قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى وتە ءبىر ماڭىزدى قۇجات تاپتى. ول – ەلىمىز ءۇشىن ەڭ ءبىر قيىن كەزەڭدە, ياعني 1938–1951 جىلدارى قازاقستان ۇكىمەتىن 13 جىل باسقارعان نۇرتاس وڭداسىنوۆ اتىنا امەريكا قۇراما شتاتىنىڭ نيۋ-يورك قالاسىنان شىعاتىن الەمدىك ەنتسيكلوپەديا رەداكتسياسىنان كەلگەن حات.
العاشقى حات 1946 جىلى كەلەدى. مۇمكىن جاۋاپ بولماعاندىقتان شىعار, 1947 جىلى ەكىنشى حات كەلەدى. حاتتىڭ مازمۇنى – اقش ماماندارى قازاقستان ۇكىمەتى باسشىسى نۇرتاس وڭداسىنوۆتى الەمدىك دەڭگەيدەگى قايراتكەر دەپ تانىعاندىقتان, ەنتسيكلوپەدياعا ەنگىزۋگە كەلىسىمىن سۇراپ, انكەتا سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋىن وتىنگەن.
بۇل – اسا ماڭىزدى قۇجات. وسىنى تاپقان الماتىداعى مەملەكەتتىك ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنە ريزاشىلىعىمىز شەكسىز. ەندىگى سۇراق: نەگە اقش ماماندارى قايتا-قايتا ن.وڭداسىنوۆ ءومىربايانىن سۇرايدى؟ قايراتكەر ءبىرىنشى حاتقا جاۋاپ بەرمەگەنى قالاي؟
جاۋاپ بەرمەۋى تۇسىنىكتى. اقش پەن كەڭەس وداعى اراسىنداعى ساياسي احۋالعا بايىپپەن قاراعان باعىنىشتى رەسپۋبليكانىڭ ۇكىمەت باسشىسى وزىنە جاۋ تاپقىسى كەلمەگەنى انىق. «بالكىم ول ەكىنشى كەلگەن حاتقا جاۋاپ بەرىپ, ەنتسيكلوپەدياعا ەنگەن شىعار...» دەپ قاتتى ويلاندىق.
بارىپ بىلە قوياتىن جەر شالعاي. سول جاقتا جۇرگەن ءبىر تانىستان انىقتاۋىن ءوتىنىپ ەدىك, ول «وڭداسىنوۆ ەنبەپتى» دەپ جاۋاپ قاتتى. بىراق ىشكى تۇيسىگىمىز بۇل جاۋاپقا قاناعاتتانبادى. ول جاقتا تامىر-تانىسى, سىيلاس ارىپتەسى جوق ن.وڭداسىنوۆقا قايتا-قايتا حات جازىپ, ءومىربايانىن سۇراۋلارى تەگىن ەمەس. 30 مىڭعا جۋىق ازاماتىن «شەتەلدىڭ تىڭشىسى», ت.ب. جالامەن قىرىپ تاستاعان, حالقىن اشتىقتان ازىپ-توزدىرعان رەسپۋبليكاعا 34 جاسىندا باسشى بولىپ كەلىپ, ەل باسقارۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتكەن, سوعىس جىلدارى وندىرىسپەن بىرگە ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت سالالارىن جانداندىرعان ءادىل باسشىنىڭ قايراتكەرلىگىن ەستىمەۋى, ەسكەرمەۋى مۇمكىن بە؟ ەندەشە, ەنتسيكلوپەدياعا ەنۋى ابدەن مۇمكىن. وسى وي ءبىزدى ۇنەمى مازالادى.
جاراتقان ءساتىن سالىپ, تاياۋدا تۋريستىك ساپارمەن قاتاردىڭ دوحا اەروپورتىنان ءارى 14 ساعات ۇشىپ, نيۋ-يورككە كەلدىك. بىردەن سول قالاداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس كونسۋلدىعىنا باردىق. باس كونسۋلدىڭ كەڭەسشىسى مۇرات سازانوۆ مىرزاعا ماقساتىمىز – قايراتكەر نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ الەمدىك ەنتسيكلوپەدياعا ەنگەن-ەنبەگەنىن ءبىلۋ, رەتى كەلسە تابۋ ەكەنىن ايتىپ, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتالعان قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەسىن جانە پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ 2024 جىلى نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ 120 جىلدىعىنا وراي قۇتتىقتاۋ حاتىن ۇسىندىق. ديپلومات ءبىزدى جىلى قابىلداپ, تىلەگىمىزدى ورىنداۋعا تىرىساتىنىن جەتكىزدى.
دوڭگەلەنگەن جەردىڭ ەكىنشى بەتىنە مۇحيت اسىپ العاش كەلىپ تۇرعان سوڭ, «كورسەك, بىلسەك» دەگەن ماقساتپەن قالانى ارالاپ كەتتىك. ارادا ءۇش ساعاتتاي وتكەندە تەلەفونىم شىرىلداپ, كوتەرە قالسام: «سالەمەتسىز بە, گۇلسىم اپاي؟ ءسىزدى مازالاپ تۇرعان – نيۋ-يورك قالاسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس كونسۋلى راۋان تىلەۋلين. ءوتىنىشىڭىزدى ورىندادىق. نۇرتاس وڭداسىنوۆ الەمدىك ەنتسيكلوپەدياعا ەنىپتى!» دەپ قۋانا حابارلاپ تۇر.
وسى ساتتەگى قۋانىشىمىزدى ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. دانالار ايتادى: «قۇداي ادامعا ايتارىن ىشكى تۇيسىك ارقىلى جەتكىزەدى, ال ونى تۇسىنە ءبىلۋ ءوز بايىبىڭدا» دەپ. سول راس-اۋ دەدىك. ون ءۇش جىل ەل باسقارعاندا بىردە-ءبىر ارتىنا جامان ءسوز قالدىرماي, ارى دا, ءجۇزى دە, قولى دا تازا وتكەن قايراتكەر نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ الەمدىك ەنتسيكلوپەدياعا ەنگەنىنە, ءۇمىتىمىزدىڭ شىندىققا اينالعانىنا قاتتى قۋاندىق.
ءساتتى ساپاردان سوڭ ەلگە ورالساق, ۆاشينگتون قالاسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلشىلىگىنەن, ناقتىراق ايتساق, توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى ەرجان اشىقباەۆ مىرزادان ەلەكتروندىق پوشتامىزعا حات كەلىپ تۇر. 1948 جىلى شىققان «World Biographical Encyclopedia»-نىڭ 4778-بەتىندە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى نۇرتاس وڭداسىنوۆ تۋرالى مالىمەت بار ەكەنى باياندالىپ, سۋرەتىن ءتۇسىرىپ جىبەرىپتى. ءبىز وسى رەتتە ەلىمىزدىڭ اقش-تاعى ەلشىلىگىنە رياسىز العىسىمىزدى ايتامىز.
ەندى وسى تاريحي جاريالانىمدى سارالاپ كورەيىك. ەلىمىز ءۇشىن كۇردەلى دە اۋىر جىلدارى قازاقستان ۇكىمەتىن دانالىقپەن باسقارا بىلگەن, ازاپ كورگەن حالقىن توز-توزى شىعۋدان, ەل-جەر اسىپ كەتپەۋدەن ساقتاعان, سوعىس كەزەڭىنە قاراماي ەل بولاشاعىن ويلاعان نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ قادىرىن كەڭەس وكىمەتىنەن بۇرىن اقش-تىڭ اڭعارعانىنا قالاي ريزا بولماسسىز! جەر شارىنداعى نوبەل سىيلىعىن العاندار, ۋينستون چەرچيلل, دجاۆاحارلال نەرۋ, ماحاتما گاندي سىندى الەمدىك دەڭگەيدەگى قايراتكەرلەر, اقش-تىڭ بارشا پرەزيدەنتتەرى ەنگەن بۇل ەنتسيكلوپەدياعا نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ ەنۋى ءوزى كوپ جايتتى اڭعارتپاي ما؟ جەردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى امەريكالىقتار 40-جىلدارى-اق باعالاپ, قايراتكەرلىگىن مويىنداعان قازاق ۇكىمەتى باسشىسىن ۇزاق ۋاقىت وزىمىزگە ۇلگى, ونەگە ەتە الماعانىمىزدىڭ سىرى نەدە؟
الەمدە قاي جاعىنان بولسىن الپاۋىت اقش ەلىنىڭ بارلىق جەردە ەلشىسىمەن بىرگە تىڭشىسىنىڭ دا جۇرەتىنى جاسىرىن ەمەس. ولار قاي باسشىنىڭ «قالاي دەمالىپ, نە ءىشىپ, نە جەپ وتىرعانىنا» دەيىن بىزدەن ارتىق بىلەدى. «ەنتسيكلوپەدياعا ن.وڭداسىنوۆ قالاي ەندى؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى, بىرىنشىدەن, ونىڭ باستى سەبەبى – وداق كولەمىندە ءجيى ايتىلعان قايراتكەردىڭ تازالىعى مەن ىسكەرلىگى بولسا كەرەك. ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, سول كەزدەگى اقش ۆيتسە-پرەزيدەنتى حەنري ۋوللەستىڭ قازاقستان ساپارىنىڭ ناتيجەسى. ۇكىمەت باسشىسى نۇرتاس وڭداسىنوۆ ەستەلىگىندە: «اقش-تىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى حەنري ۋوللەس سوعىس جىلدارى قيىر شىعىس ارقىلى كسرو-عا كەلدى. جولشىباي الماتىعا توقتادى» دەي كەلىپ, حالىقتى اشتىقتان ساقتاپ قالعان ەگىس دالاسىن, داقىلداردى كورسەتكەنىن جازادى.
اقش قايراتكەرى حەنري ۋوللەس 1946 جىلى «كەڭەستىك ازيا ميسسياسى» اتتى كىتاپ شىعارادى. بۇل كىتاپتى تاۋىپ, ونداعى ماقالا ماڭىزىن قازاق تىلىندە العاش جاريالاعان – «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى دۇيسەنالى الىماقىن. ول بۇل كىتاپتى اقش-تىڭ ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىندە «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقىپ جۇرگەندە سول وقۋ ورنىنىڭ كىتاپحاناسىنان تاۋىپتى. ول كىتاپتا مىنانداي دەرەكتەر بار:
«...قاراعاندى مەن بالقاشقا ساپارىمىز كەڭەستىك ازيانىڭ بولاشاعىن اڭعارتتى. ءبىز ەكى قالانى ءبىر كۇندە, ياعني 13 ماۋسىمدا ارالاپ شىقتىق. قىتايدىڭ سولتۇستىك-باتىس شەكاراسىنا جاقىن ەرتىس وزەنى بار سەمەيدەن مىڭ ميلدىك اۋە جولىن كەسىپ وتتىك. تاڭ اتا كوزدەۋلى جەرگە جەتتىك, قالاداعى كەنشىلەر جۇمىسىنا ساعات جەتىگە جەتۋ ءۇشىن ەرتە پويىزعا اسىعاتىن سياقتى... قاراعاندى ديىرمەنىنەن شىققان ۇن مايدانعا جىبەرىلدى. رەسەيدىڭ قيراعان اۋداندارىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋگە دە كومەكتەسۋدە. سەمەي وبلىسى نەمىس-فاشيستەرىنەن ازات ەتىلگەن ايماقتا مال شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا 5 ۆاگون جۇك, 40 000 باس ءىرى قارانى جانە 2 000 فەرما قىزمەتكەرلەرىن جىبەردى...
ءبىز الماتى اۋەجايىندا سول كەزدەگى قازاق كەڭەستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىمەن (اۆتور سولاي دەپ جازعان) تانىستىق. ول – قازاق, اتى – نۇرتاس وڭداسىنوۆ, ونىڭ الماتىداعى جۇمىس ورنى ماسكەۋلىكتەردەن گورى چۋنچيڭدىكتەرگە (قىتايداعى قالا) ۇقسايدى. ونىمەن بىرگە ەكى ورىس قىزمەتكەرى بىرگە ءجۇردى. ءبىرى – ونىڭ كومەكشىسى ا.پ.زاگاۆەلەۆ, ال ەكىنشىسى – الماتى قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى پ.گ. ورەحوۆ.
1939 جىلى قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ جالپى حالىق سانى – 6 000 000 ادام بولىپتى.
اۆتوكولىكپەن سايالى اعاشتارمەن كومكەرىلگەن, تاس توسەلگەن كوشەلەرمەن ءجۇرىپ قالاعا كەلدىك. ءار قيىلىستا جول پوليتسەيلەرى بىزگە جول بەلگىسىن كورسەتىپ تۇر. بىزگە ەسكى عيماراتتار كەرەمەت اسەر بەردى: اعاشتان جاسالعان ۇيلەر كوپ. ورماننىڭ اراسىنا ورنالاسقان قازاقستان ۇكىمەتىنە تيەسىلى دەمالىس ءۇيىنىڭ الدىنا توقتادىق. 17 ماۋسىمنان 18 ماۋسىمعا قاراعان ءتۇنى سوندا قالدىق. جان-جاعىمىزداعى تابيعاتتىڭ سۇلۋلىعىنا كوزىمىز تويار ەمەس. جول جيەگىندەگى بۇرىلىستارداعى جاسىل القاپتار دا كوزدىڭ جاۋىن الادى.
داستارقان باسىندا نۇرتاس وڭداسىنوۆقا سۇراقتار قويدىم, ول: «قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىندا جۇمىس ىستەيتىندەر ەسكى «ديىرمەندەردە» – ماگنيتوگورسك پەن كۋزنەتسكىدە ارناۋلى تاجىريبەدەن وتەدى. وزبەكتەر دە وزدەرىنىڭ جۇمىسشىلارىن ءدال سولاي جەتىلدىرىپ جاتىر... الماتىدا 1929 جىلى نەبارى 40 مىڭ ادام بولعان, ال 1931 جىلى تاشكەنت پەن سەمەي اراسىنداعى تۇركسىب تەمىرجولىنىڭ اشىلعانىنان كەيىن حالىق سانى وسە باستادى», دەدى.
«ەگەر تەمىر جولدار پايدالى قازبالار بار جەرلەرگە دەيىن سوزىلسا, قاي ماڭعا جەتەر ەدى؟» دەگەن سۇراعىما وڭداسىنوۆ: «فرۋنزە, شىمكەنت, جامبىلعا دەيىن بارار ەدى. جامبىل – ءبىزدىڭ كونە قالامىز, 1500 جىلدىق تاريحى بار دەيدى ارحەولوگتەر. تاشكەنت پەن سامارقاند سياقتى ول دا بىرنەشە رەت قيراتىلىپ, قايتا سالىندى, ءار ۋاقىتتا جاۋلاپ العاندار بۇل قالانىڭ اتاۋىن وزگەرتىپ وتىردى. اۋەلى ول يانى, سوسىن اۋليە اتا, تاراز دەپ اتالدى. ءبىز ونى عاسىر جاساعان قازاق اقىنى جامبىل جاباەۆتىڭ ەسىمىمەن اتادىق», دەدى.
...سەمەي ماڭىنداعى قازاق مالشىلارى ءوز داستۇرلەرىن ءالى ۇستانادى. كەز كەلگەن دالا قازاعى جىلقى باعادى, ال ولاردىڭ سۇيىكتى سۋسىنى – قىمىز. مەن قازاقتىڭ كيىز ۇيىندە قوناق بولىپ, قىمىزدان اۋىز ءتيدىم. وسى بارىستا ولارمەن بۇگىنگى ومىرگە دەگەن كوزقاراستارى تۋرالى اڭگىمەلەستىك.
بىزگە سەمەي وبلىسىنىڭ اكىمى ءابجان ءجۇسىپوۆ دەگەن قازاق ەرىپ ءجۇردى. ء«بىزدىڭ وبلىستا ميلليوننان استام مال بار». كەنەت بىزبەن بىرگە جۇرگەن بىرەۋ جىلقىنىڭ باعاسىن سۇرادى. «باعاسى ساتىپ الۋشىعا بايلانىستى», دەپ جاۋاپ بەردى ءجۇسىپوۆ. «ەڭ جاقسى جىلقىلاردى قىزىل ارميا الادى, اتتى اسكەرگە ساتىلعان جىلقىنىڭ باعاسى 700 سوم, بۇل ءبىزدىڭ ەڭ تومەنگى باعامىز. ال ۇكىمەتكە ساتىلعان جىلقى 1500 سوم...».
مەن مۇنداعى حالىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ كەرەكتىگى تۋرالى, ونسىز تۇراقتى بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋگە بولمايتىنىنىن, ت.ب. پىكىرىمدى اشىق ايتتىم.
كەلەسى كۇنى, 18 ماۋسىمدا تاڭەرتەڭ مەن ماسكەۋگە قايتقالى تۇرعان اقش ەلشىسى حارريمانمەن قوشتاستىم. ول ماعان بۇل ساپارىم وڭ باستاما اكەلەتىنىن ايتتى».
ءيا, سول تاريحي ساپاردان بەرى 79 جىل وتسە دە, اقش ۆيتسە-پرەزيدەنتى حەنري ۋوللەستىڭ جازبالارىنداعى ءاربىر مالىمەت ءبىز ءۇشىن, تاريح ءۇشىن اسا قۇندى. ونىڭ استارىنان سىرت كوزدىڭ قازاقستان شىندىعىنا قانىققانىن, قايراتكەر نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ الەمدىك ەنتسيكلوپەدياعا ەنۋ جولىنىڭ تابيعي سەبەبى ايقىندالا تۇسەدى.
ورتا ازياعا ارنايى كەلىپ, ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن, الەۋمەتتىك جاعدايىن زەرتتەپ-زەردەلەپ, كىتاپ جازعان قايراتكەر حەنري ۋوللەس سول كەزدە-اق قازاق حالقىنىڭ, قايراتكەرلەرىنىڭ الەۋەتىنە سەنگەن سەكىلدى.
قالاي بولعاندا دا الەمدىك دەرجاۆانىڭ كسرو قولاستىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ باسشىسى, ياعني پرەمەر-مينيستر نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ باسشىلىق قىزمەتىنە, دارا قابىلەتىنە, كاسىبيلىگى مەن حالىقشىلدىعىنا بەرگەن جوعارعى باعاسى حح عاسىردىڭ 40-جىلدارى-اق اقش ساياساتتانۋ تاريحىنا ەنگەنى – ەلەۋلى فاكت. سوندىقتان «World Biographical Encyclopedia»-نىڭ 1948 جىلعى باسىلىمى تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن دە ماڭىزدى.
گۇلسىم ورازالىقىزى,
ارداگەر جۋرناليست, نۇرتاستانۋشى