اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا: جۇرەگىمنىڭ ءۇنى – سىرشىلدىق پەن شىنشىلدىق

– قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى قادىر مىر­زاليەۆتىڭ كىتاپحاناسى ءبىزدىڭ زاما­نى­مىزداعى اتاقتى كىتاپحانالاردىڭ ءبىرى بولدى. ول كىسى قارا بازاردان سيرەك كىتاپتى دا, وداقتىڭ بۇكىل باسپالارىنان جاڭا شىعىپ جاتقان جاڭالىعى بار كىتاپتاردى دا ىزدەپ ءجۇرىپ تەگىس جينادى. ءوزىنىڭ قولىندا باردى بىرەۋدىڭ قولىندا بار جاقسىعا اۋىستىردى جانە سونىڭ ءبارىن قۇنىعا, قۇمارتا وقىدى. ءبىز كورشى تۇردىق. كىتاپحاناسىن جاقسى كورەتىنى سونشا, ول كىتاپتى ءوزىنىڭ ءۇش بالاسىنان ارتىق كورمەسە, كەم كورگەن جوق. بىردە قادىر اعانىڭ شىعىپ كەتكەنىن پايدالانىپ, ۇناعان كىتاپتى قولىما الىپ پاراقتاپ كوز جۇگىرتتىم دە, قايتا ورنىنا قويىپ ەدىم. قايتىپ كىرگەن سوڭ ءتورت قابىرعا كىتاپتىڭ ىشىندەگى مەن قوزعاعان كىتاپتىڭ قيسايىپ تۇرعانىن بايقاپ قويعان قادىر اعا جەدەل باسىپ بارىپ الگى ۇستاعان كىتاپتى سۋىرىپ الىپ, ورنىنا تۇزەپ قويدى. سەبەبى مەن شەتىن قيسايتىڭقىراپ قويعان ەكەم. ول كىسىنىڭ «ۇيىنە كەلگەندەردى كەتەرىندە قۇشاقتاپ شىعارىپ سالاتىن» دەيتىن اڭگىمە دە راس. «ال, جىگىتتەر, امان بولىڭدار» دەپ قاپسىرا قۇشاقتاپ, ارقا-باسىن سيپالاپ, قالتا تۇسىن باسىپ كورىپ, قيماي قوشتاساتىنى بار. سونداعىسى كىتابىن قىمقىرىپ كەتپەسىن دەگەنى. مىنە, قادەكەڭنىڭ سول كىتاپحاناسىن اقجايىققا ارنايى ورتالىق سالىپ كوشىرىپ الدىق. كوپ­تەن ويدا جۇرگەن شارۋا ەدى, كوپتىڭ كو­مە­گىمەن ول دا ورىندالدى. اسىرەسە سوڭعى «ەلدەن كەلگەن كوك دونەننىڭ سۋرەتىنىڭ قاسىندا كوك شاپان تۇرسىن» دەپ جەڭەشەمە ايتىپ, ونى دا تۇگەندەپ قويدىق. اعانىڭ ءوزى ۇستاپ, تۇتىنعان دۇنيەسىنىڭ ءبارى, ءتىپتى قالامسابىنا دەيىن تۋعان جەرىنە ءتىزىلىپ باردى. بۇل – ۇلكەن ورتالىق. بولاشاقتا, ارينە, «كىتاپ قايدا» دەپ ىزدەيتىن كەزەڭ تۋعاندا, كەلەشەك ۇرپاق قادىر وقىعان كىتاپتىڭ ىشىندەگى افوريزمدەر مەن ءوزى قالدىرعان ۇلاعاتتى سوزدەردى پايدالانىپ, عىلىمي ەڭبەك قورعايتىن شىعار دەپ ۇمىتتەنەمىن.

– ال ءوز كىتاپحاناڭىز؟

– ءوزىمنىڭ كىتاپحانامدا ستۋدەنت كەزدەن جيعان, كوزكورگەن اعالاردىڭ اقجارما تىلەگىمەن قولتاڭبا بەرگەن, وتە كونە, قايتا باسىلىپ شىقپايتىن كىتاپتار بار. قازىرگى جاعدايدا ءتىرى جۇرگەن سوڭ سەنىڭ مۇراڭدى ەشكىم قادىرلەمەيدى عوي. اكەمنىڭ كىندىك قانى تامعان ءۇيىنىڭ ورنىنا كۇيەۋىم ءۇي سالىپ بەردى. سول كەزدە قۇداي اۋزىما سالعان بولار, مەن وعان تۇرمىسقا شىعاردا: «اقجايىقتىڭ جاعاسىنا ءۇي سالىپ بەرسەڭ, مەن ساعان جار بولامىن» دەپ ايتقان بولاتىنمىن. اۋىلعا ءۇي سالىپ, كىتاپتارىمدى تۇتاس كوشىرىپ اپارىپ, تەكشەلەپ جينادىم. وندا ءتۇرلى-ءتۇرلى كىتاپتار بار. جۇبان مولداعاليەۆ, قادىر مىرزاليەۆ, حاميت ەرعاليەۆ, عافۋ قايىربەكوۆ, شونا سماحان ۇلى, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, ءماريام حاكىمجانوۆا, فاريزا وڭعارسىنوۆا مەن كۇلاش احمەتوۆانىڭ قولتاڭباسى جازىلعان جانە وزىمە ىستىق كىتاپتاردىڭ ءبارى دە جايىقتىڭ بويىنداعى ۇيدە قالدى.

– ونى جەرگىلىكتى وقىرماندار پايدا­لانا الا ما؟

– كىتاپحانا سالاسىن مەملەكەت ەندى قول­عا الىپ, قولداپ جاتقانى بەلگىلى. ازىرگە جەرگىلىكتى وقىرماندارعا ارنالعان بۇ­رىن­عى كىتاپحانالار جەلىسى جۇمىس ىستەپ تۇر. كىتاپ­تى قۇرمەتتەپ وتىرعان ادامدى ازىرگە كورىپ تۇرعان جوقپىن. بىراق ءالى دە ءۇمى­تىم بار. وقيتىن ۇرپاق ورالادى. كىتاپسىز ادام­­­­­­نىڭ كۇنى بولمايدى. «سول كەزدە كەرەگىن جيناپ الار» دەپ, جايىققا كىتاپحانامدى اما­­ناتتاپ, ۇستاعان دۇنيەمنىڭ ءبارىن مەن دە ەلگە قالدىرىپ كەتتىم. سول اپارعان كىتاپ­­تار جينالعان كۇيى سورەسىندە سىرەسىپ تۇر. كۇزەتشى قويىپ, قاراتىپ وتىرمىن. ءوزىم­­نىڭ اتا-بابامنىڭ مەكەنى, بۇرىنعى ا­ق­جايىق ­اۋدانى تاراپ كەتكەن. قاسىندا, ور­مان­­نىڭ ءبىر مۇيىسىندە جايىققا قاراپ تۇرعان جالعىز ءۇي. ەلگە بارسام, توقتايتىن ءۇيىم – سول.

– ادەبيەتتە شىن تالانتتار بار. ولارعا كولەڭ­كەسىن ءتۇسىرىپ جۇرەتىن تەرىس نيەتتەگى دارىنسىزدار دا بار. ءومىر – كۇرەس بولسا, وسى ۇدەرىس ادەبيەتكە قالاي اسەر ەتەدى؟

– ادەبيەتتە نەگىزى قالام ۇستاعان سوڭ, باس­تى ماقسات – قولىڭنان كەلگەنشە ۇرپاقتى تاربيەلەيتىن شىعارما جازۋ. ال اقىندار قاشان, قاي كەزدە دە قوعامعا وپپوزيتسيا بولادى. ويلى ادامنىڭ ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعامداعى ادىلەتسىزدىكپەن ىمىراعا كەلە الماۋى, كوزقاراسىنىڭ سايكەس كەلمەۋى زاڭدىلىق. ويتكەنى اقىن جۇرەگىنىڭ ىزدەگەنى ىلعي ادالدىق پەن ادامگەرشىلىك بولسا, قوعامدا ول ءسات سايىن بۇزىلىپ, وزگەرىپ تۇرادى. سوعان قارسىلىق بىلدىرەمىن دەپ كەيبىرەۋلەر قارسى تۇرىپ جاتادى. ال مەنىڭ تۇسىنىگىمدە ودان گورى سەن ءوزىڭنىڭ جۇرە­گىڭدەگىنى ادامزاتقا, كەلەر ۇرپاعىڭا پاي­داسى تيەتىن, وركەندەپ-وسۋىنە كومەگى بار نارسەلەر قالدىرساڭ, سول ومىرشەڭ دەپ وي­لايمىن. ال «مەن وپپوزيتسيامىن» دەپ قۇ­ر كەڭىردەك سوزىپ ايقايلاۋ, كوز الداپ ۋا­قىت­شا تىنىشتىقتى بۇزۋدىڭ ادەبيەتكە كەرەگى جوق.

تاريحتىڭ كوشى توقتامايدى, بىراق ءار ۇرپاقتىڭ ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان كەزەڭنىڭ دامۋ تالابىنا ساي وزىنە بۇيىراتىن قوعا­مى, عاسىرى بار. ولار قوعامدىق ءومىر مەن الەمدىك وقيعالارعا ءسوزسىز اسەر ەتەدى. ادام­زات ءبارىبىر سول وزىنە بۇيىرعان عاسىر­دىڭ قيىن­دىعىن ارقالاپ وتەدى. بىرەۋلەردىڭ تاعدى­رىنا اشتىق تۋرا كەلەدى, بىرەۋلەر سوعىس­تى كورەدى, بىرەۋلەر تاس-تالقان تابي­عات­تىڭ دۇلەيىنەن بولاتىن اپاتتىڭ زاردابىن تارتادى. قاي ۇرپاق وزىنە نە بۇيىرتسا, سونى وتەيدى. الىمساقتان سولاي. مىسالى, شىڭ­عىس حان ءداۋىرى شايقاسپەن, جاۋلاپ الۋ, قىرىپ-جويۋمەن تاريحتا اتى قالدى. ودان كەيىنگى قازاق تاريحىنا تالاي تۇعىرلى تۇلعا­لاردى سىيلاعان حاندىق ءداۋىرى, ول دا كەيىن قيرادى. بۇلاردان سوڭ ءداۋىر-دۇنيە­نىڭ بەتىنە دۇبىرلەپ شىققان اقتار مەن قى­زىل­داردىڭ قاقتىعىسى رەۆوليۋتسيا اتالىپ, ول ءبىزدىڭ اتالارىمىزعا بۇيىرسا, سوعىس اكەلەرىمىزگە بۇيىردى. ال بىزگە تەرروريزم, تەحنولوگيا تەكەتىرەسى, قاتەرلى ۆيرۋس-اۋرۋ كەلدى. سونىمەن بىرگە قازاق بالالارىنىڭ جۇمىس ىزدەپ, ءبىلىم قۋىپ, جاپپاي شەتەل اسىپ جاتقانىنىڭ دا ءوز سەبەبى بار.

ء«ار قازاقتىڭ ارمانى بايۋ شىعار,

بايىعانعا راحات دايىن شىعار.

شەتەلگە كەتتى بارلىق اقشالىلار,

بازاردا قالدى ءبىزدىڭ قايىرشىلار». باس-باسىمىزعا جاعداي تىلەپ, تويعان جەرىمىزدە جۇرە بەرسەك, سوندا مىناۋ بابالار تاس­تاپ كەتكەن ۇلان-عايىر جەر مەن ەلگە, بايلىعىڭا, بارىڭا بولاشاقتا كىم يە بولادى؟ مەنى كەيدە ۇيقىدان شوشىپ وياتاتىن ءبىر ساۋال – وسى. الاڭ كوڭىلمەن الا تاڭعا دەيىن وتىرىپ وسىنداي دا ولەڭدەر جازامىن. بىراق بۇلار ەش جەردە جاريالانبايدى. سوندىقتان ادەبيەتشى سونىڭ اراسىندا قالامىمەن ادامزاتقا مەيىرىم توگەتىن, شۋاق شاشاتىن, باقىتتى جاسايتىن, ساناسىن وسىرەتىن ءبىر سويلەم جازىپ قالدىرسا دا, ادامزات ءۇشىن سول ولجا. قاشاندا بارىنەن پاراسات ۇستەم تۇرۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.

– قازاقتا تابيعي دارىنى ايقىن اقىن قىز­دار كوپ ەمەس. ءوزىڭىزدى تاماشا ليريك اقىن جانە قوعام قايراتكەرى دەپ تانيمىز. قوعامدى كەرى سۇيرەيتىن كە­دەر­گىلەر مەن تەرىس اعىمدارعا دا قارسى ىركىل­مەي سوي­­­لەيسىز. ەل مەن جەر, قازاق بالا­س­ىنىڭ, اسى­رەسە قىز بالانىڭ باعىن اسىرۋ تۋرالى, قىز تار­بيەسى تۋرالى ءجيى ايتا­سىز. مۇنىڭ بارى­­نە قاجىر-قايرات پەن وتانشىلدىق رۋح كە­­رەك. سىزدەن قا­زاق قىزىنىڭ ىشكى ەركىندىگىن كو­­رىپ قۋا­نا­مىن. بۇل ەركىندىك سىزگە قايدان كەل­دى؟

– جالپى, ادامنىڭ قالىپتاسۋىنا, بالانىڭ تاربيەسىنە ىقپال ەتەتىن, ءوز شاڭىراعى, ءوز تەگى جانە وتباسىنداعى بەسىكتەن باستالاتىن تاربيە. قازاق – قىزىن قوناق دەپ ەركەلەتىپ وسىرەتىن ەرەكشە ۇلت. تاريحتى قاراڭىز, قازاق ەشقاشان قىزىن ەشقاشان پارەنجە وراماعان, كەلىندى كەلىن دەپ سىيلاپ, ارداقتاعان قازاق ايەلىن قور­لاعان ۇلت ەمەس. اتا-انام مەنى بەتىمنەن قاقپاي, جىلى-جۇمساعىن اۋزىما توسىپ, يىنىمە بار اسىلدى جاپسىرىپ, ءبىر قىز بالا كورۋگە ءتيىس قامقورلىق پەن ەركەلىگىنە بولەپ وسىرسە دە, ەسەرلىككە سالىنعام جوق. كەرىسىنشە, ەركىندىك پەن ەركەلىك مىنەزىمدەگى باتىلدىق پەن وتكىرلىكتى ۇشتادى. «سەن قىز بالاسىڭ, تىنىش وتىر» دەگەن ورىنسىز قاقپاقىلدى كورگەنىم جوق. «سەن كۇيەۋگە كەتەسىڭ, از كۇندىك قوناقسىڭ» دەگەن اڭگىمەنى اتا-انام ەشقاشان ايتقان ەمەس. «و, مەنىڭ جالعىزىم. مەن ساعان كوپ ءۇمىت ارتامىن. سەن وقى» دەدى. تاربيە وسىلاي بولدى. قازاق قىزىنىڭ ەركىندىگى – بۇل ۇلتىنىڭ ەركىندىگى. قازاق قىزىنىڭ نامىسى, ۇلتتىڭ نامىسى دەپ ويلايمىن. وسىلاي ويلاۋعا اجەم سەبەپشى بولعان سياقتى. ول ماعان «قوبىلاندى باتىر», «الپامىس باتىر», «ەر تارعىن» جىرىن قۇلاعىما قۇيىپ ءوسىردى ەمەس پە؟ ەندەشە, بۇگىنگى ءبىزدىڭ ۇرپاق تاربيەسىنە ۇلتتىق ادەبيەت, اۋىز ادەبيەتى وتە قاجەت. «اياز ءبيدى» وقىسا, جاس بالالار ۇرلىققا بارماس ەدى. وزىندە باردى قاناعات تۇتۋعا جاستايىنان ۇيرەنىپ, بىرەۋدىڭ دۇنيەسىنە كوز سالىپ, حالىقتىڭ قازىناسىنا قول سۇقپاس ەدى. ال قازىر بالالارعا ەرتەگى ايتۋدى مۇلدە قويدىق-اۋ دەيمىن. سوندىقتان ۇلتتى ساپالى, دۇرىس ۇرپاقپەن قامتۋ ءۇشىن باۋىرجان مومىش ۇلى ايتقانداي, ءالدي ايتاتىن انا, ەرتەگى ايتاتىن اجە بولۋى كەرەك. قازىر بالاباقشانىڭ تاربيەسىن وسى باعىتقا قۇرۋدى كوزدەۋ كەرەك. بالكىم, سوندا ءبىز ۇلتىمىزدى, ۇرپاعىمىزدى تۇزەيمىز. ال ەندى قازىر تەلەفوننان كورگەنسىز نارسە­لەردى وقىپ, كورىپ ءوز بەتىمەن ءوسىپ جاتقان كىش­كەنتاي ۇرپاقتى قايتا تۇزەپ الۋ قيىن بولادى. وسىدان كەيىن ء«تارتىپسىز ۇل, تاربيەسىز قىز قايدان شىقتى» دەيمىز. تاربيەگە شە­شە­نىڭ ايعايىنان گورى, اكەنىڭ ء«اي» دەگەن ءبىر ءسوزى ەر بالاعا وتىمدىرەك. «اكەڭدى سىيلا» دەگەن ءسوز ءار وتباسىندا كۇن سايىن ايتىلۋى كەرەك. بۇل – ءبىزدىڭ بابالاردان كەلە جاتقان تاربيە ءداستۇرى.

قازىر جاستاردىڭ, اسىرەسە قازاق قىزدارى­نىڭ تاربيەسى ۋىستان شىعىپ كەتتى دەپ شىرىلداپ كەلە جاتقانىما وتىز جىل بولدى. بىزگە ۇلتتىق يدەولوگيانى دارىپتەيتىن ناسي­حاتشىلار دايارلاۋ كەرەك ەدى. ونىڭ ورنىنا مەدرەسەلەر بالالاردان شالا مولدا دايىنداپ بەردى. قازىر ساداقالاردى جيناپ الىپ, ءدارىس وقيتىن سولار. تويلارعا كەلىپ باتا بەرىپ, ءدارىس وقيتىن سولار. ءتىپتى بالا­نى سۇندەتتەسە دە, بەسىككە سالسا دا, تۇساۋىن كەسسە دە, سولار قاباتتاسىپ كەلىپ حالىق­قا ۋاعىز ايتىپ جاتىر. ال كىتاپ وقى­مايتىن, ساۋا­تى تومەندەر وسىلاردىڭ سوڭى­نان ەرىپ با­رادى. ءبىز عىلىمعا, بىلىمگە ۇمتىل­عان, مە­دي­تسينانىڭ دامىعان, جاساندى ينتەل­لەكتىڭ كەلىپ كومەككە ارالاسقان, تەحني­كانىڭ قارىشتاپ دامىعان زامانىندا, ءوز قاعى­نان جەرىپ, وزگە سەنىمنىڭ ىعىنا جىعىل­عان قىزدارىمىزدىڭ قارا جامىلىپ, بالا­سىن مەكتەپكە جىبەرمەيتىن ناداندىققا قا­لاي كەتىپ قالعاندارىنا تاڭىم بار. نەگە بۇ­­لاي بولدى؟ بۇعان قالايشا جول بەرە­مىز؟ بۇل ەندى تۇتاس ۇلت بولىپ ويلاناتىن ماسەلە.

–جالپى, اقىن-جازۋشىلار وسى ۋاقىتقا دەيىن پارلامەنتتىڭ دەپۋتاتى سياقتى ءرول اتقارىپ كەلگەنىنە قوعام ابدەن ۇيرەنىپ الىپ, قالامگەرلەردىڭ بويىنان وسى كۇنگە دەيىن سول مىنەزدى ىزدەپ تۇرادى. قوعامداعى شىندىق پەن كەلەڭسىزدىكتى ايتۋ, ۇلتتىڭ باسىنداعى پروبلەمانى ورتاعا سالۋ وسى كىسىلەردىڭ مىندەتى سياقتى كورەدى. بۇگىنگى زيالى قاۋىمنىڭ ازۋسىزدىعىنا اشۋلاناتىنى دا سوندىقتان بولسا كەرەك. ازاماتتىق پوزيتسيا جاعىنان دا, بالكىم, شىعارماشىلىق جاعىنان دا. بىراق بۇرىنعى تالاپتىڭ دا, تالعامنىڭ دا تومەندەگەنى راس قوي؟

– قاي عاسىر بولسا دا, بارلىق شىعار­ما­شىلىق وكىلدەرى: سۋرەتشى, اقىن, جازۋشى, مۋزىكانتتاردىڭ كوپشىلىگى ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامداعى قايشىلىقتارمەن كەلىسپەيدى. و باستان وسىلاي. ءبىز بىلەتىن قاراعايعا قارسى بىتكەن بۇتاق – سوناۋ بۇقار جىراۋلار. ء«اي, ابىلاي, سەن كىم ەدىڭ؟» دەپ ءسوز باستاۋ سالتى سول كەزدەن قالىپتاستى. سودان كەيىنگى ماحامبەت, سول سوقپاققا تۇسكەن كەشەگى باۋىرجان مومىش ۇلى. شىعارماشىلىق پەن شىن­دىقتى بىر­تۇتاستىقتا قاراعانداردىڭ ىشى­نەن كورگەنىمىز – جۇبان مولداعاليەۆ. وتكىر مىنەزى وتىرىكپەن ىمىراعا كەلە الما­عان شەرحان مۇرتازا «قازاننان قاقپاق كەتسە, يتتەن ۇيات كەتەدى» دەدى عوي. پارلامەنتتىڭ تورىنەن ايتتى. ايتارىن قاسقايىپ تۇرىپ ايتقان قايراتكەرلىك مىنەز قازاقتان بىرتە-بىرتە قاشىقتاي بەردى. الدە ۋاقىت پا, الدە ساياسات پا, الدە ۇرپاق ۇساقتالدى ما؟ اينالاسىنا نەمقۇرايلى قارايتىن, اساۋ مىنەزدەن ادا كونبىس ۇرپاق پايدا بولدى. الگى «ارىستاننىڭ جالىن سيپاسا, مىسىق بولادى» دەگەننىڭ كەرى. اقىرى وسىنىڭ بارىنەن كەيىن «ۇلتىم بار, ەلىم بار, مىناۋىڭ قاتە» دەپ باسشىعا ايتاتىن ادامداردىڭ ءبارىنىڭ نە اۋزىن جاپتى نە جالىن سيپاعان ارىستان سياقتى مىسىقتىڭ كەيپىنە ەندىرىپ, جىپ-جىلى پەشتىڭ تۇبىندە بۇيىعىپ جاتا بەرەتىن مومىندارعا اينالدىردى. ماقتانعانىم ەمەس, ءبىر كەزدە جازىپ ەدىم: «سەسكەنبەي تۋرا ءبيدىڭ بالتاسىنان, ۇرىنىڭ جەمتىك الىپ قالتاسىنان, كوكەسى توردە وتىرعان تالاپكەردى, تالانت دەپ, قاعىپ قويدىق ارقاسىنان». مىنە, وسىندايلاردىڭ ورتاسىندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز قازىر. رۋعا ءبىر ءبولىنىپ, ءتىل تالاسى تاعى تۋىنداپ, وعان ءدىننىڭ الاۋىزدىعى قوسىلىپ, قازاقتىڭ باسىن بىرىكتىرمەۋگە جاسالعان ارەكەتتى ەندىگى جەردە قاتاڭ زاڭ عانا تۇزەيدى دەپ ويلايمىن.

– ازاماتتىق پوزيتسياعا, ازاماتتىق پوەزياعا ءسىز قاشان كەلدىڭىز؟

– مەنى جۇرت ولەڭىن ماحاببات, اناعا, اكەگە قاتىستى عانا جازادى دەپ ويلايدى. ازاماتتىق سارىنداعى جىرلارىما ءمان بەرگىسى كەلمەيدى. سودان كەيىن بىزدە بۇرىننان قالىپتاسقان ءبىر تۇسىنىك بار. ء«وي, وسى ايەلدەر قالام ۇستاپ نە بىتىرەدى؟ بەسىك تەر­بەتىپ وتىرماي ما؟ بۇل – ەركەكتىڭ كاسىبى» دەگەن ۇعىم بولدى. سوندىقتان دا ادەبيەتتە قا­لام ۇستاعان قازاق ايەلى ات توبەلىندەي از عانا شوعىر. ساۋساقپەن سانارلىق. سەنىڭ جىر­لا­رىڭدى وقىپ, ونىڭ باعاسىن بەرىپ وتى­راتىن قايبىر زامانداس ازامات جىگىت­­تەر بار. ولار وقىمايدى. ال مەنىڭ شىعار­مام­نىڭ ىشىندە نە بار, نە جوعىن بىلمەيدى دە. مۇحيت مەراليەۆتىڭ تاعدىرى جايىن جاز­عاندا ايتام عوي: «كەلەر دەپ جادىراپ جاز, كەلەر كوكتەم, قىستا دا قايسار ءانشى ولەڭدەتكەن. زامانعا ادىلەتسىز نە دەمەك­سىڭ, تالانتتى توپاس بيگە تاۋەلدى ەتكەن». ازا­مات­تىق ءۇن ەمەس پە؟ اقىننىڭ ايتقانى دۇرىس ەكەن دەمەيدى عوي. مەنىكى دۇرىس دەيدى. ارينە, مەن قىز جۇرەگىممەن جىرلايمىن. سەبەبى وقىرمانىمدى ماعان جاقىن اناعا دەگەن ساعىنىشقا تاربيەلەي السام, قازاقتىڭ قىزىنا ارۋ بولۋدى ۇيرەتە السام, ول دا از جۇمىس ەمەس قوي دەپ ويلاي­مىن. ايتپەسە, ء«بارىن قايتا وزگەرتەم» دەپ ايقايلاپ جازۋ مەنىڭ جۇرەگىمنىڭ ءۇنى ەمەس. جۇرەگىم مەنىڭ – سىرشىلدىق, شىن­شىل­دىق. سوسىن تازا كوڭىلىمنەن لىقسىپ توگىل­گەن تۇنبانى عانا جازامىن.

«تاقىرىبىم «ۇساقتاۋ» – بالا جايلى,

الديلەپ اق ءسۇت بەرگەن انا جايلى.

پاك سەزىمدى جىرلاۋ دا ەسكىرىپتى

قازىر ءسوزدىڭ ءىرىسىن باعالايدى.

«كوشى دەدىك ءومىردى پاسىقتاردىڭ,

ماحاببات – ساندىراعى عاشىقتاردىڭ».

جوعالدى دەپ ارۋدان نازىك قىلىق,

جىگىتتەردىڭ ءسوز ەتتىك جاسىقتارىن.

ال مەن بولسام ريزامىن عۇمىرىما,

گۇل تاعامىن قىزىمنىڭ بۇرىمىنا.

قاراپايىم جەردەگى انا تاپقان

عاشىق بولدىم قازاقتىڭ ءبىر ۇلىنا.

ءسۇيدىم قىردىڭ گ ۇلىن دە, جۋسانىن دا,

جۋدىم ءسابي جورگەگىن, قۋىرشاعىن دا.

انا بولدىم كادىمگى, مەيىرلەنىپ

تىپىرلاتقان تىرلىكتى قۇرساعىمدا» دەپ جازامىن. مەن ءوزىمنىڭ ءومىرىم ارقىلى سول قىزداردىڭ جۇرەگىنە وي تاستاسام دەيمىن. بىراق بارلىعىن قامتي المايمىن.

– اعا بۋىنداعى اقىن اپالارىمىز جىر­لا­­­رىن سەزىمگە, سۇيىسپەنشىلىككە, مەيى­رىم­گە بو­لەپ جازدى. ال كەيىنگى قىز­دار پوەزياسىن­دا بۇل نارسەنىڭ ءبارى اشىق­تاۋ كورىنىس تاۋىپ جا­تادى. پوە­زيا­داعى تىلسىمدىق, جۇم­باق سىر قۇپياسىن اشىپ تاستادى. ءبارى تۇ­سى­نىك­تى...

– ەركىندىك پەن ەرسىلىك ەكى نارسە. كەي قالامداس سىڭلىلەرىم «ەركىنمىن» دەپ ەرسى كەتىپ بارا جاتىر. مەن ءار جەردە ايتىپ جۇرەمىن. قىزدارعا ەشقاشان «مەن سەنى سۇيەمىن» دەپ ايتپا دەپ. قىز بالا جۇمباقتىعىمەن, ءوزىنىڭ بيىكتىگىمەن, قول جەتپەس قاسيەتىمەن ەرەكشە بولۋى كەرەك. سۇلۋ گۇلگە ۇمتىلعان سياقتى ىنتىقتى­رىپ, ۇمتىلتىپ قويۋ كەرەك قوي. بۇلار قازىر اركىمنىڭ قولىندا. ول تۋرالى دا ءبىر جازىپپىن. «نەگە سەن قىز بولا تۇرا جۇمباق بولمايسىڭ؟ نەگە سەن كورىنگەن جىگىت ۇستاي سالاتىن ارزان زاتقا اينالاسىڭ؟» قىز بالا ءوزىن تازا ۇستاپ ۇيرەنۋ كەرەك. ول تاعى دا ۇيدەگى تاربيەدەن-اۋ دەيمىن. سوسىن مىنا قوعامدا باسقا جاقتان كەلىپ جاتقان اعىمعا ەرىپ تۇرعان قىزدار ءوزىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىن جوعالتقان. ونىڭ ءبارى ولەڭگە دە بەرىلىپ جاتىر. قىز بالا نازىكتىگىن سىيلاتا المايدى. ال نازىكتىك پەن تازالىققا كەز كەلگەننىڭ قولى دا, باتىلى دا بارمايدى. ول كادىمگى قارۋ. قىز بالا وجەتپىن دەپ توبەلەسۋگە بولا ما, ەركىنمىن دەپ ەرسىلەنۋگە بولا ما؟ ەركىن­دىك بەرىلدى دەپ اۋزىڭا كەلگەندى سوي­لەۋگە بولا ما؟ وسىنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ ۇلت­تىق تاربيەدە بار. ول اۋىز ادەبيەتىمەن, انا­نىڭ تاربيەسىمەن بەرىلەدى. سوندىقتان بىزگە قىز تاربيەسىمەن اينالىساتىن, انا تار­بيە­لەيتىن مەكتەپتى بولەك اشپاساق بولمايدى.

– سوڭعى شىققان كىتابىڭىز – «مەنىڭ فاريزام». ەستەلىك كىتاپتىڭ وتىم­دى­لىگى قازاق­تىڭ قوس اقىن قىزى­نىڭ عۇ­مىر­بايان­دىق مەزەتتەرىنىڭ دەرەك­تىلىگىندە ءارى تۇلعا­لىق بەينە­لەرىندە دەپ ويلايمىن. كىتاپ­تىڭ العاشقى تاراۋلارى ءبىراز جىل بۇرىن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جا­رىق كور­گەندە تولقۋ تۋدىرعان بولاتىن. ادە­بيەت­­تە مەمۋار باسى اشىلماعان جۇم­باق جانر كۇيىندە كەلەدى. فاريزا اقىن بەي­نە­سىن وسى جانردا جازۋ يدەيا­سى قا­لاي تۋدى؟ ءسىز بۇل كىتاپتى نەگە جاز­دىڭىز؟

– فاريزاعا تالاس جوق, ول – قازاق پوە­زيا­سىنا كەلگەن قۇبىلىس. تالانتتى اقىن. مەن ءوزىمدى فاريزانى جاقىننان بىلەتىن ادام­داردىڭ قاتارىنا جاتقىزامىن. سوناۋ اتىراۋدان, ستۋدەنت كەزىنەن باس­تاپ ەكەۋ­مىز حات الماسا باستادىق. مەن وندا ال­ما­تى­دامىن. كەيىن ول شەرحان مۇرتازانىڭ شاقىرۋىمەن الماتىعا جۇمىسقا كەلدى. سول كۇننەن باستاپ بىرگە جۇردىك, جۇمىسقا, ىسساپارعا بىرگە باردىق. تەاترعا بىرگە باراتىن, بازاردى بىرگە ارالايتىن, بىرگە شاي ىشەتىن جاقىن قۇربىلارعا اينالدىق. الىستاعى اناسىن ساعىنسا, اتىراۋعا بارسا, جانىنا مەنى ەرتىپ الاتىن. مىنە, وسىنداي جايماشۋاق جاقسى كۇندەر باسىمىزدان ءوتتى. ونىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن ءور مىنەزى بولدى. فاريزا تۋرالى تانيتىندار دا, سىرتتاي سىيلاسقاندار دا, ازداپ تانىس بولعاندار دا ەستەلىك جازا باستادى, بىراق ول تۋرالى شىنايى جازا المادى. ال مەنىڭ قولىمدا ونىڭ جازعان حاتتارى, سۋرەتتەرى ساقتالىپ قالىپتى. ءارحيۆىمدى اقتارىپ وتىرعاندا «نەگە ەستەلىك كىتاپ جازباسقا؟» دەگەن وي تۋدى. ماعان تىم بولماسا رۋحى ريزا بولسىن دەپ, سۋرەتتەرى مەن ەستەلىكتەرى شاڭ باسىپ جاتپاسىن دەپ, ءبارىن جيناقتاپ, ەستەلىك كىتاپ جازىپ شىقتىم. قازاق قوعامى ءالى كۇنگە لايىقتى باعالاي الماي جۇرگەن ادەبي جانردىڭ ءبىرى – مەمۋار, ەستەلىك. مەن وندا اقىننىڭ كەمشىلىك-قاتە كورسە, بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي, ايتىپ تاستايتىن شىنايى مىنەزىن جازدىم. بىراق كەيىن ءوزى سوعان وكىنەتىن ەدى. ولەڭ جازعان كەزدەگى ىشكى ارپالىسى مەن شيىر­شىق اتقان شابىتتى شاعى دا ماعان تانىس ەدى. فاريزا تىنىش وتىرىپ جازعان ەمەس. بۇرق-سارق ەتىپ, ءبىر سىلكىنىپ, الا­سۇ­رىپ بارىپ, تولقىنى قايتقان تەڭىز سياق­تى سايابىرلاپ بارىپ ولەڭ جازاتىن. وزىنە-ءوزى سىيماي كەتەتىن. بۋىرقانادى, شا­مىر­قانادى, ءىشىن كەرنەگەن سىردى اق قاعاز­دىڭ بەتىنە وسىلاي اقتارعان ءساتىن تالاي كو­زىم­مەن كورگەنمىن. «فاريزا – مىنەز» دەگەن ءسوز سو­دان قالعان. وسىلاردى جازدىم. مەندە اقىن­نىڭ قولىمەن جازعان جازۋى, حاتتارى, سۋ­رەت­تەرى تاريحي جادىگەر رەتىندە ساقتالسا دە­گەن نيەت بولدى. سەبەبى ول دۇنيە مەنەن باس­قا ەشكىمدە جوق. ءسويتىپ, 85 جاسى­نا ارناپ كىتاپ شىعاردىم. مەنىڭشە, كەيىن­گى ۇر­­پاقتىڭ رۋحاني يگىلىگىنە اينالىپ, وقي­­­دى دەپ ويلايمىن. بالكىم, كەلەشەكتە فا­ري­زا­­نىڭ ومىرىنە ارناپ كينو تۇسىرگىسى كە­لە­­تىن­دەردىڭ پايداسىنا اساتىن كەرەكتى دەرەك بولار.

– قازاق پوەزياسىنا قىزمەت ەتىپ كەلەسىز. وزگە ادەبيەتتىڭ دە وكىلدەرىن قا­زاق­­شا سويلەتتىڭىز. قازىر دە قاراپ وتىر­­ما­يتىن بولارسىز, قالامىڭىزعا قانداي تاقىرىپ جاقىن بولىپ ءجۇر؟

– قازىر دراما جانرى قىزىقتىرىپ ءجۇر. ايگىلى جەلتوقسان زوبالاڭىندا جۇبان مول­دا­عاليەۆتىڭ اشىنا سويلەگەن ءسوزى بار. اقىن­نىڭ جۇرەك ءۇنىن جەلى ەتىپ «جۇبان» دەگەن پەسا جازدىم. ساحناعا لايىقتاپ جازۋعا ماعان ءمادينا وماروۆا دەگەن جازۋشى-دراماتۋرگ ءسىڭلىم كومەكتەستى. سەبەبى ول دا قازىر درا­مالىق شىعارمالار جازىپ تانىلعان اۆ­تور­لاردىڭ قاتارىندا. سپەكتاكل ورالدا قو­يىلدى. ەندى وسى سپەكتاكلدى استانا تەاتر­­لارىنىڭ ءبىرى ساحنالاسا دەگەن تىلەگىم بار. سەبەبى «مەن – قازاقپىن» دەپ جالعىز اۋىز سوزىمەن نامىسىمىزدى جانىپ, ۇلتتىق سانا­­مىزدى وياتقان جۇبان سياقتى اقىننىڭ رۋ­حىن ءبىز ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. بۇل – مەنىڭ اقىن الدىنداعى, ادەبيەت الدىنداعى ­قا­­­سيەت­­تى بورىشىم. ەندىگى ءبىر ارمانىم – مۇحيت مەرالى ۇلى تۋرالى كينو ءتۇسىرۋ. ونىڭ «زاۋرەش», «اينامكوز» اتتى تاماشا ولەڭ­دەرى بار. تەاتر جانە كينو ونەرىندە اقان سەرىنىڭ, ءبىرجان سالدىڭ بەينەسى بار, بىراق مۇحيت جوق. سول مۇحيت تۋرالى فيلم جارىققا شىقسا ەكەن, ونىڭ ماڭگى ول­مەي­­تىن عاجايىپ اندەرىنىڭ تىنىسىن, وسى ان­­دەرمەن تەربەلگەن كەڭ دالانىڭ ءيسىن ءار قازاق سەزىنسە ەكەن دەيمىن. وسى مەنىڭ ارمانىم.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت, اپاي! سول ارمانىڭىزبەن قاۋىشاتىن كۇن جاقىن بولسىن!

 

اڭگىمەلەسكەن –

ايگۇل احانبايقىزى,

«Egemen Qazaqstan»

الماتى