بىلتىر كوكتەمگى سۋ تاسقىنى ەل ءىشىن قاتتى ابىگەرگە سالدى. «قىرسىق قىرىق ەسىكتەن قاتار ەنەدى» دەگەندەي, قىستاي قالىڭ تۇسكەن قاردىڭ كوبەسى بىردەن سوگىلىپ, ساي-سالانى قۋالاعان قىزىل سۋدىڭ ىرىق بەرمەي كەتۋىنە سەبەپكەر بولدى. ماماندار ايتىپ كەلمەيتىن اپات بيىل دا باس كوتەرۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ, دابىل قاعىپ جاتىر.
بيىلعى كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنا دايىندىق ماسەلەسى پرەزيدەنت جانىنداعى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا جان-جاقتى ايتىلدى. كەلەلى كەڭەستە جاۋاپتى سالا جەتەكشىلەرى تابيعي قۇبىلىس بىلتىرعىداي ابىگەرگە سالمايتىنىنا سەندىردى. قاۋىپ ەتكەننەن ايتامىز, قارعىن سۋ تاعى دا دولى مىنەزىن كورسەتسە, ازىرلىگىمىز قانشالىقتى؟ بىلتىر ەلدىڭ بىرنەشە وبلىسىن باسىپ, وراسان زارداپتارعا الىپ كەلگەن تاسقىننىڭ بيىل قايتالانبايتىنىنا ەشكىم دە كەپىل بولا المايدى. «ساقتىقتا قورلىق جوق», «قامدانعان قاپى قالمايدى» دەگەن.
سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى ديقانداردىڭ ەگىستىگىن ماۋسىمدىق سۋارۋ كەزىندە سۋمەن قامتاماسىز ەتكەن سوڭ كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنا دايىندىق كەزەڭىن باستاپ كەتتى. دايىندىق كەزەڭى نەگىزىنەن سۋ قويمالارى, بوگەتتەر, باسقا دا قاجەتتى قۇرىلىستاردى سالۋ مەن بۇرىننان بار نىسانداردى رەكونسترۋكتسيالاۋعا باعىتتالدى. مينيسترلىكتىڭ رەسمي وكىلى ءمولدىر ابدۋاليەۆا بىلتىر سۋ قويمالارى مەن باسقا دا گيدروتەحنيكالىق نىسانداردى جاڭعىرتىپ جوندەۋ قارقىندى ءجۇرىپ, 20 جوبا ىسكە اسىرىلعانىن اتاپ ءوتتى.
«اقتوبە سۋ قويماسىنا 36 جىلدان بەرى العاش رەت رەكونسترۋكتسيا جاسالدى. بۇگىندە قويمانىڭ سىيىمدىلىعى 245 ملن تەكشە مەترگە جەتتى. باتىس قازاقستان وبلىسىندا سوڭعى 58 جىلدا تۇڭعىش رەت كيروۆ سۋ قويماسى جوندەلدى. بۇدان بولەك, سۋارۋ كانالدارى قالپىنا كەلتىرىلدى. بۇل جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى كەلەشەكتە كورىنەدى. وسىنداي جوندەۋدىڭ ارقاسىندا شارۋالارعا, فەرمەرلەردىڭ ەگىستىگىنە قاجەتتى سۋارمالى سۋدىڭ ساپاسى جاقسارادى. اتىراۋ وبلىسىندا 41 جىلدان بەرى جوندەۋ كورمەگەن, ۇزىندىعى 74 شاقىرىم بولاتىن «اقساي» كانالى جاڭارتىلدى. استانا سۋ قويماسىن رەكونسترۋكتسيالاۋعا جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەنۋ ۇستىندە. شىعىس قازاقستان وبلىسىندا قاندىسۋ وزەنىندەگى سۋ قويماسىن قايتا جاڭعىرتۋعا دايىندىق جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر», دەدى رەسمي وكىل.
سۋ رەسۋرستار جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى مەن توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى بىرلەسە اتقارعان جۇمىس تا اۋقىمدى. 16 وڭىردە سۋ تاسقىنىنا دايىندىق اياسىندا 584 شاقىرىم بولاتىن 400-گە تارتا بوگەتكە جوندەۋ جۇرگىزىلگەن. بۇدان بولەك, 6 وبلىستاعى, اتاپ ايتقاندا, اقمولا, اقتوبە, باتىس قازاقستان, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي وبلىستارىنداعى 84 ەلدى مەكەندە قورعانىس بوگەتتەرى مەن گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى سالۋ, رەكونسترۋكتسيالاۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. بۇل شارۋانىڭ دا يگىلىگى مول, سول 84 اۋىلدا تۇراتىن 359 مىڭ ادامعا قىزىل سۋدان قاۋىپ تونبەيدى. ارينە, ايتقان جەردەن اۋلاق, اپات بولماسىن.
قار سۋىن بوگەيتىن گيدروتەحنيكالىق نىسانداردىڭ قۇرىلىسىن تەكسەرۋ دە جوسپارعا ساي جۇرگىزىلىپ كەلەدى. مينيسترلىك وكىلى ەلدەگى بارلىق سۋ قويمالارىندا تاسقىن كەزىندە قۇيىلاتىن سۋدى قابىلداپ, وتكىزۋگە دايىندىق جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى.
«مينيسترلىكتىڭ باسسەيندىك ينسپەكتسيالارى توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىمەن سونداي-اق جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرمەن بىرگە 1502 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىسقا زەرتتەۋ جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە, انىقتالعان كەمشىلىكتىڭ بارلىعى تۇزەلدى. ودان بولەك 105 گيدروقۇرىلىسقا كوپ فاكتورلى زەرتتەۋ جاساۋ قولعا الىندى. بىلتىرعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا, 20 نىسانعا ارتىق. مينيسترلىك پەن اكىمدىكتەر جول كارتاسىن بەكىتتى. قۇجاتتا 10 وبلىستا 51 وزەن ۋچاسكەسى مەن 1 كول انىقتالدى. تازارتىلاتىن ۋچاسكەلەردىڭ جالپى ۇزىندىعى – 814 شاقىرىم», دەدى م.ابدۋاليەۆا.
ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ كوكتەمدە كەمەرىنە جەتىپ, ارناسىنان اسىپ, تاسۋى دا ايتارلىقتاي اۋىرتپالىق. سوندىقتان سۋ ماسەلەسىندە كورشىنىڭ كوڭىلىن تاۋىپ, بولمىسىن باعۋ قاشاندا ماڭىزدى. جالپى, سۋ ديپلوماتياسى تاسقىن كەزىندە دە, سۋارۋ ماۋسىمى كەزىندە دە وتە كەرەك. تاسقىن كەزەڭىن وتكىزۋ مەن ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندەگى قازاقستان-رەسەي بىرلەسكەن جۇمىس توبى قۇرىلىپ, قۇرامى, ەرەجەسى مەن بيىلعا ارنالعان جۇمىس جوسپارى بەكىتىلدى. قوس تاراپ سۋ تاسقىنى كەزەڭىندە اقپارات الماسىپ وتىرۋعا كەلىستى. قىتايمەن دە سۋ تاسقىنى كەزىندەگى جۇمىس ەكى جاقتى كەلىسىم ارقىلى ىسكە اسادى. ترانسشەكارالىق وزەندەر بويىندا سۋ تاسقىنى كەزىندە تابيعي اپاتتار تۋىنداعان جاعدايدا تاراپتاردى شۇعىل حاباردار ەتۋ جونىندە كەلىسىم بار. قىرعىزستانمەن جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا ءبىزدىڭ تاراپ تالاس وزەنى ارقىلى سۋ وتكىزۋ كولەمىن ۇلعايتۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. بۇل كيروۆ سۋ قويماسىنان سۋ جىبەرۋدى رەتتەۋ, سۋ تاسقىنى كەزەڭىندە اپاتتىڭ الدىن الۋ ماقساتىنداعى قادام بولىپ وتىر.
سونداي-اق شەت مەملەكەتتەرمەن تاجىريبە الماسۋ بەلسەندى ءجۇرىپ جاتىر. جاپونيا ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن وسى ەلدىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اگەنتتىگىنىڭ ماماندارى ەلىمىزدىڭ 4 وبلىسىنداعى 13 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستى تەكسەردى. ساراپشىلار سۋ تاسقىنى كەزىندە وتە ۇلكەن كولەمدە سۋ قابىلداعان اقمولا, قاراعاندى, اقتوبە, باتىس قازاقستان وبلىستارىنداعى نىسانداردى زەرتتەدى. سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى مەن دەلفت سۋ ءبىلىم بەرۋ ينستيتۋتى اراسىنداعى مەموراندۋم اياسىندا نيدەرلاندىلىق ماماندار استانا مەن اقتوبەدە تاسقىن تاۋەكەلدەرىن سارالاۋعا قاتىستى بىرنەشە سەمينار وتكىزدى.
قامسىزدىق جايسىزدىققا ۇرىندىرادى. اپات ايتىپ كەلمەيتىنىن سىلتاۋ ەتپەي, قاپىسىز قارەكەت جاساعان ابزال. تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا, ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىكتەرىمەن بىرلەسىپ سۋ تاسقىنىن بولجاۋعا, مودەلدەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن Tasqyn اقپاراتتىق جۇيەسىن ازىرلەۋدى قولعا الدى. بۇل جاڭاشىلدىق جاھاندىق GloFAS سۋ تاسقىنى تۋرالى ەسكەرتۋ جۇيەسىنە قوسىلدى. ەندى Tasqyn جۇيەسىنە ارقا سۇيەي وتىرىپ, 135 وزەننەن سۋ تاسقىنى كەزەڭىنە قاتىستى ۇزاق مەرزىمدى بولجام الۋعا مۇمكىندىك بولادى. العاشقى بايلام شامامەن اقپان ايىنىڭ باسىندا, ەكىنشىسى ناۋرىزدىڭ باسىندا جاريالانباق.
سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى ەسىل وزەنىنىڭ سەرگەەۆ سۋ قويماسىنىڭ ەتەگىن, جايىق وزەنىنىڭ ورال قالاسىنان يانۆارتسەۆو گيدرو بەكەتى باعىتىنداعى بولىگىن, نۇرا وزەنىنىڭ قوشقارباەۆ اۋىلىنان تومەن ورازاق اۋىلىنا دەيىنگى ۋچاسكەلەرىن باتيمەتريالىق ءتۇسىرىلىم جۇمىستارىن اياقتادى. جيناقتالعان مالىمەتتەر سۋ تاسقىنىن بولجاۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك. Tasqyn جۇيەسىندە سۋ تاسقىنىن بولجاۋ مەن مودەلدەۋ ادىستەمەسى ازىرلەنىپ, بەكىتىلدى. الگوريتم كەلەسىدەي: قۇزىرلى ورگاندار جۇيەگە سۋ ايدىندارىنداعى سۋ دەڭگەيى, سۋ جىبەرۋ كولەمى, گيدرومەتەو بولجام جونىندەگى مالىمەتتەردى ەنگىزەدى.
سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى نۇرلان الدامجاروۆ سۋ تاسقىنى بولا قالعان جاعدايدا گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ جۇمىسىن قاداعالايتىنىن, ەلدەگى بارلىق گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستارعا مونيتورينگ جۇرگىزەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«توتەنشە جاعداي مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, ناقتى الگوريتمىن بەكىتتىك. ءار مەملەكەتتىك ورگان مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ تاسقىن كەزىندە قالاي جۇمىس اتقاراتىنى وسى تۇجىرىمدامادا بەكىتىلگەن. مەملەكەتتىڭ مەنشىگىنە تيەسىلى سۋ تىرەۋىش گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستىڭ 234-ءى مەملەكەتتىك, 914-ءى كوممۋنالدىق مەنشىككە قارايدى. تاسقىنعا توسقىن كەزىندە قولدانىلاتىن ينەرتتى ماتەريالدار دا, تەحنيكالار دا جەتكىلىكتى», دەدى. ن.الدامجاروۆ.
«قازگيدرومەت» رمك گيدرولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى نۇرعالىم سەرىكباي تابيعاتتىڭ توسىن مىنەز تانىتۋىن ءدال بولجاپ, ەرىگەن قار سۋى مەن جاۋىن-شاشىن مولشەرىن ناقتى شەگەلەپ ايتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ەسكەرتتى.
«تابيعي قۇبىلىس «قازگيدرومەت» بولجامىمەن بايلانىستى ەمەس. دەگەنمەن دە جىل سايىنعى كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنا قاتىستى بولجاۋدىڭ ادىستەمەلەرىن تولىقتىرىپ, جاڭعىرتتىق», دەدى دەپارتامەنت ديرەكتورى.
اقپان ايىنىڭ باسىندا «قازگيدرومەت» سۋ تاسقىنىنا قاتىستى الدىن الا بولجامىن جاريالايدى.