بالا كەلەشەگى – بالاباقشا كەزەگىنەن

مەملەكەتتىك تاپسىرىس ەكىنىڭ بىرىنە بەرىلمەيدى

جالپى, بالاباقشا جەتىسپەۋ­شىلىگى اسىرەسە, ۇلكەن قالالاردا كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى ماسەلە ەكەنى بەلگىلى. كەي وڭىرلەردە ايلاپ-جىلداپ كۇتسە دە, بالاسى مەك­­تەپكە بارعانشا كەزەگى جىل­جى­­­ماي قويعان وتباسى­لار­دىڭ رە­نىشى دە كوپ. وسى ورايدا ەلىمىز بويىن­شا با­لاباقشا كەزەگىنە تۇرۋ تارتى­بىنە تاعى دا وزگەرىس ەنگىزىلە باستادى.

مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات بارلىق بالا ءۇشىن قول­جەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە, تەڭ مۇمكىندىكتەر قالىپ­تاس­­­تىرۋعا باعىتتالعان. سون­دىق­­تان مەملەكەتتىك تاپسىرىس ەكى­­نىڭ بىرىنە ەمەس, وقۋ-اعارتۋ ءمي­­نيسترىنىڭ 2022 جىلعى 27 تا­مىز­­داعى بۇيرىعىمەن بەكى­تىلگەن تا­لاپتارعا سايكەس كەلە­تىن مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارعا بەرىلەدى.

ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2023–2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارىنا 2-دەن 6 جاسقا دەيىنگى بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن, وقىتۋمەن قامتۋ ماقساتتى ينديكاتورى ەنگىزىلگەن. وسىنىڭ اياسىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار 2023–2027 جىلدارعا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردى پايدالانۋعا بەرۋ بويىنشا كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اساتىن جۇمىس جوسپارىن بەكىتكەن. جوسپارلى, جۇيەلى قادامنىڭ ارقاسىندا 2023 جىلى 66 مىڭ, بىلتىر 78 مىڭعا جۋىق ورىن اشىلىپتى.

بالاباقشالاردىڭ جۇمىسىن ۇيلەس­تى­رۋ­دەگى اۋقىمدى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى – ۆاۋ­چەر­لىك قارجىلاندىرۋعا بايلانىستى. جاڭا مودەل قاناتقاقتى جوبا رەتىندە ەن­گى­زىل­گەن. ۆاۋچەرلىك قارجىلاندىرۋ – كەزەكتى ازاي­تىپ, اتا-انالاردىڭ قالاۋى بويىنشا بالاباقشانى اۋىستىرۋعا, سونداي-اق بالاباقشاعا كەلمەيتىن بالالاردى جالعان تىركەۋ فاكتىلەرىن جويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ مەملەكەتتىك تاپسىرىس الۋىن جەڭىلدەتىپ, جىلدامداتادى. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بەرگەن رەسمي اقپاراتقا سۇيەنسەك, بىلتىر بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن, وقىتۋمەن قامتۋدىڭ جوسپارى ورىندالعان.

تالاپ بارشاعا ورتاق

مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردى مەيلىنشە بالاباقشامەن قامتۋدا مەم­لەكەتتىك تاپسىرىس مەملەكەتتىك-جەكە­مەنشىك ارىپتەستىك ەسەبىنەن دە ۇيىم­داس­تىرىلادى. ءار بالانىڭ الەۋەتىن جان-جاقتى دامىتۋدى, قۇقىعىن, ءومىرىن قور­عاۋ­دى, دەنساۋلىعىن نىعايتۋدى قام­تاماسىز ەتۋ ماقساتىندا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار مەنشىك نىسانىنا قاراماستان, مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋدىڭ مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ستاندارتىن ىسكە اسىرادى. بۇل – بالالاردى ساپالى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن, وقۋمەن قامتۋدىڭ, جەكە بيزنەستى قولداۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى. جەكەمەنشىك بالاباقشالار الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى جاقسارتۋعا ىق­پال ەتەدى. جەكەمەنشىك ۇيىمدار دا مەملەكەتتىك بالاباقشالار سەكىلدى ەرەجە-تالاپتاردى, ستاندارتتاردى قاتاڭ ۇستانۋعا ءتيىس. جىل سايىن وسى تالاپتاردى ساقتاي وتىرىپ بالاباقشا اشاتىن كاسىپكەر كوبەيگەنىمەن, كەزەك ماسەلەسى تولىعىمەن شەشىلمەي تۇر. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتىندا بالاباقشا تاپشى وڭىرلەر ناقتى اتالىپتى.

«مەملەكەتتىك تاپسىرىس ورنالاس­تى­­رىلعان مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار بار­لىق قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا سايكەس­تىگىن راستايتىن قۇجاتتاردى تاپسىرادى. مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورنالاستىرۋدى جەرگىلىكتى ورگاندار قامتاماسىز ەتەدى. سونداي-اق ء«بىلىم تۋرالى» زاڭدا ايقىندالعان قۇزىرەتكە سايكەس, مەم­لەكەت­تىك تاپسىرىستىڭ مولشەرىن بەكىتەدى. ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ دەرەكتەر قورىنىڭ 2024 جىلعى قورىتىندىسىنا سايكەس, ەلىمىزدە 2–6 جاس ارالىعىنداعى بالالاردى تاربيەمەن, وقۋمەن قامتۋ كورسەتكىشى – 93,1%. اتىراۋ, ۇلىتاۋ وبلىستارى مەن استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىندا بالاباقشا سانى تاپشى.

مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار مەنشىك تۇرىنە قاراماستان, تاربيە مەن وقىتۋ سالاسىن رەتتەيتىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى باسشىلىققا الادى. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعى نەگىزىندە بەكىتىلگەن مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋدىڭ مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ستاندارتى, ۇلگىلىك وقۋ جوس­پارلارى, ۇلگىلىك وقۋ باعدارلاماسى اياسىندا تاربيەلەپ, ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرادى. ستاندارت تالاپتارمەن وقۋ جوسپارلارىنداعى نور­ماتيۆتىك جۇكتەمەنى ەسكەرىپ, وقۋ باعدارلاماسىن ورىنداۋ – مەملەكەتتىك پەن جەكەمەنشىك مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارعا مىندەت. ء«بىلىم تۋرالى» زاڭنىڭ 6-بابىنا سايكەس, مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋعا مەملەكەتتىك تاپسىرىستىڭ مولشەرىن بەكىتۋ, ورنالاستىرۋدى قامتا­ماسىز ەتۋ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى. مىسالى, ءوڭىر اكىمدەرى مەملەكەتتىك تاپسىرىس مولشەرىن بەكىتكەن. ونىڭ كولەمى قازىر ەلىمىزدە ورتاشا ەسەپپەن 58 000 تەڭگەنى قۇرايدى. مۇندا اۋىل بالاباقشاسىنداعى ءار بالاعا مەملەكەتتەن 62 663 تەڭگەدەن بەرىل­سە, قالاداعىلارعا 55 305 تەڭگەدەن تيەدى.

جاڭا جۇيەنىڭ ارتىقشىلىعى

بالالاردى كەزەككە قويۋ ءتارتىبى تاعى دا وزگەرەدى. بۇدان بىلاي بالاباقشاداعى ءار بالاعا مەملەكەتتەن قارالاتىن قارجى بالانىڭ بالاباقشا پورتا­لىنداعى شوتىنا ءتۇسىپ وتىرادى. بالا­لاردى كەزەككە قويىپ, جولداما بەرۋدە جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر اقپاراتتىق جۇيە­لەردى وزدەرى تاڭدايدى. تاڭداعان اقپاراتتىق جۇيەمەن كەلىسىمشارت جاسايدى. كەلىسىمشارت نەگىزىندە جەرگىلىكتى جەردەگى بالالاردى كەزەككە قويۋمەن اينالىسادى. مىسالى, «Indigo» ەلەكتروندى بالاباقشا پورتالى بار. استانا قالاسىنىڭ تۇرعىندارى بالالارىن بالاباقشا كەزەگىنە وسى جۇيە ارقىلى تىركەپ جۇرگەنىنە بىرنەشە جىل بولدى. ۆاۋچەرلىك قارجىلاندىرۋ مەحانيزمى ەنگىزىلگەلى «Indigo»-دان بولەك, وڭىرلەردەگى بىرىڭعاي تەحنيكالىق تالاپتارعا سايكەس كەلەتىن 5 اقپاراتتىق جۇيەنىڭ بارىنە بىردەي تالاپ قويىلعان. سول ەرەجەلەرگە ساي كەلەتىن اقپاراتتىق جۇيەلەر بۇگىندە اكىمدىكتەرمەن كەلىسىمشارت جاساپ, ۆاۋچەرلىك قارجىلاندىرۋ مەحانيزمىنە كوشىپ جاتىر. ۆاۋچەرلىك مەحانيزمگە وتكەندە كەزەكتە تۇرعان بالالارعا جولداما بەرۋدى قارجى ورتالىعى قولعا الادى. ورتالىق – مينيسترلىكتىڭ باعى­نىس­تى ۇيىمدارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن مەم­لەكەتتىك مەكەمە. مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى مانارا اداموۆانىڭ ايتۋىنشا, جاڭا جۇيەدە كەيبىر ساناتتاعى وتباسىلارعا جەڭىلدىكتەر بۇرىنعىشا ساقتالعان.

– ۆاۋچەرلىك قارجىلاندىرۋ مەحا­نيزمىنە كوش­كەندە جۇيەدە كەزەكتە تۇرعان بالالار 18 ساناتقا بولىنەدى. كوپ­با­لالى وتباسى­لار, ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالا تاربيەلەپ وتىرعان وتباسى, اسكەريلەردىڭ, دارىگەر, مۇعالىمدەردىڭ وتباسى, تاعىسىن-تاعى بولىپ جالعاسادى. مۇندا ءار ساناتتىڭ ۇلەسى, سالماعى بار. تىزىمدە 5 جاسقا تولعان بالالاردىڭ جەكە كەزەگى دە بولادى. ويتكەنى ولار ءبىر جىل بولسا دا مەكتەپالدى دايارلىقتان ءوتۋى كەرەك. سوندىقتان ۆاۋچەر ءار ساناتتىڭ سالماق ۇلەسىنە سايكەس بەرىلەدى. جەڭىلدىكتەر بۇرىنعىشا وزگەرىسسىز قالادى, – دەيدى م.اداموۆا.

مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دارىن ۆاۋچەرلىك قارجىلاندىرۋ جۇ­يەسى بىلتىردان ىسكە اسا باستاعان. قانات­قاقتى جوباعا تاراز, تۇركىستان, شىمكەنت قالا­لارى قاتىسقان. ۆاۋچەرلىك قار­جى­لاندىرۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنا توق­تالار بولساق, وسىعان دەيىن بالالار بالا­باق­شاعا كەزەككە تۇرسا, قازىر ۆاۋچەرگە كەزەككە تۇرادى. بۇرىن بالاباقشانى ءبىلىم باسقارماسى انىقتاسا, قازىر مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدى اتا-انا تاڭدايدى. سايكەسىنشە, «Indigo» ەلەكتروندى بالاباقشا پورتالىنا دا وزگەرىستەر ەنگى­­زىل­دى. ەندى ەلەكتروندى پورتالدا بالاعا ۆاۋچەرلىك شوت اشىلادى, قاراجات بالا­باق­شاعا ەمەس, وزىنە اۋدارىلىپ وتىرادى.

كەزەككە تۇرۋ جۇيەسىندە ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق جوق. مىسالى, «Indigo» ارقىلى كەزەككە تۇراردا بارلىق مالى­مەت­تەردى اتا-انا ءوزى ەنگىزەتىن. ۆاۋچەردە دە ءدال سولاي. اقپاراتتى ەنگىز­گەندە جۇيە اتا-اناعا بالانىڭ قاي كەزەكتە تۇر­­عانىن كورسەتەتىن. ول دا وزگەرىسسىز قال­دى. باستى ارتىقشىلىعى, جاڭا جۇيە ارقىلى اتا-انا ماقساتتى تۇردە بەلگىلى ءبىر بالاباقشانى تاڭدايدى. بالاباقشادان بوس ورىن تابىلا قالسا, بالاعا ۆاۋچەر اشىلادى, اتا-اناعا حابارلاما جىبەرىلەدى. 

ۆاۋچەرلىك جۇيە جەمىسىن بەرسە يگى

استانا قالاسىنداعى №94 «سۇڭقار» مەملەكەتتىك بالاباقشاسىنا بارىپ, جۇمىستىڭ جاي-كۇيىن, جاڭا وزگەرىسكە دايىندىعىن بىلگەن ەدىك. بۇل جونىندە ۇجىمنىڭ يننوۆاتسيا ادىسكەرى گۇلبالا ءابىلدا كەڭىنەن اڭگىمەلەپ بەردى.

– جاڭاشىلدىقتان كەيىن جالپى جۇمىس ۇدەرىسىندە ايتارلىقتاي وز­گە­رىس بولا قويعان جوق. جۇيە اۆتو­مات­تاندىرىلعان سوڭ, بىزگە ارتىق سالماق تۇسپەدى. ۆاۋچەردە بالانى جەكە شوتى ارقىلى قارجىلاندىرادى. مەملەكەتتىك بالاباقشالارعا بالالار 2 جاستان باس­تاپ قابىلدانسا, مۇندا ءار جاس ساناتىنا وراي جەكە-جەكە ۆاۋچەرلىك كەزەك بولادى. بالاباقشامىز 309 ورىنعا شاقتالعان. ناق قازىر تەك تۇزەتۋ توبىندا ءبىر عانا ورىن بوس. بىرەر كۇن بۇرىن ءوزىم دە پەداگوگ رەتىندە جۇمىستان انىقتاما الىپ, 3 جاسار بالامدى ۆاۋچەرگە كەزەككە قويدىم. ماعان «جەڭىلدىك ساناتىڭىز بويىنشا ءسىز 895-قاتارداسىز» دەگەن اقپارات كەلدى. بۇل سونشالىقتى ۇزاق مەرزىم ەمەس. ويتكەنى مامىر–تامىز ارالىعىندا ءبىتىرۋشى توپتار مەكتەپكە باراردا كوپ ورىن بوسايدى. استانا قالاسىندا شامامەن 100 مەملەكەتتىك بالاباقشا بولسا, سونىڭ بارىندە ورىن بوساپ, مۇمكىندىك كوبەيەدى. ۇدەرىستىڭ بارلىعىن ادام, بالاباقشا ەمەس, «Indigo» جۇيەسى رەتتەپ وتىرادى. ەگەر بالاباقشادا ورىن بوساي قالسا, كەزەكتە ءبىرىنشى تۇرعان ادامعا اۆتوماتتى تۇردە ۆاۋچەر اشىلادى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ بالاباقشاعا كىمدەر كەزەكتە تۇرعانىن بىلە المايمىز. بالا كەلگەندە عانا تانىسامىز, – دەيدى گ.ءابىلدا.

اتا-انا «Indigo» ارقىلى دەرەكتەرىن ەنگىزىپ, ۆاۋچەر العان سوڭ, 5 جۇمىس كۇننىڭ ىشىندە بالاعا بانكتەن شوت اشىلادى. اتا-انا وزدەرى قالاعان بالاباقشانىڭ كەزەگىنە تۇرادى. كۇتۋ پاراعىنا تىر­كەلەدى. وندا تۇرعىلىقتى مەكەنجايعا جاقىن ماڭداعى ءتورت بالاباقشانى تاڭداۋ ۇسىنىسى تۇسەدى. ەگەر جاقىن ارادا سول ءتورت بالاباقشانىڭ بىرىندە ورىن بوساسا, بالا سوعان بارادى. اتا-انا بەلگىلى ءبىر بالاباقشانى تاڭ­داماي, كەز كەلگەنىنە بارامىز دەسە, استانا قالاسىنداعى 100 مەملەكەتتىك بالاباقشانىڭ ءبىرىن تاڭداپ, بوس ورىنعا بارا الادى. جەكەمەنشىك مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارعا تىركەلۋ ءتارتىبى دە وسىنداي. ۆاۋچەرلىك قارجىلاندىرۋ جۇيەسى قاناتقاقتى جوبا رەتىندە بىلتىر ىسكە اسا باستاعان قالالاردا وڭ ناتيجە كورسەتتى. وسى قاتارعا بيىل جوبا ناتيجەسىن ءبىلىپ, كورىپ وتىرعان ورال, استانا قالالارى قوسىلىپ جاتىر. باستىسى, قوعامداعى كۇلبىلتەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى – بالاباقشا كەزەگى ازايىپ, وسى باعىتتاعى جۇمىس ءبىرشاما رەتتەلسە, ۆاۋچەرلىك جۇيە جەمىسىن بەرسە بولعانى.