنى قونىسباي ەسەنگەلدينوۆ, – قالانىڭ قارا تۇتىنىنە قامالىپ وسكەن بالالار ءبىر مەزگىل تازا اۋا جۇتادى. ماعان كوكونىس ەگەتىن القاپتىڭ ءارامشوبىن ج ۇلىپ, توپىراعىن قوپسىتۋعا كومەكتەسەدى. سۋ تاسىپ بەرەدى. قورشاۋدىڭ بۇزىلعان جەرلەرىن جوندەسەدى. وتكەن كۇزدە ءبارىن تاپ-تازا قىلىپ جيناپ كەتىپ ەدىم, قىس بويى ساياجايدى پانالايتىن كەزبەلەردىڭ كەسىرىنەن بارلىعى قاۋساپ قالىپتى. ەڭ جامانى – كۇزگى ماۋسىمداعى ۇرلىق. وڭاي ولجانى كاسىپ ەتكەن كەزبەلەر ءپىسىپ تۇرعان شيە مەن قۇلپىنايدى, قاراقاتتى تەرىپ الىپ, بازارعا اپارىپ ارزان باعامەن ساتىپ جىبەرەدى. ءبىر كۇن كوزىڭ تايىپ كەتسە, جاز بويعى ەڭبەگىڭ زايا.
ساياجاي باسىندا ىلگەرى باسقان قادامدى كەرى كەتىرەتىن توسقاۋىل دا از ەمەس. الدىمەن جولاۋشىلار اۆتوبۋسىنىڭ سيرەك قاتىناۋى. قارا قازانداي بولعان ەل وكپەسى وسى تاراپتا ايتىلۋدا. كەلىپ-كەتۋ قيىن بولعان سوڭ, كەي ادامدار ساياجايدان باس تارتادى. انە ءبىر جىلدارى ۋاقتىلى سۋ بەرىلمەي, ەلەكتر قۋاتى بولماعاندىقتان كوكشەتاۋ, زەرەندى باعىتىنداعى ساياجايلاردىڭ وڭ قاپتالى ويسىراپ قالعان. كوگەرىپ وسكەن كوكونىستى, جەمىس-جيدەكتى يەسىنىڭ اۋزىنا تيگىزبەي, پىسەر-پىسپەستە ۇپتەپ كەتەتىن كەزبەلەردىڭ قورلىعى دا از ەمەس.
تاقىرىپتى قاۋزاپ وتىرىپ, قيىن ءتۇيىندى شەشەر توتە جول ادال ەڭبەكتە ەكەنىن ۇقتىق. قالادا دا, دالادا دا قولى قيمىلداعاننىڭ اۋزى قيمىلدايدى. ەندەشە, قىس بويى تابانىڭنان تاۋسىلىپ, ارزان كارتوپ ىزدەگەننەن گورى ادال ەڭبەگىڭە جالىنعان ابزال.
اقمولا وبلىسى