• RUB:
    6.68
  • USD:
    520.93
  • EUR:
    609.07
باستى سايتقا ءوتۋ
تۇلعا 06 اقپان, 2025

الەمدىك ەنتسيكلوپەدياعا ەنگەن قازاقستاننىڭ ۇكىمەت باسشىسى

7713 رەت
كورسەتىلدى

قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى وتە ءبىر ماڭىزدى قۇجات تاپتى. ول – ەلىمىز ءۇشىن ەڭ ءبىر قيىن كەزەڭدە, ياعني 1938–1951 جىلدارى قازاقستان ۇكىمەتىن 13 جىل باسقارعان نۇرتاس وڭداسىنوۆ اتىنا امەريكا قۇراما شتاتىنىڭ نيۋ-يورك قالاسىنان شىعاتىن الەمدىك ­ەنتسيكلوپەديا رەداكتسياسىنان كەلگەن حات.

العاشقى حات 1946 جىلى كەلەدى. مۇم­كىن جاۋاپ بولماعاندىقتان شىعار, ­1947 جىلى ەكىنشى حات كەلەدى. حاتتىڭ ماز­مۇنى – اقش ماماندارى قازاقستان ۇكى­مەتى باسشىسى نۇرتاس وڭداسىنوۆتى الەم­دىك دەڭگەيدەگى قايراتكەر دەپ تانىعان­دىق­تان, ەنتسيكلوپەدياعا ەنگىزۋگە كەلىسىمىن سۇ­راپ, انكەتا سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋىن وتىن­گەن.

بۇل – اسا ماڭىزدى قۇجات. وسىنى تاپ­قان الماتىداعى مەملەكەتتىك ارحيۆ قىز­مەتكەرلەرىنە ريزاشىلىعىمىز شەكسىز. ەندىگى سۇراق: نەگە اقش ماماندارى قاي­تا-قايتا ن.وڭداسىنوۆ ءومىربايانىن سۇ­راي­دى؟ قايراتكەر ءبىرىنشى حاتقا جاۋاپ بەر­مەگەنى قالاي؟

جاۋاپ بەرمەۋى تۇسىنىكتى. اقش پەن كەڭەس وداعى اراسىنداعى ساياسي احۋالعا با­يىپپەن قاراعان باعىنىشتى رەسپۋب­لي­كا­نىڭ ۇكىمەت باسشىسى وزىنە جاۋ تاپ­قىسى كەلمەگەنى انىق. «بالكىم ول ەكىنشى كەل­گەن حاتقا جاۋاپ بەرىپ, ەنتسيكلوپەدياعا ەن­گەن شىعار...» دەپ قاتتى ويلاندىق.

بارىپ بىلە قوياتىن جەر شالعاي. سول جاقتا جۇرگەن ءبىر تانىستان انىقتاۋىن ءوتىنىپ ەدىك, ول «وڭداسىنوۆ ەنبەپتى» دەپ جاۋاپ قاتتى. بىراق ىشكى تۇيسىگىمىز بۇل جاۋاپقا قاناعاتتانبادى. ول جاق­تا تامىر-تانىسى, سىيلاس ارىپتەسى جوق ن.وڭداسىنوۆقا قايتا-قايتا حات جا­زىپ, ءومىربايانىن سۇراۋلارى تەگىن ەمەس. 30 مىڭ­عا جۋىق ازاماتىن «شەتەلدىڭ تىڭشىسى», ­ت.ب. جالامەن قىرىپ تاستاعان, حالقىن اشتىق­تان ازىپ-توزدىرعان رەسپۋبليكاعا 34 جاسىندا باسشى بولىپ كەلىپ, ەل باسقارۋ­دىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتكەن, سوعىس جىلدارى وندىرىسپەن بىرگە ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت سالالارىن جانداندىرعان ءادىل باسشى­نىڭ قايراتكەرلىگىن ەستىمەۋى, ەسكەرمەۋى مۇم­كىن بە؟ ەندەشە, ەنتسيكلوپەدياعا ەنۋى ابدەن مۇمكىن. وسى وي ءبىزدى ۇنەمى مازالادى.

جاراتقان ءساتىن سالىپ, تاياۋدا تۋريس­تىك ساپارمەن قاتاردىڭ دوحا اەروپورتىنان ءارى 14 ساعات ۇشىپ, نيۋ-يورككە كەلدىك. بىردەن سول قالاداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس كونسۋلدىعىنا بار­دىق. باس كونسۋلدىڭ كەڭەسشىسى مۇرات سازانوۆ مىرزاعا ماقساتىمىز – قاي­راتكەر نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ الەمدىك ەنتسي­كلوپەدياعا ەنگەن-ەنبەگەنىن ءبىلۋ, رەتى كەلسە تابۋ ەكەنىن ايتىپ, قازاقستان­نىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتالعان قۇ­جاتتاردىڭ كوشىرمەسىن جانە پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ 2024 جىلى نۇرتاس وڭدا­سىنوۆتىڭ 120 جىلدىعىنا وراي قۇت­تىقتاۋ حاتىن ۇسىندىق. ديپلومات ءبىزدى جىلى قابىلداپ, تىلەگىمىزدى ورىنداۋعا تىرىساتىنىن جەتكىزدى.

دوڭگەلەنگەن جەردىڭ ەكىنشى بەتىنە مۇحيت اسىپ العاش كەلىپ تۇرعان سوڭ, «كور­سەك, بىلسەك» دەگەن ماقساتپەن قالانى ارالاپ كەتتىك. ارادا ءۇش ساعاتتاي وتكەندە تە­لەفونىم شىرىلداپ, كوتەرە قالسام: «سالەمەتسىز بە, گۇلسىم اپاي؟ ءسىزدى مازا­لاپ تۇرعان – نيۋ-يورك قالاسىنداعى قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس كونسۋلى راۋان تىلەۋلين. ءوتىنىشىڭىزدى ورىندادىق. نۇرتاس وڭداسىنوۆ الەمدىك ەنتسيكلوپەديا­عا ەنىپتى!» دەپ قۋانا حابارلاپ تۇر.

وسى ساتتەگى قۋانىشىمىزدى ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. دانالار ايتادى: «قۇداي ادامعا ايتارىن ىشكى تۇيسىك ارقىلى جەتكىزەدى, ال ونى تۇسىنە ءبىلۋ ءوز بايىبىڭ­دا» دەپ. سول راس-اۋ دەدىك. ون ءۇش جىل ەل باسقارعاندا بىردە-ءبىر ارتىنا جامان ءسوز قالدىرماي, ارى دا, ءجۇزى دە, قولى دا تازا وتكەن قايراتكەر نۇرتاس وڭداسى­نوۆ­تىڭ الەمدىك ەنتسيكلوپەدياعا ەنگە­نىنە, ءۇمىتىمىزدىڭ شىندىققا اينالعانىنا ­قات­تى قۋاندىق.

ءساتتى ساپاردان سوڭ ەلگە ورالساق, ۆاشينگتون قالاسىنداعى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى ەلشىلىگىنەن, ناقتىراق ايت­ساق, توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى ەرجان اشىقباەۆ مىرزادان ەلەكتروندىق پوش­تامىزعا حات كەلىپ تۇر. 1948 جىلى شىق­قان «World Biographical Encyclopedia»-نىڭ 4778-بەتىندە مەملەكەت جانە قو­عام قايراتكەرى نۇرتاس وڭداسىنوۆ تۋرالى مالىمەت بار ەكەنى باياندالىپ, سۋرەتىن ءتۇسىرىپ جىبەرىپتى. ءبىز وسى رەتتە ەلىمىزدىڭ اقش-تاعى ەلشىلىگىنە رياسىز العىسىمىزدى ايتامىز.

ەندى وسى تاريحي جاريالانىمدى سارالاپ كورەيىك. ەلىمىز ءۇشىن كۇردەلى دە اۋىر جىلدارى قازاقستان ۇكىمەتىن دانا­لىقپەن باسقارا بىلگەن, ازاپ كورگەن حالقىن توز-توزى شىعۋدان, ەل-جەر اسىپ كەتپەۋدەن ساقتاعان, سوعىس كەزەڭىنە قارا­ماي ەل بولاشاعىن ويلاعان نۇرتاس وڭ­دا­سىنوۆتىڭ قادىرىن كەڭەس وكىمەتىنەن بۇرىن اقش-تىڭ اڭعارعانىنا قالاي ريزا بولماسسىز! جەر شارىنداعى نوبەل سىي­لىعىن العاندار, ۋينستون چەرچيلل, دجاۆاحارلال نەرۋ, ماحاتما گاندي سىندى الەمدىك دەڭگەيدەگى قايراتكەرلەر, اقش-تىڭ بارشا پرەزيدەنتتەرى ەنگەن بۇل ەنتسيكلوپەدياعا نۇرتاس وڭداسىنوۆ­تىڭ ەنۋى ءوزى كوپ جايتتى اڭعارتپاي ما؟ جەر­دىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى امەريكالىق­تار 40-جىلدارى-اق باعالاپ, قايراتكەر­لىگىن مويىنداعان قازاق ۇكىمەتى باس­شىسىن ۇزاق ۋاقىت وزىمىزگە ۇلگى, ونەگە ەتە الماعانىمىزدىڭ سىرى نەدە؟

الەمدە قاي جاعىنان بولسىن الپا­ۋىت اقش ەلىنىڭ بارلىق جەردە ەلشىسىمەن بىرگە تىڭشىسىنىڭ دا جۇرەتىنى جاسىرىن ەمەس. ولار قاي باسشىنىڭ «قالاي دەمالىپ, نە ءىشىپ, نە جەپ وتىرعانىنا» دە­يىن بىزدەن ارتىق بىلەدى. «ەنتسيكلوپەدياعا ن.وڭداسىنوۆ قالاي ەندى؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى, بىرىنشىدەن, ونىڭ باستى سەبەبى – وداق كولەمىندە ءجيى ايتىلعان قايراتكەر­دىڭ تازالىعى مەن ىسكەرلىگى بولسا كەرەك. ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, سول كەزدەگى اقش ۆيتسە-پرەزيدەنتى حەنري ۋوللەستىڭ قازاقستان ساپارىنىڭ ناتيجەسى. ۇكىمەت باسشىسى نۇرتاس وڭداسىنوۆ ەستەلىگىندە: «اقش-تىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى حەنري ۋول­لەس سوعىس جىلدارى قيىر شىعىس ارقى­لى كسرو-عا كەلدى. جولشىباي الماتىعا توقتادى» دەي كەلىپ, حالىقتى اشتىقتان ساقتاپ قالعان ەگىس دالاسىن, داقىلداردى كورسەتكەنىن جازادى.

اقش قايراتكەرى حەنري ۋوللەس 1946 جىلى «كەڭەستىك ازيا ميسسياسى» اتتى كىتاپ شىعارادى. بۇل كىتاپتى تاۋىپ, ونداعى ماقالا ماڭىزىن قازاق تىلىن­دە العاش جاريالاعان – «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى دۇيسەنالى الىماقىن. ول بۇل كىتاپتى اقش-تىڭ ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىندە «بولاشاق» باع­دارلاماسىمەن وقىپ جۇرگەندە سول وقۋ ور­نىنىڭ كىتاپحاناسىنان تاۋىپتى. ول كىتاپتا مىنانداي دەرەكتەر بار:

«...قاراعاندى مەن بالقاشقا ساپارىمىز كەڭەستىك ازيانىڭ بولاشاعىن اڭعارتتى. ءبىز ەكى قالانى ءبىر كۇندە, ياعني 13 ماۋسىمدا ارالاپ شىقتىق. قىتايدىڭ سولتۇستىك-باتىس شەكاراسىنا جاقىن ەرتىس وزەنى بار سەمەيدەن مىڭ ميلدىك اۋە جولىن كەسىپ وتتىك. تاڭ اتا كوزدەۋلى جەرگە جەتتىك, قالاداعى كەنشىلەر جۇمىسىنا ساعات جەتىگە جەتۋ ءۇشىن ەرتە پويىزعا اسىعا­تىن سياقتى... قاراعاندى ديىرمەنىنەن شىق­­قان ۇن مايدانعا جىبەرىلدى. رەسەيدىڭ قيرا­عان اۋداندارىندا اۋىل شارۋاشىلى­عىن قالپىنا كەلتىرۋگە دە كومەكتەسۋدە. سەمەي وبلىسى نەمىس-فاشيستەرىنەن ­ازات ەتىلگەن ايماقتا مال شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا 5 ۆاگون جۇك, 40 000 باس ءىرى قارانى جانە 2 000 فەرما قىزمەتكەرلەرىن جىبەردى...

ءبىز الماتى اۋەجايىندا سول كەزدەگى قازاق كەڭەستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەنتىمەن (اۆتور سولاي دەپ جازعان) تانىس­تىق. ول – قازاق, اتى – نۇرتاس وڭدا­سىنوۆ, ونىڭ الماتىداعى جۇمىس ورنى ماسكەۋ­لىكتەردەن گورى چۋنچيڭدىكتەرگە (قىتايداعى قالا) ۇقسايدى. ونىمەن بىرگە ەكى ورىس قىزمەتكەرى بىرگە ءجۇردى. ءبىرى – ونىڭ كومەكشىسى ا.پ.زاگاۆەلەۆ, ال ەكىنشىسى – الماتى قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تور­اعاسى پ.گ. ورەحوۆ.

1939 جىلى قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ جالپى حالىق سانى – 6 000 000 ادام بولىپتى.

اۆتوكولىكپەن سايالى اعاشتارمەن كومكەرىلگەن, تاس توسەلگەن كوشەلەرمەن ءجۇرىپ قالاعا كەلدىك. ءار قيىلىستا جول پوليتسەيلەرى بىزگە جول بەلگىسىن كور­سەتىپ تۇر. بىزگە ەسكى عيماراتتار كەرەمەت اسەر بەردى: اعاشتان جاسالعان ۇيلەر كوپ. ورماننىڭ اراسىنا ورنالاسقان قازاقستان ۇكىمەتىنە تيەسىلى دەمالىس ءۇيىنىڭ الدىنا توقتادىق. 17 ماۋسىمنان 18 ماۋسىمعا قاراعان ءتۇنى سوندا قالدىق. جان-جاعىمىزداعى تابيعاتتىڭ سۇلۋلىعى­نا كوزىمىز تويار ەمەس. جول جيەگىندەگى بۇرى­لىستارداعى جاسىل القاپتار دا كوزدىڭ جاۋىن الادى.

داستارقان باسىندا نۇرتاس وڭدا­سى­نوۆقا سۇراقتار قويدىم, ول: «قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىندا جۇمىس ىستەيتىندەر ەسكى «ديىرمەندەردە» – ماگ­نيتوگورسك پەن كۋزنەتسكىدە ارناۋلى تاجى­ريبەدەن وتەدى. وزبەكتەر دە وزدەرى­نىڭ جۇمىسشىلارىن ءدال سولاي جەتىلدىرىپ جاتىر... الماتىدا 1929 جىلى نەبارى 40 مىڭ ادام بولعان, ال 1931 جىلى تاشكەنت پەن سەمەي اراسىنداعى تۇركسىب تەمىر­جولىنىڭ اشىلعانىنان كەيىن حالىق سانى وسە باستادى», دەدى.

«ەگەر تەمىر جولدار پايدالى قازبالار بار جەرلەرگە دەيىن سوزىلسا, قاي ماڭعا جەتەر ەدى؟» دەگەن سۇراعىما وڭداسىنوۆ: «فرۋنزە, شىمكەنت, جامبىلعا دەيىن بارار ەدى. جامبىل – ءبىزدىڭ كونە قالامىز, 1500 جىلدىق تاريحى بار دەيدى ارحەولوگتەر. تاشكەنت پەن سامارقاند سياقتى ول دا بىرنەشە رەت قيراتىلىپ, قايتا سالىندى, ءار ۋاقىتتا جاۋلاپ العاندار بۇل قالانىڭ اتاۋىن وزگەرتىپ وتىردى. اۋەلى ول يانى, سوسىن اۋليە اتا, تاراز دەپ اتالدى. ءبىز ونى عاسىر جاساعان قازاق اقىنى جامبىل جاباەۆتىڭ ەسىمىمەن اتادىق», دەدى.

...سەمەي ماڭىنداعى قازاق مالشىلارى ءوز داستۇرلەرىن ءالى ۇستانادى. كەز كەلگەن دالا قازاعى جىلقى باعادى, ال ولاردىڭ سۇيىكتى سۋسىنى – قىمىز. مەن قازاقتىڭ كيىز ۇيىندە قوناق بولىپ, قىمىزدان اۋىز ءتيدىم. وسى بارىستا ولارمەن بۇگىنگى ومىرگە دەگەن كوزقاراستارى تۋرالى اڭگىمەلەستىك.

بىزگە سەمەي وبلىسىنىڭ اكىمى ءابجان ءجۇسىپوۆ دەگەن قازاق ەرىپ ءجۇردى. ء«بىزدىڭ وبلىستا ميلليوننان استام مال بار». كەنەت بىزبەن بىرگە جۇرگەن بىرەۋ جىلقىنىڭ باعاسىن سۇرادى. «باعاسى ساتىپ الۋشىعا بايلانىستى», دەپ جاۋاپ بەردى ءجۇسىپوۆ. «ەڭ جاقسى جىلقىلاردى قىزىل ارميا الادى, اتتى اسكەرگە ساتىلعان جىلقىنىڭ باعاسى 700 سوم, بۇل ءبىزدىڭ ەڭ تومەنگى باعامىز. ال ۇكىمەتكە ساتىلعان جىلقى 1500 سوم...».

مەن مۇنداعى حالىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ كەرەكتىگى تۋرالى, ونسىز تۇراقتى بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋگە بولمايتىنىنىن, ت.ب. پىكىرىمدى اشىق ايتتىم.

كەلەسى كۇنى, 18 ماۋسىمدا تاڭەرتەڭ مەن ماسكەۋگە قايتقالى تۇرعان اقش ەلشىسى حارريمانمەن قوشتاستىم. ول ماعان بۇل ساپارىم وڭ باستاما اكەلەتىنىن ايتتى».

ءيا, سول تاريحي ساپاردان بەرى 79 جىل وتسە دە, اقش ۆيتسە-پرەزيدەنتى حەن­ري ۋوللەستىڭ جازبالارىنداعى ءاربىر مالى­مەت ءبىز ءۇشىن, تاريح ءۇشىن اسا قۇندى. ونىڭ استارىنان سىرت كوزدىڭ قازاقستان شىن­دىعىنا قانىققانىن, قايراتكەر نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ الەمدىك ەنتسيكلوپە­ديا­عا ەنۋ جولىنىڭ تابيعي سەبەبى ايقىن­دالا تۇسەدى.

ورتا ازياعا ارنايى كەلىپ, ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن, الەۋمەتتىك جاعدايىن زەرتتەپ-زەردەلەپ, كىتاپ جازعان قايراتكەر حەنري ۋوللەس سول كەزدە-اق قازاق حالقىنىڭ, قايراتكەرلەرىنىڭ الەۋەتىنە سەنگەن سەكىلدى.

قالاي بولعاندا دا الەمدىك دەرجاۆا­نىڭ كسرو قولاستىنداعى قازاقستان رەس­پۋبليكاسى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ باسشىسى, ياعني پرەمەر-مينيستر نۇرتاس وڭداسىنوۆ­تىڭ باسشىلىق قىز­مەتىنە, دارا قابىلەتىنە, كاسىبيلىگى مەن حالىق­شىلدىعىنا بەرگەن جوعارعى باعاسى حح عاسىردىڭ 40-جىلدارى-اق اقش سايا­ساتتانۋ تاريحىنا ەنگەنى – ەلەۋلى فاكت. سوندىقتان «World Biographical Encyclopedia»-نىڭ 1948 جىلعى باسىلىمى تاۋەل­سىز قازاقستان ءۇشىن دە ماڭىزدى.

 

گۇلسىم ورازالىقىزى,

ارداگەر جۋرناليست, نۇرتاستانۋشى 

سوڭعى جاڭالىقتار