كەيىنگى جىلدارى تيگر مەن ەۆفرات وزەندەرى اۋماعىن الىپ جاتقان تاريحي مەسوپوتاميا مەكەنىنىڭ بۇگىنگى مۇراگەرى – يراك مەملەكەتىمەن قارىم-قاتىناسىمىز جان-جاقتى جاندانىپ كەلەدى. اسىرەسە ساۋدا-ەكونوميكا, مادەني جانە تۋريستىك سالالارعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. يراكتىڭ قازاقستانداعى ۋاقىتشا سەنىمدى وكىلى دجابەر ناجم ابدوللا ءال-تەميمي مىرزامەن بولعان سۇحباتتا وسى بايلانىستاردىڭ بۇگىنى مەن كەلەشەگى جايىندا كەڭىنەن اڭگىمە ءوربىدى.
– دجابەر مىرزا, اڭگىمەمىزدى يراكتىڭ بۇگىنگى ساياسي-ەكونوميكالىق جاي-كۇيىنەن باستاساق. 2003 جىلعى سوعىستان كەيىن ەلدە قانداي وزگەرىس بولدى؟
– ءبىزدىڭ ەلىمىز ادامزات تاريحىندا وزىندىك ورنى بار شۋمەر, اككاد, بابىل (ۆاۆيلون), اسسيريا جانە اراب-يسلام وركەنيەتتەرى قانات جايعان تاريحي ولكە سانالادى. باستاۋى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءتورتىنشى مىڭجىلدىقتا جاتقان مەسوپوتاميادا ادامزات تاريحىنداعى العاشقى جازۋ-سىزۋ – بابىل سىنا جازۋى پايدا بولعان. دوڭگەلەك تە العاش رەت وسى جەردە ويلاپ تابىلعان. ال بابىل پاتشاسى ءحاممۋراپيدىڭ زاڭدار جيناعى قوعام ءومىرىن رەتتەگەن العاشقى جازباشا قۇقىقتىق قۇجات بولعان ەدى. سونداي-اق مەسوپوتاميالىقتار ەگىنشىلىكپەن اينالىسقان العاشقى قاۋىمنىڭ ءبىرى سانالادى.
كەيىنگى عاسىردا ءبىزدىڭ ەلىمىز جاقسى كەزەڭدى دە, قيىن شاقتى دا باستان كەشتى. سونىڭ ىشىندە 2003 جىلى 30 جىلدان اسا ەلدى بيلەپ-توستەپ, حالىقتى كوپ قيىنشىلىق پەن قاسىرەتكە دۋشار ەتكەن ساددام حۋسەين رەجىمى قۇلاعان سوڭ, ەل ومىرىندە ۇلكەن وزگەرىس ورىن الىپ, دەموكراتيالىق رەفورما جۇزەگە استى. بىرپارتيالىق جۇيەدەن ساياسي پليۋراليزمگە كوشتىك. قازىر يراكتا بىرنەشە ساياسي پارتيا جۇمىس ىستەيدى.
ەكونوميكا جايىندا ايتساق, قازىرگى تاڭدا پرەمەر-مينيستر مۇحاممەد شيا ءال-سۋداني باسقاراتىن ۇكىمەتىمىز ءىرى ستراتەگيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. سونىڭ قاتارىندا قۇنى 6 ملرد دوللاردى قۇرايتىن ء«ال-فاۋ» پورتىنىڭ قۇرىلىسى مەن قۇنى 14 ملرد دوللارعا باعالانعان «دامۋ جولى» جوباسى بار. ونىڭ اياسىندا ۇزىندىعى 1 200 شاقىرىم جول سالىنىپ, ول يراكتىڭ اراب شىعاناعىنداعى پورتتارىن تۇركيامەن جالعاپ, سول ارقىلى ازيا مەن ەۋروپا نارىقتارىن يراك ارقىلى بايلانىستىرادى.
– ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, يراك مۇناي وندىرۋدەن الەمدە 4-ورىن الادى. ءسىز ايتىپ وتىرعان ىرگەلى جوبالار مەن مۇناي وندىرۋدەگى تابىس ەل ەكونوميكاسىنا قالاي اسەر ەتىپ جاتىر؟
– ءيا, يراك – الەمدەگى ەڭ ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى ەلدىڭ ءبىرى. ناقتىراق ايتقاندا, كۇنىنە شامامەن 4,3 ملن باررەل مۇناي وندىرىلەدى. الداعى ۋاقىتتا 6 ملن باررەلگە جەتكىزۋ جوسپاردا بار. ال جەر استىنداعى بارلانعان مۇنايدىڭ جالپى قورى – 145 ملرد باررەل. قازىر كوپتەگەن حالىقارالىق مۇناي كومپانياسى يراكتىڭ كەن ورىندارىن يگەرىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى, البەتتە, يراكتى قۋاتتى ءارى تۇراقتى ەكونوميكاسى بار ەلگە اينالدىرىپ وتىر. ال مۇنايدان تۇسەتىن تابىس ءتۇرلى سەرۆيستىك جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا, سونداي-اق يراكتىقتاردىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن كوتەرۋگە جۇمسالىپ كەلەدى. بىلتىر ەل بيۋدجەتى 153 ملرد دوللاردان اسقانىن ايتا كەتۋ كەرەك.
– قازاقستان مەن يراكتىڭ ءوزارا ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىسى قانداي دەڭگەيدە؟ ءبىز سىزدەرگە قانداي تاۋار ءتۇرىن ەكسپورتتايمىز, سىزدەر بىزگە نە جەتكىزەسىزدەر؟
– ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ وراسان زور الەۋەتى تۇرعىسىنان قاراساق, قازىرگى ءوزارا الىس-بەرىس كولەمى ءوز دەڭگەيىنەن تومەن ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. قازاقستاندا يراكقا قاجەتتى كوپتەگەن رەسۋرس بار. اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى, سونىڭ ىشىندە بيداي مەن ارپا سياقتى ءداندى داقىلدار, مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرى, ت.ب. جاقىندا يراك كاسىپكەرلەرى قازاقستانعا كەلىپ, مۇنداعى ەت پەن ءتىرى مالدىڭ باعاسى يراكقا ەكسپورتتاۋعا وتە قولايلى ەكەنىنە كوز جەتكىزدى. اتاپ ايتساق, سىزدەردە ءبىر كيلو ەتتىڭ قۇنى يراكتاعى باعانىڭ جارتىسىنان ازىن قۇرايدى.
ال يراك قازاقستانعا ەكسپورتتاۋعا بولاتىن كوپتەگەن تاۋار مەن ازىق-ت ۇلىككە, اسىرەسە جەمىس-جيدەككە باي. ونىڭ ىشىندە قۇرما, اپەلسين, انار, ءجۇزىم, سونداي-اق كوكونىستىڭ كوپتەگەن ءتۇرى بار.
قازىرگى تاڭدا قازاقستان يراكقا بيداي, ارپا, ۇن جانە ەت ەكسپورتتاسا, يراك قازاقستانعا قۇرما تۇرلەرىن جەتكىزىپ بەرىپ وتىر. دەگەنمەن ءوزارا ساۋدانىڭ كوبى تىكەلەي ەمەس, ءۇشىنشى ەلدەر ارقىلى جۇزەگە اسىپ كەلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە تاۋار باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا اسەر ەتىپ تۇر. سول سەبەپتى ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان باسىم مىندەت – ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستى تىكەلەي, ءۇشىنشى تاراپسىز جۇزەگە اسىرۋعا كۇش-جىگەر جۇمساۋ.
– وعان قانداي كەدەرگىلەر بار؟
– ەكونوميكالىق بايلانىستى ارتتىرۋعا ەكى تاراپ تا مۇددەلى. الايدا ارامىزدا قۇرلىقپەن دە, تەڭىزبەن دە تىكەلەي كولىك باعىتىنىڭ بولماۋى, سونداي-اق ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى رەتتەيتىن قۇقىقتىق بازانىڭ جوقتىعى ءبىراز قيىندىق تۋعىزىپ تۇر. سول سەبەپتى ءبىزدىڭ ەلشىلىك قازاقستاننىڭ مينيسترلىكتەرىمەن, وزگە دە جاۋاپتى سالالىق ۆەدومستۆولارمەن بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر.
تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت – يراك كاسىپكەرلەرىنە قازاقستانداعى قولجەتىمدى ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەر جايىندا اقپارات جەتە بەرمەيدى. بۇل – بيزنەس سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ بولماۋىنان تۋىنداپ وتىرعان جاعداي. وسىعان وراي ءبىز مۇددەلى تاراپتارعا ەكى ەلدەگى ءتيىمدى مۇمكىندىكتەر تۋرالى اقپارات بەرۋ ءۇشىن بايىپتى جۇمىس ىستەپ, ءوزارا بايلانىستاردى ورناتۋعا جانە كەزدەسۋلەر وتكىزۋگە اتسالىسىپ جاتىرمىز.
يراكتا قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ بولماۋى دا ءبىزدىڭ ەل ازاماتتارى ءۇشىن قيىندىق تۋدىراتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ولار ۆيزا الۋ ءۇشىن اممانداعى (يوردانيا) قازاقستان ەلشىلىگىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر. ەگەر باعدادتا سىزدەردىڭ ەلشىلىكتەرىڭىز اشىلسا, ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق قاتىناستار مەن باسقا دا سالاداعى بارىس-كەلىستى جانداندىرۋعا ىقپال ەتەر ەدى.
– قازاقستان مەن يراك – تاريحى تامىرلاس, مادەني-ءدىني سالادا ورتاق قۇندىلىقتارى كوپ ەلدەر. قازىرگى تاڭدا بۇل باعىتتا قانداي بايلانىس بار؟
– ءيا, ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدى كوپ نارسە بايلانىستىرادى جانە ءوزارا ىنتىماقتاستىق تاريحى تىم تەرەڭدە جاتىر. ەڭ الدىمەن قازاق پەن ارابتى اتا-بابادان قالعان سالت-ءداستۇر مەن قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەۋ مەن ساقتاۋ, قوناقجايلىلىق پەن جومارتتىق سەكىلدى قاسيەتتەر جاقىنداستىراتىنىن ايتار ەدىم. قازاق جەرىنەن شىققان ۇلى فيلوسوف عالىم ءابۋ ناسىر ءال-فارابي عىلىم ىزدەنۋ جولىندا باعدادتا ون جىل ءومىر سۇرگەن. ول اراب ءتىلىن جەتىك مەڭگەرىپ, ونەر, مۋزىكا, مەديتسينا, فيزيكا سالالارىندا كوپتەگەن ەڭبەك جازىپ قالدىردى. بۇل عۇلاما يراكتىقتاردىڭ جۇرەگىنەن ەرەكشە ورىن الادى. باعدادتا ءال-ءفارابيدىڭ ءزاۋلىم ەسكەرتكىشى, سونداي-اق ونىڭ اتىندا ۋنيۆەرسيتەت بار.
يسلام ءدىنىن تاراتۋ ءۇشىن ورتالىق ازيا ەلدەرىنە اتتانعان مۇسىلمان قولباسشىلارىنىڭ كوبى يراكتا دۇنيەگە كەلگەن. مىسالى, ماۋرەنناھر ايماعىنا ءدىن تاراتۋعا ىقپالى تيگەن بەلگىلى قولباسشى قۇتايبا يبن مۋسليم ءال-باحيلي – ءبىزدىڭ ولكەنىڭ تۋماسى. يسلام حاليفاتى كەزىندە ورتالىق ازيا حالىقتارىنان شىققان كوپتەگەن مۇسىلمان عۇلاماسى مەن يمامدارى باعدادتا وقىپ, يسلام قۇقىعىن مەڭگەرىپ, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە ءدىن ءىلىمىنىڭ جەتۋىنە اتسالىستى. وسىنداي قويان-قولتىق قارىم-قاتىناستىڭ ارقاسىندا قازىرگى تاڭدا اراب پەن قازاق حالىقتارىنىڭ تىلدەرىندە تەرەڭ لينگۆيستيكالىق بايلانىستار بار.
– قاتەلەسپەسەم, يراكتىڭ ناۋرىزدى رەسمي مەرەكە رەتىندە اتاپ وتەتىن ساناۋلى اراب ەلىنىڭ ءبىرى ەكەنى راس پا؟
– ءيا, 21 ناۋرىز – ءبىزدىڭ ەلدەگى ايتۋلى مەيرامنىڭ ءبىرى. اسىرەسە, ەلدىڭ سولتۇستىگىندەگى كۇردىستان ايماعىندا كەڭ كولەمدە تويلانادى. ناۋرىز كوكتەمنىڭ شىعۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ, اۋا رايى جىلىپ, تابيعات قايتا تۋعانداي قۇلپىراتىن جايماشۋاق مەزگىل بولعاندىقتان, ادامدار بۇل مەرەكەنى تاۋدا, تابيعي ساياباقتاردا وتباسىمەن, دوستارىمەن بىرگە, جاپپاي ۇلتتىق كيىم كيىپ, ءارتۇرلى تاعام ازىرلەپ, ەرەكشە قۋانىشپەن قارسى الادى. بۇل مەرەكە, اسىرەسە, كۇرد حالقىنىڭ فولكلورى مەن ادەبي مۇراسىندا تەرەڭ ورىن العان ءدىني, ساياسي جانە مادەني مانگە يە.
– يراكتىڭ ەجەلگى وركەنيەت وشاعى بولعانىن ايتىپ جاتىرسىز. تۋريزم ءۇشىن مۇنىڭ ماڭىزى ايرىقشا. وسى ورايدا يراك قازاق ساياحاتشىلارىن قانداي تاريحي-مادەني جەرلەرىمەن قىزىقتىرا الادى؟
– ءيا, ءبىزدىڭ ەلىمىز باي مادەنيەتىمەن, تەرەڭ تاريحىمەن جانە كورىكتى تۋريستىك ورىندارىمەن ەرەكشەلەنەدى. كونە وركەنيەت ورتالىقتارى سانالاتىن بابىل, ۋر جانە ساماررا قالالارى, سونداي-اق باعدادتاعى تاريحي ورىندار قازاق ساياحاتشىلارىنىڭ نازارىن اۋدارارىنا كۇمانىم جوق. ءدىن تۇرعىسىنان العاندا, يراك – پايعامبارلار بەسىگى. پايعامبارلاردىڭ اتاسى يبراھيم (ع.س.) بابىل قالاسىندا دۇنيەگە كەلىپ, يراكتىڭ وڭتۇستىگىندەگى ۋر قالاسىندا ءومىر سۇرگەن. سونىمەن قاتار يراك جەرىندە يمامدار مەن اۋليەلەردىڭ كەسەنەلەرى ساقتالعان. اتاپ ايتساق, باعداد قالاسىندا ۇلى يمام ءابۋ حانيفا مەن ابدۋل-قادىر گيلاني كەسەنەلەرى بار.
– ءبىر جىلدارى يشيم تەرروريستىك ۇيىمى (يراك پەن شام يسلام مەملەكەتى – قازاقستاندا تىيىم سالىنعان) يراكتىڭ ءبىر بولىگىندە لاڭ سالعانىن بىلەمىز. قازىر ەلدەگى ءدىني احۋال قالاي؟
– 2014 جىلى بۇل تەرروريستىك ۇيىم يراك اۋماعىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن ءوز باقىلاۋىندا ۇستاعان ەدى. الايدا 2017 جىلى ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىك كۇشتەرى حالىقارالىق كواليتسيا جانە دوستاس ەلدەردىڭ كومەگىمەن «يسلام مەملەكەتىن» قۇرامىز» دەپ تالپىنعان تەرروريستىك توپتاردى تولىعىمەن جەڭىپ, ەل اۋماعىن لاڭكەستەردەن ءبىرجولا تازارتتى. بۇگىنگى تاڭدا يراكتا ءدىني احۋال تۇراقتى. ەل ءىشى قاۋىپسىز. سونىڭ ارقاسىندا ەكونوميكامىز دا قالپىنا كەلىپ, دامىپ جاتىر. مەن كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن شەكارالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ماڭىزىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. سەبەبى يراكقا ىرگەلەس ەلدەردەگى كەز كەلگەن جاعىمسىز وقيعا ءبىزدىڭ ەلگە دە تەرىس ىقپال ەتۋى مۇمكىن. الايدا يراك وسى ماسەلەگە ەرەكشە ءمان بەرىپ, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى شارانى قابىلداپ وتىر.
– جۋىردا الەۋمەتتىك جەلىدە يراكقا قاتىستى ءبىر جاعىمسىز ۆيدەو تاراعان ەدى. ول جەردە 35 جاستاعى ەركەك پەن 9 جاسار قىز بالانىڭ ۇيلەنۋ تويى كورسەتىلىپ, يراكتىڭ زاڭى بويىنشا قىزداردى 9 جاسىنان باستاپ تۇرمىسقا بەرەدى ەكەن دەگەن اقپارات ايتىلدى. بۇل قانشالىقتى راس, سونىڭ اق-قاراسىن ءوز اۋزىڭىزدان بىلسەك؟
– ءيا, ءبىز دە بۇل ۆيدەونى كورىپ, ارنايى تەكسەردىك. ونى ەڭ العاش بولىپ ءبىر بريتاندىق سايت تاراتقان. بىراق ول جەردەگى ادامداردىڭ كيىمدەرى, توي راسىمدەرى, ءتىپتى ادامداردىڭ تۇرلەرى دە يراكتىقتارعا مۇلدەم ۇقسامايدى. تەكسەرە كەلە ونىڭ يراكقا ەشقانداي قاتىسى جوق ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك.
ال نەكەگە قاتىستى زاڭعا كەلسەك, بىزدە ۇيلەنۋگە 18 جاستان باستاپ قانا رۇقسات ەتىلەدى. 9 جاستان تۇرمىسقا شىعۋ – ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن جات. ونداي جابايىلىقتى يراكتىقتار قابىلداي المايدى. مەن جۋرناليستەر مەن بلوگەرلەرگە وسى سەكىلدى كۇماندى اقپاراتتاردى تەكسەرىپ بارىپ قانا تاراتقان ابزال ەكەنىن ەسكەرتكىم كەلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»