قۇندىلىعى قىم-قيعاش, ءۇمىت پەن ۇرەي ارپالىسقان ۋاقىتتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىزبەن, بوساعامىزدان اتتاعان جاڭا جىلدان تەك جاقسىلىق كۇتەتىنىمىز انىق. اتاقتى «The Black Swan» كىتابىنىڭ اۆتورى ناسسىم تالەب «جۇيە كەز كەلگەن قاتەلىكتى قايتا-قايتا جاسايتىن بولسا, قۇردىمعا كەتەدى» دەيدى. وسى ويدىڭ ورامىندا ء«بىز وتكەن جىلدان قانداي ساباق الدىق؟» دەگەن سۇراق تۋادى. بىلتىر ەكونوميكامىز ءبىراز سىناقتى وتكەردى. مۇمكىندىگى دە, تاۋەكەلى دە كوپ بولدى. «ەسكى جىل ەسىركەپ, جاڭا جىل جارىلقاسىن» دەگەن يگى تىلەكپەن, الداعى جىلعا ارتقان ءۇمىت پەن تۇزگەن جوسپارىمىزدى سارالاپ الساق.
ماڭىزدى جۇمىس مەنمۇندالاپ تۇر
وتكەن جىلى قازاندا ۇلتتىق ەكونوميكا ەكس-ءمينيسترى نۇرلان بايبازاروۆ 2025 جىلعا قاراي ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋى 5,6%-عا جەتەدى دەگەن ەدى. ال بىلتىرعى قاڭتار-قاراشادا ءىجو ءوسىمى 4,4% عانا بولدى. جاۋاپتى ورگاندار مۇنى مۇناي ءوندىرىسىنىڭ تومەندەۋىمەن بايلانىستىردى. ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ساپارباي جۇباەۆتىڭ ايتۋىنشا, كەلگەن جىلدىڭ ءوز كەرەمەتى بار. دالىرەك ايتقاندا, مۇمكىندىگى مول جىلعا اياق باستىق.
– كەلگەن جىلعا ارتار ءۇمىت كوپ. جاقىن جەتىجىلدىققا قويعان ستراتەگيالىق جوسپارىمىزعا ساي, 2022 جىلعى ىشكى جالپى ءونىم 230 ملرد دوللار ەدى. سونى 2029 جىلعا دەيىن 2 ەسەگە تاياۋ كوتەرىپ, 450 ملرد دوللارعا جەتكىزۋىمىز كەرەك. الدىمىزدا سونداي ماقسات تۇر. جەتۋ ءۇشىن ءار جىلى 6-7 پايىزدىق ءوسىم بەرۋىمىز قاجەت. بىراق پاندەميا, گەوساياسي جاعدايلار, رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى قاقتىعىس, تاياۋ شىعىستاعى شيەلەنىس, مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى, ءرۋبلدىڭ قۇلدىراۋى سياقتى فاكتورلار وتكەن جىلى دا, الدىڭعى جىلى دا ونداي وسىمگە جەتۋىمىزگە مۇمكىندىك بەرمەدى. بيىل بەلگىلەگەن مەجەگە جەتۋ جولىندا ءوسىمدى كوتەرۋگە اۋاداي مۇقتاجبىز. ەكونوميكالىق ءوسىمدى 6-7%-عا كوتەرۋگە الەۋەتىمىز جەتەدى, – دەيدى ەكونوميست.
ساراپشى ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋعا دا سالىنباي, كۇدەر دە ۇزبەي, ء«بىزدىڭ قاي جەردە مۇمكىندىگىمىز كوپ؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋ كەرەك دەيدى.
– ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتىپ جاتىرمىز. مۇنى ءالى دە وركەندەتە بەرۋىمىز كەرەك. ياعني ەلەكتر ەنەرگياسى, مۇناي, گاز, جىلۋ دەگەندەرگە ءمان بەرسەك, ءوسىم ايتارلىقتاي كوتەرىلەدى. ەكىنشىدەن, رەسەيگە سالىنعان سانكتسيالاردىڭ اسەرىنەن ءبىزدىڭ ەل ترانسپورتتىق-لوگيستيكالىق ورتالىققا اينالىپ جاتىر. سوندىقتان ەۋروپانىڭ قىتايعا, قىتايدىڭ ەۋروپاعا ەكسپورتتىق تاۋارلارىن تەرريتوريامىز ارقىلى وتكىزىپ, ودان وتە كوپ تابىس تابامىز. تەمىرجولداردى كەڭەيتىپ, جاڭعىرتا بەرسەك, كوپ ءتۇسىم الامىز. اۋىل شارۋاشىلىعى, فارماتسەۆتيكا سياقتى سالالاردىڭ دا دەسى باسىم بولىپ كەلەدى. دايىن ونىمدەردى ەكسپورتتاۋدى كوبەيتۋگە, ياعني شيكىزاتتىڭ باعاسىنا بايلانىستى ەمەس ونىمدەردى كوبەيتۋگە, اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن, تاماق ونىمدەرىن, ۇن, وسىمدىك مايى, ەت سياقتى ونىمدەردى كوبىرەك ەكسپورتتاۋعا دەن قويساق, ىرىسىمىز مولايا تۇسپەك, – دەيدى ساراپشىمىز.
ەكونوميست ايبار ولجاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ ءوسۋى جوسپارعا ساي بولدى. قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ (ققق) تالداۋ ورتالىعى بيىل ودان دا جاقسى بولادى دەپ ءۇمىت ارتىپ وتىر. قانشاما كەدەرگىگە قاراماستان, بيىل ساۋدا, بايلانىس, كولىك, قۇرىلىس, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءوسىمنىڭ ارقاسىندا ەلدەگى ءىجو 4%-دان اسۋى مۇمكىن. ناقتىراق ايتساق, شيكىزات ءوندىرۋدى ۇلعايتۋ (97,2 ملن تونناعا دەيىن), ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ 2025 جىلى ءىجو-ءنى 4,4%-عا وسىرمەك. بۇل ءوسىم نەگىزىنەن بىلتىرعىداي مۇنايدان تىس سەكتوردى دامىتۋ ارقىلى كەلمەك. مىسالى, وتكەن جىلى ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ 70%-دان استامى وڭدەۋ ونەركاسىبى, ساۋدا, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن قۇرىلىس ەسەبىنەن قالىپتاسقان ەكەن. 2025-تە وسى كورسەتكىش جوعارىلاي تۇسپەك.
– بىلتىر اۋىل شارۋاشىلىعىندا جالپى ءونىم شىعارۋ 13,4%-عا وسكەن, بۇل كەيىنگى 13 جىلداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش. سول سياقتى قۇرىلىس 10,3%, ساۋدا 8,2%, كولىك قىزمەتتەرى 8,1%, بايلانىس 5,3%, وڭدەۋ ونەركاسىبى 5,3% ءوسىم كورسەتكەن. جالپى, اتالعان كەزەڭدە وتاندىق تاۋارلار ءوندىرىسى 5%,-عا, كورسەتىلگەن قىزمەتتەر 4,5%-عا وسكەن. بۇل ءوسىم ينۆەستيتسيالارعا دا قاتىستى, ياعني كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 3,1%-عا ارتىپ, 15,8 ترلن تەڭگەگە جەتكەن ەكەن. جىل ساناپ ەكونوميكانىڭ قاي سالاسى بولسىن جاقسى ءوسىم كورسەتىپ كەلەدى, – دەيدى ا.ولجاەۆ.
بيۋدجەت كىرىسىن قالاي ارتتىرامىز؟
قىتاي تىلىندە «داعدارىس» ءسوزى ەكى يەروگليفتەن تۇرادى ەكەن. ءبىرى «تاۋەكەل», ءبىرى «مۇمكىندىك» دەگەندى بىلدىرەدى-مىس. ال «قۇندى ينۆەستيتسيالاۋ» تەورياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان امەريكالىق ەكونوميست بەندجامين گرەم قارجىلىق مينۋستى پليۋسكە اينالدىرۋ ءۇشىن دۇرىس باسقارۋ قاجەت دەيدى. سوندىقتان ساراپشىلار ماسەلەگە ءمان بەرىپ, تەزىرەك شەشۋ جولىن تابۋ كەرەك دەگەن پىكىردە.
بيىل ەكونوميكالىق تاۋەكەلدەن دە ادا ەمەسپىز. ءۇمىت ارتىپ وتىرعان جوبالارىمىزدىڭ سىن-قاتەرى ءبىرشاما. قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ تالداۋ ورتالىعى نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق تاۋەكەلدەرگە بولجام جاساعان ەدى. ولاردىڭ باعامداۋىنشا, شيكىزات باعاسىنىڭ تومەندىگى مەن سىرتقى فاكتورلارعا جوعارى تاۋەلدىلىك تەڭگەنى ودان ءارى السىرەتۋى مۇمكىن. 2024 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا ەلدەگى ينفلياتسيا 8% ماڭىندا قالىپتاستى. قارجى نارىعى ساراپشىلارى بيىل ينفلياتسيا 9,5%-دى قۇرايدى دەگەن بولجام جاساپ وتىر.
– ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە نارىققا كوبىرەك دايىن ونىمدەر شىعارۋ الەۋەتىمىز شەكتەلۋى مۇمكىن. سەبەبى ەڭ نەگىزگى نارىق – رەسەي. ال كورشى ەلدىڭ بۇگىندە ءبىزدىڭ ونىمدەردى ساتىپ الۋعا بيۋدجەت مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. سوندىقتان ولار وزدەرىنىڭ تاۋارلارى, قىزمەتتەرى, باسەكەلەستىگى ءۇشىن ءرۋبلدىڭ باعامىن تومەندەتۋى مۇمكىن. سايكەسىنشە, وسى كۇنگە دەيىنگى تاجىريبە دالەلدەگەندەي تەڭگە باعامى وزگەرىپ سالا بەرەدى. سولاي يمپورتقا تاۋەلدى تاۋارلاردىڭ باعاسى قىمباتتايدى. ەكىنشى تاۋەكەل – كەيىنگى كەزدەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ۇلەسىندەگى مەملەكەتتىك مەنشىكتىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانى. ياعني كۆازيمەملەكەتتىك كاسىپورىندار سالىق تولەۋدىڭ ورنىنا بيۋدجەت اقشاسىنا ماسىل بولىپ وتىر. مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردىڭ تيىمدىلىگى وتە از. ولاردى جەكەشەلەندىرمەي, بيۋدجەتتەگى تاپشىلىقتى, ۇلتتىق قوردان الاتىن ترانسفەرتتەردى ازايتۋعا مۇمكىندىگىمىز بولمايدى. وسىدان كەلەسى ءبىر ماسەلە شىعادى: بيۋدجەتتىڭ جىلدان-جىلعا الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى قارجىلاندىراتىن مۇمكىندىگى ازايىپ بارا جاتىر. نەگە؟ سەبەبى ءبىزدىڭ بيۋدجەتتىڭ سالىقتىق تۇسىمدەرى جەتپەيدى, – دەيدى ەكونوميست س.جۇباەۆ.
2025 جىلعى ەڭ ماڭىزدى تاۋەكەل – اقش-تا تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋدىڭ ۇلعايۋىنا, وپەك+ باعالارعا توزىمدىلىگىن ارتتىرعانىنا بايلانىستى شيكىزات باعاسىنىڭ ودان ءارى قۇلدىراۋى. مۇنداي ستسەناري ەكونوميكانىڭ ءوسۋى, ساۋدا بالانسى, اعىمداعى وپەراتسيالار شوتى, بيۋدجەت پەن ۇلتتىق قور تۇسىمدەرى, ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامى, ينفلياتسياعا تەرىس اسەر ەتپەي قويمايدى. راسىندا, بىلتىر قازىنا ورتايىپ, سالىق كەم ءتۇستى. ۇلتتىق قوردان بۇرىن سوڭدى بولماعان قاراجات الىندى. ەندىگى قورقىنىش – «بيىل دا بيۋدجەت كىرىستەرى تولىقپاي قالسا قايتەمىز؟». بۇل ۇرەيدىڭ ۇلەسى باسىم. گەوساياسي احۋال ۋشىعىپ, ەلەڭ-الاڭ زامان بولىپ جاتقاندا, اسىرەسە, بيۋدجەتتىك جوسپار قۇرعاندا ساق ءجۇرىپ, ساياق قيمىلداۋ قاجەت-اق. ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقوۆ مۇنىڭ بارىنە سالىق جۇيەسىندەگى كەمشىلىك كىنالى دەيدى.
– بيۋدجەت تاپشىلىعى تاقىرىبىنا كەلگەندە ەڭ الدىمەن سالىق جۇيەسىندەگى كەمشىلىكتەردى بايقاپ وتىرمىز. ەلىمىزدە سالىق بازاسى از, نەگىزگى كولەمدى بەلگىلى ءبىر سالالار عانا تولتىرادى. اتاپ ايتقاندا, شيكىزات ەكسپورتتايتىن مۇناي-گاز سەكتورىنداعى كومپانيالار. شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ سالىقتاعى ۇلەسى تىم از. كولەڭكەلى بيزنەستىڭ ۇلەسى ازايار ەمەس. كاسىپورىندار قوسارلانعان بۋحگالتەريا ارقىلى شىعىندى كوبەيتىپ كورسەتىپ, سالىعىن ازايتىپ الاتىن ءتاسىل بار. ونىڭ ۇستىنە, ەكونوميكالىق دامۋدىڭ تەجەلۋى دە بيۋدجەتتىڭ تولىقپاۋىنا سەبەپ. باعا قۇلدىراعان كەزدە مۇنايدان كەلەتىن سالىق تا ازايادى. ينفلياتسيا اسەرىنەن مەملەكەتتىك جوبالاردىڭ قۇنى قىمباتتادى. كەيدە تۇبەگەيلى زەرتتەلمەگەن, كەرەكسىز جوبالارعا دا اقشا كەتىپ جاتىر. بيۋدجەتتىك باقىلاۋدىڭ تومەن دەڭگەيدە ەكەنىن اڭعارامىز. قازىر ۇكىمەت اتقاراتىن ەڭ باستى مىندەت – سالىق بازاسىن كەڭەيتۋ. ول ءۇشىن سالىق جەڭىلدىكتەرىنە يە بولىپ كەلگەن مونوپوليست كومپانيالاردى قىسقارتۋ كەرەك. ەكونوميكا مۇناي سەكتورىنا تاۋەلدىلىگىنەن ارىلعانى ءجون. ودان دا دامۋعا مۇمكىندىگى بار اۋىل شارۋاشىلىعى, IT-سالاسىنا كوبىرەك قارجى قۇيعان ابزال. ماسەلە بيۋدجەتتى ءتيىمدى باسقارۋعا كەلىپ تىرەلەدى, جۇمسالۋ كەزىندە اشىقتىق جەتىسپەيدى, – دەيدى ەكونوميست.