ءبارى «Apple» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى تيم كۋكتىڭ تانىمال لەكتسياسىن تىڭداۋدان باستالدى. ونىڭ ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ 2017 جىلعى ءبىتىرۋشى تۇلەكتەرىنە وقىعان لەكتسياسى مەنى بەيجاي قالدىرمادى. باس-اياعى 16 جارىم مينۋتتىق باياندامادا ول قازىرگى زاماننىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى تەحنولوگيالىق ءوندىرىس پەن وعان ادامزاتتىڭ قارىم-قاتىناسى تۋرالى ايتتى.
ء«بىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – جاڭا يدەيالاردى جۇزەگە اسىرۋ جانە سول ارقىلى الەمدى وزگەرتۋ» دەپ ءبىر توقتادى دا, ءارى قاراي ويلانۋعا جەتەلەيتىن تىڭ ويلارىمەن ءبولىستى. «مەن قالاي ادامزاتقا قىزمەت ەتە الامىن دەگەن ەڭ ماڭىزدى سۇراققا جاۋاپ ىزدەدىم. كەيدە تەحنولوگيانى اسىرە پايدالانۋ ءبىزدىڭ ارامىزدى الىستاتادى. تەحنولوگيا جاقسى ءىس ىستەۋگە ىڭعايلى. بىراق ونىڭ ولاي ىستەگىسى كەلمەيدى. وعان ەشتەڭە دە كەرەك ەمەس. مىنە, ول ءبىزدىڭ قۇندىلىعىمىزدى, ماحابباتىمىزدى, سەنىمىمىزدى, تاعدىرىمىزدى, وتباسى, كورشى-قولاڭ تۋرالى كوزقاراسىمىزدى, سەزىمىمىزدى بىزدەن الىستاتىپ جاتىر». تيم كۋكتىڭ بۇل ايتقانىن ودان بۇرىن تالاي تۇلعا ايتىپ, جازعان شىعار. بىراق ونىڭ ءدال وسى ماسەلە تۋرالى بولاشاق تەحنوكراتتاردىڭ الدىندا ايتۋى كوڭىلگە قونارلىق ءىس. شىندىعىندا قازىر ادامزاتتى ويلاندىراتىن تاقىرىپتىڭ ءبىرى – تەحنولوگيامەن بايلانىسىمىز بولماق.
ەڭ ماڭىزدى ويىن ول بىلاي جەتكىزەدى. «مەن جاساندى ينتەللەكت كومپيۋتەرلەرگە ادام بولىپ ويلاناتىن قاسيەت بەرە الادى دەگەنگە سەنبەيمىن. كەرىسىنشە, مەن كومپيۋتەر بولىپ ويلاناتىن ادامداردىڭ پايدا بولاتىنىنا الاڭدايمىن». ءسوزىنىڭ توقەتەرىن وسىلاي جەتكىزگەن ونىڭ بۇل ويىن بولاشاق كومپيۋتەر-ادامداردىڭ قۇندىلىقتان ادا, جاناشىرلىقتان جۇرداي, سەنىم مەن سەزىمسىز وسەتىنىن ايتىپ, ءبارىمىزدى ساقتاندىرعانى دەپ بىلگەنىمىز دۇرىس. ال مەن وسى ساتتە مۇحتار شاحانوۆ تۋرالى ويلادىم. اقىن بۇل ماسەلەنى وسىدان 20 جىل بۇرىن «وركەنيەتتىڭ اداسۋى» اتتى ولەڭمەن جازىلعان رومانىندا كوتەرگەن ەدى. ال ءسىز م.شاحانوۆتىڭ بىلگىرلىگىنە, ادامزاتتىق ماسەلەلەرگە الدىمەن وي جۇگىرتكەن ازامات ەكەنىنە سەنبەي كورىڭىز. قازاقتىڭ قارا ولەڭىمەن جازىلىپ, بۇكىل الەمگە تارالعان, ءتىپتى 50-دەن استام تىلگە اۋدارىلعان بۇل شىعارمانىڭ وزەكتى ويىن اراعا 20 جىل سالىپ الپاۋىت «Apple» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى تيم كۋك ايتىپ تۇرسا, نەگە تاڭعالماسقا؟
قازىرگى زامان – تەحنولوگيا مەن تسيفرلىق جاڭالىقتاردىڭ ءداۋىرى. بىراق وسى جەتىستىكتەر ادامزاتتىڭ رۋحاني الەمىنە قالاي اسەر ەتۋدە؟ قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى, قوعام قايراتكەرى مۇحتار شاحانوۆ بۇل سۇراققا «كومپيۋتەرباستى جارتى ادامدار» شىعارماسى ارقىلى جاۋاپ بەرەدى. بۇل تۋىندى – ادامزاتتىڭ شىنايى قۇندىلىقتاردان الشاقتاپ, كومپيۋتەرلەنگەن قوعامعا اينالىپ بارا جاتقانى تۋرالى فيلوسوفيالىق وي-تولعاۋ.
شاحانوۆ بۇل شىعارماسىندا قازىرگى وركەنيەتتىڭ ادامداردى جانسىز ماشينالارعا ۇقساتىپ بارا جاتقانىن سىنعا الادى. ول تەحنولوگيالىق دامۋ رۋحاني قۇندىلىقتاردى, ادامگەرشىلىكتى, سەزىمدى, ماحاببات پەن شىنايىلىقتى السىرەتىپ جاتىر دەگەن ويدى العا تارتادى.
«مەيلى, مەيلى ەكى ۇلىمدى قاقسا دا ۋاقىت ارقادان,
ناعىز ۇلىم بىرەۋ عانا, انا ەكەۋى جارتى ادام!
ءيا, ءبىزدى قايدا اپارماق مىنا زامان اقپالى؟
ۇلان-بايتاق جەرىمىزدى جارتى ادامدار قاپتادى.
قايدا بارساڭ كوز الدىڭدا ونەگە بوپ جارقىلدار,
جارتى باستىق, جارتى ۇستازدار, جارتى قىزدار,
جارتى ۇلدار».
راس قوي, جارتى ادامداردىڭ جارىققا شىعۋى جانسىزدىق پەن جالعاندىقتى, جاعىمپازدىق پەن جاتتىقتى ومىرگە بىرگە الا كەلدى. ادامزات تاريحىندا تەحنيكا مەن عىلىمنىڭ دامۋى قوعامنىڭ ىلگەرىلەۋىنە ىقپال ەتتى. بىراق اقىن وسى شىعارماسىندا ادامداردىڭ تەحنولوگياعا تىم تاۋەلدى بولىپ بارا جاتقانىنا الاڭدايدى. ول كومپيۋتەرلەر مەن گادجەتتەرگە بايلانىپ قالعان ادامداردىڭ سەزىمسىز, سالقىنقاندى, رۋحاني جاعىنان ءالسىز بولىپ بارا جاتقانىن جەرىنە جەتكىزە ايتادى. «كومپيۋتەرباستى جارتى ادامدار» – تەك تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەر تۋرالى ەمەس, ادامزاتتىڭ ادامي قاسيەتتەرىن جوعالتۋى تۋرالى شىعارما. بۇگىنگى تاڭدا كوپ ادام ەموتسيانى ەكران ارقىلى بىلدىرەدى, دوستىق پەن ماحاببات ۆيرتۋالدى الەمگە كوشىپ, ءتىرى قارىم-قاتىناس ازايىپ بارادى. بۇل – ادام بولمىسىنىڭ وزگەرىسكە ۇشىراۋىنىڭ بەلگىسى.
شاحانوۆ شىعارماسىندا قازاق قوعامىنداعى قۇندىلىقتاردىڭ دا وزگەرىپ بارا جاتقانىنا توقتالادى. بۇگىنگى جاستاردىڭ باسىم بولىگى ۇيالى تەلەفون, الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن كومپيۋتەرلىك ويىندارعا تاۋەلدى. وسىنىڭ سالدارىنان ولار ۇلتتىق مادەنيەت, انا ءتىلى, سالت-ءداستۇر سياقتى رۋحاني بايلىقتاردان الىستاپ بارادى.
شاحانوۆتىڭ بۇل ەڭبەگى تەحنولوگيانىڭ ادام ساناسىنا تيگىزەتىن كەرى اسەرىن تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى. شىعارما وقىرماندى وزىنە سۇراق قويۋعا ءماجبۇر ەتەدى: ء«بىز كىمبىز – شىنايى ادامدار ما, الدە كومپيۋتەر باستى جارتى ادامدار ما؟», نەمەسە ء«بىز تەحنيكاعا قىزمەت ەتىپ ءجۇرمىز بە, الدە تەحنيكا بىزگە قىزمەت ەتە مە؟». سونىمەن بىرگە ء«بىز ادامي قۇندىلىقتاردى ساقتاپ قالا الامىز با؟» دەگەن ۇلى سۇراقتار ويلانۋعا جەتەلەيدى. شاحانوۆ شىعارماسىنىڭ سوڭىن ء«ۇنسىز جاتا بەرەمىز بە؟» دەگەن سۇراقپەن اياقتايدى. بۇنىڭ ءوزى دە جىگەرلەندىرۋ بولماق.
شىعارما ادامزاتتى ءوز بولمىسىنا ءۇڭىلىپ, ءوز سانا-سەزىمىمەن جۇمىس ىستەۋگە, سونى ۇرپاقتار ساناسىنا سىڭىرۋگە شاقىرادى. اۆتور تەحنولوگيانى تولىعىمەن جوققا شىعارمايدى, بىراق ونىڭ ادامدىق قۇندىلىقتاردى جويىپ جىبەرۋىنە قارسى كۇرەسۋگە ۇندەيدى. جارىققا شىققاننان كەيىن بۇل شىعارما تەك قازاق وقىرمانى ءۇشىن ەمەس, بۇكىل ادامزاتقا ارنالعان ەسكەرتۋ ەكەنىن دالەلدەي الدى. ول تەحنولوگيا مەن رۋحانياتتىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتقىسى كەلدى, ايتا الدى دا.
سول ءۇشىن بۇنى قازىرگى جاھاندانۋ داۋىرىندەگى ادامزاتتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتاردان الىستاۋى تۋرالى فيلوسوفيالىق تولعاۋ دەپ باعا بەرگەن دۇرىس. مەنىڭشە, «كومپيۋتەرباستى جارتى ادامدار» تەرمينىن العاش اينالىمعا ەنگىزگەن دە مۇحتار شاحانوۆ ەكەنى داۋسىز. بۇل شىعارما – رۋحاني جۇتاڭدىق, جاھاندانۋدىڭ تەرىس اسەرى جانە ۇلتتىق سانا ماسەلەلەرىنىڭ كۇيرەۋىنىڭ قاعازداعى كورىنىسى.
قالاي دەسەك تە, قازىرگى وركەنيەت تەحنيكالىق جەتىستىككە باسىمدىق بەرىپ كەلەدى. ال مۇنى دانا كوكىرەك اقىن ەرتە سەزىپ, ەلىن, جەرىن, جۇمىر جەر مەن اسپان استىنداعى ادامزاتتى جان دۇنيەمىزدى بايىتاتىن ادەبيەت, ونەر, ءتىل جانە ۇلتتىق مادەنيەتتى ەلەۋسىز قالدىرماۋعا بىرىكتىرگىسى كەلدى. بۇل شىعارما ءاربىر وقىرماندى ءوز بولاشاعى تۋرالى ويلانۋعا, رۋحاني بايلىقتى ساقتاۋعا جانە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قورعاۋعا ۇندەيدى. سول سەبەپتى «وركەنيەتتىڭ اداسۋى» – زاماننىڭ شىنايى دياگنوزىن قويعان, وزەكتىلىگىن ەشقاشان جوعالتپايتىن تۋىندى.
مۇحتار شاحانوۆتىڭ بۇل شىعارماسىنا الەمدىك دەڭگەيدەگى كوپتەگەن عالىم مەن زيالى قاۋىم جىلى پىكىر بىلدىرگەنى شىندىق. «رۋحاني بايلىقتى مويىنداماي, تەك قانا جالاڭ بىلىمگە دەن قويعان قازىرگى «كومپيۋتەرباستى جارتى ادامداردىڭ» پايدا بولۋى تۋرالى شاحانوۆ تۇجىرىمداماسى ءبىزدى, جاپوندىقتاردى قايران قالدىردى. مەن ونىڭ وسىنداي تەگەۋرىندى پەرزەنت تۋدىرا العانىمەن قۇتتىقتاعىم كەلەدى» دەيدى جاپونيانىڭ سوكا گاككاي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پرەزيدەنتى, پروفەسسور دايساۋ يكەدا.
ەندى ءبىز ادام مەن ماشينانىڭ اراسىنداعى شەكارانى قالاي ساقتاۋمىز كەرەك دەگەن سۇراق تۋرالى ءجيى ويلاناتىن بولامىز. سوڭعى ونجىلدىقتا «كيبورگ» ۇعىمى فانتاستيكادان شىنايى ومىرگە تەز ەنە باستادى. قازىر دەنەسىنە ءتۇرلى ەلەكتروندىق قۇرىلعىلاردى, چيپتەر مەن پروتەزدەردى ورناتقان ادامداردى ءجيى كورەمىز. ياعني ولارعا ماشينا دەم بەرىپ, جۇرەك قاعىسى رەتىندە جۇمىس ىستەپ تۇر. بولاشاقتا ادام مەن ماشينانىڭ قوسىندىسىنان جارالعان, ياعني شاحانوۆشا ايتقاندا «كومپيۋتەرباستى جارتى ادامدارمەن» دوس بولىپ, بىرگە جۇمىس ىستەپ, بىرگە تويعا باراتىن دا شىعارمىز. تەحنولوگيا بيلىك جۇرگىزگەن ءداۋىر ۇزاققا سوزىلا بەرسە, ونىڭ اۋىلى دا الىس ەمەس. ەندى بىزگە عالىمدارىمىزدى, رۋحانيات سالاسىنداعى العاداي ازاماتتاردى «ادام مەن ماشينانىڭ اراقاتىناسى قاي دەڭگەيدە بولۋى كەرەك؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋ جاۋاپكەرشىلىگى جۇكتەلە بەرمەك. تەحنولوگيانىڭ دامۋى بۇل سۇراقتارعا ءوزىنىڭ ناقتى جاۋابىن بەرەتىن ۋاقىتقا تاياپ كەلەدى. «كومپيۋتەرباستى جارتى ادامدار» – ەندى تەك عىلىمي فانتاستيكا مەن شاحانوۆتىڭ شىعارماسىندا عانا ەمەس, قازىرگى شىندىقتىڭ ءبىر بولىگىنە اينالىپ ۇلگەردى.
وتكەندە ءبىر بلوگەر سۇحباتىندا «شوقان ءۋاليحانوۆ قازىر ومىرگە كەلسە, مىقتاسا ساياحاتشى بلوگەر بولار ەدى», دەپ قاراپ وتىر. ال ونىڭ ءسوزىن قوستاعان ەكىنشى بىرەۋ «قورعاستان ءوتىپ قىتايمەن ساۋدا جاسار ەدى» دەيدى. بۇل شيكى تانىم مەن كەرەكسىز كوزقاراستى مۇحتار شاحانوۆ ەستىدى مە, بىلمەيمىن. ەگەر ەستىسە, «مىنە, كومپيۋتەرباستى جارتى ادامدار» دەپ كورسەتەر ەدى. دەمەك, ءبىزدىڭ قوعامدا ۇلتتىق سانا-سەزىمىنەن ايىرىلعان, كومپيۋتەرشە ويلانىپ, سول سياقتى تولعاناتىن شاحانوۆتىڭ كەيىپكەرلەرى كوبەيىپ بارادى. ولار ءبىزدىڭ اينالامىزدا جۇرگەنىن دە بايقايمىز.
وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى 2030 جىلعا قاراي جي-ءدىڭ اۆتوماتتاندىرىلۋى سالدارىنان كوپتەگەن ماماندىق جوعالىپ كەتۋى مۇمكىن دەپ بولجايدى. ال باقىلاۋ مەن جەكە ءومىردىڭ بۇزىلۋى دا بولاشاقتا ءبىزدىڭ ۇلكەن ماسەلەمىز بولۋى ابدەن مۇمكىن. بولاشاقتا ادامدار ميىنا نەيرو-چيپتەر ورناتىپ, سۋپەر-ينتەللەكتىگە اينالادى. سوندىقتان جي-ءدى قالاي دامىتاتىنىمىز – ءبىزدىڭ قولىمىزدا. ەگەر ءبىز ونى دۇرىس باعىتتا باسقارساق, ول ادامزاتتىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسا الادى. بىراق ونى باقىلاۋسىز قالدىرساق, ونىڭ سالدارى اۋىر بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان جي-ءدى رەتتەۋ, ەتيكالىق ستاندارتتار ورناتۋ, ونىڭ دامۋىن قاداعالاۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. «جاساندى ينتەللەكت – يادرولىق قارۋدان دا قاۋىپتى بولۋى مۇمكىن», – دەپ عالىمدار ەسكەرتىپ جاتىر. ال بۇعان قۇلاق اسار جان بولسا, قانە.