اقتاڭگەر اقىن

قازاق – جاناما ات قويۋعا دا شەبەر حالىق. اسىرەسە, ءوزى سۇيگەن ەرگە دەرەۋ ەركەلەتىپ ات بەرگەن. نۇرماعانبەت تە – سونداي ەلى سۇيگەن ەرلەردىڭ ءبىرى. ونىڭ ۇستىنە, بالا كەزىندە قولىن كۇيدىرىپ العان. ونى ءوز ولەڭىندە:

«بالاسى بايمىرزانىڭ بالۋان شولاق,

وڭ قولىم وتقا كۇيىپ بولدىم ولاق», –

دەپ اعىنان جارىلادى. سوندىقتان دا ونى جاقسى كورگەن جاماعات «بالۋان شولاق» دەپ اتاعان.

اكەسى بايمىرزا اعاشتان ءتۇرلى بۇيىم جاساعان شەبەر ۇستا بولىپتى. ال اناسى قالامپىر اناۋ-مىناۋ ەركەككە بوي بەرمەيتىن قارۋلى كىسى بولسا كەرەك. «الىپ انادان تۋادى» دەگەن وسى. بالۋان شولاق اناسىنا تارتىپ, الىپ دەنەلى, قيمىل-قوزعالىسى شيراق, سوزگە شەشەن, ونەرگە ءبىر تابان جاقىن بولىپ وسەدى. بالا كەزىنەن كۇرەستى مەڭگەرىپ, شاۋىپ بارا جاتقان ات ۇستىندە ءتۇرلى جاتتىعۋدى شەبەر ورىنداعان. ات ۇستىندە تىگىنەن نەمەسە باسىمەن تۇرۋى, شاۋىپ كەلە جاتىپ, اتتىڭ باۋىرىنان ءوتۋى, اياعىن ۇزەڭگىگە قىستىرىپ, جاتىپ شابۋى, 51 پۇت (816 كيلو) كىردىڭ تاسىن قينالماي كوتەرۋى – ەلدى تاڭىرقاتادى. ءسويتىپ, ءدۇيىم حالىق پەن ەلدىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنەدى. 1899 جىلى ورىس كاسىبي بالۋانى يۆان كورەنمەن كۇرەسىپ, ونىڭ قابىرعاسىن سىندىرعان كەزدە, بالۋان شولاق وردا بۇزار وتىزدىڭ بەسەۋىندە ەكەن. بۇل وقي­عانى اقىننىڭ ءوزى بىلايشا سيپاتتايدى:

«بۇل كۇندە وتىز بەستە مەنىڭ جاسىم,

قامالدىڭ بۇزىپ ءجۇرمىن تاۋ مەن تاسىن.

كەشەگى سەنتيابردىڭ بازارىندا,

كوتەردىم ەلۋ ءبىر پۇت كىردىڭ تاسىن».

ونىڭ ۇستىنە, بالۋان شولاق بالا كەزىنەن ويىن-ساۋىق پەن توي-دۋمانعا ءھام ءان-كۇيگە وتە قۇمار بولىپ وسەدى. سون­داي جيىنداردىڭ بىرىندە ءوزى دە ء«اۋ» دەۋدەن باس تارتپايدى. ءوزى ۇستاز تۇتقان ارقانىڭ ارقالى دا اقيىق اقىندارى ءبىرجان سال مەن اقان سەرى اندەرىن وتە جوعارى دەڭگەيدە ورىنداپ, ولاردىڭ شىعارمالارىن ەل ىشىندە كەڭىنەن ناسيحاتتايدى. ۇستازدارىنىڭ انشىلىك ءھام كومپوزيتورلىق ءداستۇرىن بەرىك ۇستا­نىپ, ولارعا ەلىكتەپ ءوزى دە ءان شىعارادى. ءسويتىپ قوس ونەردى قاتار يگەرەدى. كەلە-كەلە جالعىز-جارىم جۇرمەي, جانىنا كىل ونەرپاز جاستاردى جيناپ, سال-سەرىلىك قۇرادى. بۇل – بالۋان شولاقتىڭ سالت-داستۇرىنە, ءومىر سالتىنا اينالادى.

«مەن – شولاق, ون سەگىزدە ونەر تاپقان,

ۇكىلەپ اقبوز اتقا تۇمار تاققان.

باسىمدا – پۇشپاق بورىك, شەكەمدە – ۇكى,

ۇستىمە كيدىم جىبەك شىمقاي اقتان», –

دەپ اندەتەتىنى – وسى كەزەڭ.

شىنىندا دا ونىڭ ونەرىنە ەل-جۇرت ءتانتى بولادى. سونىڭ ارقاسىندا ول ەلگە, حالىققا تەز تانىلادى. اتاعى التى الاش­­قا تارايدى. كوزى تىرىسىندە-اق اڭىز ادام­­عا اينالىپ, ماراپات پەن ماداقتان كەن­­دە قالمايدى. ءبىزدىڭ بۇل ءسوزىمىزدى اقىن­­نىڭ مىنا ولەڭى قولداپ-قۋاتتاي تۇسەدى:

«بوگەتى جوق ماعان جاۋ قامالىنىڭ,

دۇنيەنىڭ ءبىر ەركە قوناعىمىن.

«سۇيىكتىم» دەپ ارداقتاپ, ەركەلەتكەن,

مەن – حالقىمنىڭ بالۋان شولاعىمىن».

جالپى, بالۋان شولاق – قازاقتىڭ انشىلىك ونەرىنىڭ قارىشتاپ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقان كومپوزيتور. ول كوكشەتاۋ, قارقارالى, قاراوتكەل, سارىسۋ, باياناۋىل, سەمەي وڭىرىندە بولىپ, ونەر كورسەتكەن. ءتىپتى ارقانىڭ ان­دەرىن جەتىسۋعا دەيىن جەتكىزەدى. وسى ساپارىندا كەنەن ازىرباەۆ بالۋان شولاقتىڭ كوپتەگەن ءانىن ۇيرەنىپ, حالىققا تاراتادى.

سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ونەرپازدىڭ «اششىلى ايىرىق», «بالۋان شولاق», «جەلدىرمە», «دىكىلدەك», «كوكشەتاۋ», «قوسالقا», «قوس بارابان», «قوس پەرنە», «قۇلان كىسىنەس», «كەنجە قوڭىر», «سارىن», «ىڭعايتوك», «قىزىل اسىق», «شاپيباياۋ», «سۇرشا قىز», «ەكى جيرەن», «ناز», تاعى باسقا اندەرى بار. ونىڭ حالىق اراسىنا كەڭىنەن تاراعان اندەرى – «عاليا» مەن «سەنتيابر». «عاليا» – ءمولدىر ماحابباتتى جىرلاعان عاشىقتىق ليريكاسى. بۇل ءان تۋرالى اكادەميك احمەت جۇبانوۆ: «عاليا» ءانى – ءاننىڭ تورەسى. ۇلكەن جۇرەكتەن, شىن سەزىممەن شىققان ءان. باستاعان جەردەن-اق اسقان ىنتىقتىق بارى سەزىلەدى... بىراق بابىنا كەلتىرىپ ورىنداۋ – كورىنگەننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى» دەپ جازادى ءوزىنىڭ «زامانا بۇلبۇلدارى» اتتى ەڭبەگىندە.

ال بوريس ەرزاكوۆيچ: «بالۋان شولاق اندەرى مەنى ەركەككە لايىق وزىندىك اۋەندى-ىرعاعىمەن, كۇردەلى ريتميكالىق اۋەزىمەن جانە پوەتيكالىق ولەڭنىڭ قۋاتى ءارى باتىرعا ءتان رۋحىمەن باۋراپ العان-دى», دەپ ءادىل باعاسىن بەرەدى.

1963 جىلى شىققان «حح عاسىر با­سىن­داعى قازاق اقىندارىنىڭ شىعار­مالار جيناعىندا» جاريالانعان بۇل ولەڭ ەل ىشى­نە əن ءمəتىنى رەتىندە كەڭ تارال­عان, تەك ونىڭ ءۇشىنشى شۋماعىنداعى العاش­قى جولى «ايدىڭ كوزىن جالت ەتىپ بۇلت السىن» دەپ كەلەدى, سونداي-اق əن قايىر­ما­مەن ايتىلادى. جالپى, بۇل ءاننىڭ ­6 نۇسقاسى بار.

«ايىم دا – سەن, عاليا-اۋ, كۇنىم دە – سەن,

وڭ قاباعىم تارتادى ك ۇلىمدەسەڭ.

مەنىڭ كوڭىلىم, عاليا, داۋالانسىن,

اۋعان تۇيە سەكىلدى بەيىمدەسەڭ.

قايىرماسى:

ويپىر-اۋ, جان سəۋلەم,

عاليا-اۋ, بەتىڭنەن,

Əپپاق قارداي ەتىڭنەن.

ءبىر كۇن اۋرۋ, ءبىر كۇن ساۋ,

جازىلدىڭ با دەرتىڭنەن؟

نۇر سيپاتىڭ, عاليا, جامالىڭىز,

ەشبىر جانعا تيمەسىن زالالىمىز.

قارشىعا ءتوس, قاز مويىن عالياجان,

Əلدەقانداي بولادى زامانىمىز؟

ايدىڭ كوزىن, عاليا, ب ۇلىت السىن,

بۇيتە بەرسەڭ, جۇيكەمدى قۇرىتارسىڭ.

قارشىعا ءتوس, قاز مويىن عالياجان,

قاي قىلىعىن قالقانىڭ ۇمىتارسىڭ؟»

اقتاڭگەر اقىن, كورنەكتى كومپو­زي­توردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرا­لى ەڭ العاش اكادەميك-جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ «بالۋان شولاق» اتتى رومان جازادى. ول تۋىندى «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» جۋرنالىندا جاريالانادى. ال 1942 جىلى جەكە كىتاپ بولىپ باسى­لىپ شىعادى. بەلگىلى جازۋشى-دراماتۋرگ دۋلات يسابەكوۆتىڭ م. اۋەزوۆ اتىن­داعى اكادەميالىق دراما تەاترىندا ساحنالانعان «جاۋجۇرەك» پەساسىنىڭ باس كەيىپكەرى دە وسى بالۋان شولاق. ءسويتىپ, قازاق ادەبيەتىندە بالۋان شولاق بەينەسى جاسالدى. بۇل ەكى تۋىندى دا كوكىرەك كوزى وياۋ, تالعامى زور ونەرسۇيەر قاۋىمنىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. سوندىقتان دا ءسابيت مۇقانوۆتىڭ شىعارماسى بىرنەشە دۇركىن قايتا باسىلدى. ال دۋلات يسابەكوۆتىڭ قويىلىمى ءالى ساحنادان تۇسكەن جوق. سونىمەن بىرگە انەس ساراي مەن سەرىك تۇرعىنبەكوۆتىڭ دە شىعارمالارىنا ارقاۋ بولادى. دەگەنمەن بالۋان شولاق­تىڭ ەل بىلمەيتىن قىرلارىن ءالى دە بولسا اشا ءتۇسۋىمىز قاجەت. اسىرەسە ونىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭى جەتە زەرتتەلمەي كەلەدى. وسى ورايدا تۋعان ولكەسىندە قۋعىن كورگەن بالۋان شولاقتىڭ ءبىراز ۋاقىت بوي تاسالاۋعا ءماجبۇر بولعا­نىن ايتا كەتكەنىمىز ورىندى. سول ءبىر اۋىر كەزەڭدە ارعى اتالارى مەكەندە­گەن جەتىسۋ ولكەسىنە ساپار شەگەدى. باسىنا تۇسكەن ول اۋىرپالىقتى اقىن بىلايشا ورنەكتەيدى:

«مەن ءوزىم اققان سۋداي تاسىپ ءجۇرمىن,

كەۋدەسىن دۇشپانداردىڭ باسىپ ءجۇرمىن.

جالاسى سەكسەن وگىز ماعان اۋىپ,

ۇلىقتان سول سەبەپتى قاشىپ ءجۇرمىن».

وسى ساپار تۋرالى بەلگىلى اقىن ايان ءنىساناليننىڭ «بالۋان شولاق» اتتى ماقالاسىنان مىنا ءۇزىندىنى كەلتىرە كەتكەندى ءجون كوردىك. «بالۋان شولاق تۋىسقاندارى – سامبەتتەر ءۇش جەرگە قونىستانعان ەكەن. ءبىرى – شۋ بويىندا قىرعىز ەلىمەن شەكتەسەتىن جەرلەردە, ەكىنشى, ءۇشىنشىسى – الماتىدان تومەنگى كۇرتى بويىنداعى اقشي, ىلە بويىندا بايسەركە دەگەن جەردە ەكەن. ال بالۋان شولاق بابالارى ەسەنتايدىڭ ءتورت ۇلى ارقاعا شۋ بويىنان اۋعان ەكەن» دەپ جازدى ساتيرا ساردارى بالعابەك قىدىربەك ۇلى بايمىرزا بالاسىنىڭ ونەردەن ولجا سالىپ, جەتىسۋ جازيراسىن ارالاپ جۇرگەن ساتتەرىن سۋرەتتەپ. «كوكشىل بۋى كوتەرىلىپ, مايداي ەرىپ تۇرعان مامىر ايىندا قاراتاۋدى تەگىس ارالاپ, بايدىبەك بابانىڭ, دومالاق انانىڭ زيراتتارىنا زيارات ەتكەن. قاراتاۋدىڭ قويىنى بالۋانعا ۇناعان. باۋىرى بۇلاق, قويناۋى تولى مال, قازاق حالقىنىڭ بەسىگى قاراتاۋ ونى ءبىر ءسات تولقىتپاي قويماعان. ەلدىڭ پەيىل-بەرەكەسى, قايماعى بۇزىلماعان, قا­بىرعاسى سوگىلمەگەن قازاق ەلىنىڭ ءجيى وتى­رىپ, كۇندە دىردۋ, تاماشانىڭ بولىپ جاتقانى ونىڭ قام كوڭىلىندەگى قارا بۇلتتى ءبىر سەيىلتىپ تاستاعانداي ەدى».

بۇل ساپاردا بالۋان شولاقتى قوزى­كوش جەردەن كەنەن ازىرباەۆ باستاعان ورىمدەي جاۋقازىن جىگىتتەر مەن ساۋكەلەسى ءساندى قىز-كەلىنشەكتەر سالتاناتپەن قارسى الىپتى. الايدا ەل ماحابباتى قان­شاما ۇشان-تەڭىز بولعانىمەن, ول سارى­ارقانى كادىمگىدەي ساعىندى. الىستاعى اعايىندارىن ساعالاپ, ءۇش جىلدان اسا ءجۇرىپ قالىپتى. اتاجۇرتىنا ىستىق ىقىلاسى, سەزىم سۇيىسپەنشىلىگى مەن اعىل-تەگىل العىسى ءان تازا بۇلاعىنداي اقتارىلدى.

«شاپىراشتى امان بول, دۋلات, ىستى,

ءان سالماسام ارەدىك ءىشىم پىستى.

قالدىم, مىنە, ايىعىپ كەلىپ ەدىم,

قاپا بيلەپ العان سوڭ ءىشتى-تىستى.

ءسارىۇيسىن امان بول, البان, سۋان,

بۇل جەردە دە ۇلىعىڭ شىقتى جۋان.

قيماسام دا كەتەيىن, جىلىستايىن,

تۇرعانىندا شاقىرتپاي جيىن-دۋان.

بەيقۇتشىلىق جالپاق ەل, مومىن ءۇيسىن,

ەركە سۇيسە, ەر سۇيسە ءۇيسىن ءسۇيسىن.

ارقا تىرەر بار قازاق الاتاۋعا,

تىرەمەسىن دەگەننىڭ ءىشى كۇيسىن!»

ءبارىبىر از ايت, كوپ ايت. «جوققا جۇيرىك جەتپەيدى». بالۋان شولاق بىزگە اڭىزدان كەلىپ, اڭىزعا كەتىپ بارادى.

سونداي-اق بالۋان شولاقتىڭ ءولىمى ءھام قايدا جانە قالاي جەرلەنگەنى تۋرالى دا ءتۇرلى اڭگىمە بار. سولاردىڭ اقيقاتقا جاقىنداۋى – ەستاي مىرزاحمەتوۆتىڭ جازباسى. ولاردىڭ ءبارىن ەلەكتەن وتكىزىپ, ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزەتىن كۇن جەتتى.

«اتاندىم بالۋان شولاق بالا كۇننەن,

تۋ ۇستاپ, ەرلىك ەتىپ, تۇلپار مىنگەن.

ەشكىمگە وپاسى جوق جالعان دۇنيە,

ءوتتىڭ عوي تالاي-تالاي كەمەڭگەردەن.

ولىمنەن قۇتىلۋ جوق باتىر بولىپ,

سوزگە شەشەن, انگە جۇيرىك, اقىن بولىپ.

بارامىن الىس ساپار قايتىپ كەلمەس,

قالىڭدار ەلىم-جۇرتىم باقۇل بولىپ.

كوپ سالەم جاقسىلارعا بولعان سىرلاس,

داۋرەنى جىگىتتىكتىڭ قولدا تۇرماس.

كوز كورىپ, زامانىمدا بىرگە جۇرگەن,

جۇرىڭدەر دۇعا قىلىپ قۇربى-قۇرداس».

بۇل – بالۋان شولاقتىڭ ەلمەن قوش­تاسۋ ولەڭى. ونى ءبىز ماكينكا قالا­سىنىڭ تۇرعىنى, زەينەتكەر-ۇستاز اقشاتاي يزاح­مەتوۆانىڭ ماقالاسىنان الدىق.

جازۋشى بەيبىت قويشىباەۆتىڭ دە­رەگىنە سۇيەنسەك, بالۋان شولاق پەن قانىكەيدىڭ ون سەگىز ۇل-قىزى بولىپتى. سولاردان يساجار مەن قۇدايبەرگەن جəنە قىزى بəتەن ۇشەۋى قالعان كورىنەدى. Əكەسىنىڭ كۇش-قۋاتى مەن اقىندىق ونەرى بəتەن قىزعا دارىعان سىڭايلى. سول باتەن ۇزاتىلىپ بارا جاتقاندا اكەسىنە بىلايشا مۇڭ شاعادى:

ء«ۇش جۇزگە اتىڭ شىققان تاتەم ەدىڭ,

بازاردا پ ۇلىڭ قىمبات ساتەن ەدىڭ.

جىلاتىپ مەنى قالاي قيىپ بەردىڭ,

ورتاڭدا ەركە ەلىك – باتەن ەدىم».

بۇل ولەڭ – جوعارىدا ايتقان ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى.

بالۋان شولاقتىڭ ۇرپاقتارى قازىر ءوزى تۋىپ-وسكەن وڭىردە ءورىس كەڭەيتىپ كە­لەدى. وسى شىعارمانى جازۋ بارىسىن­دا ۇلى تۇلعا تۋرالى كوپ ىزدەندىك. سون­دا بەلگىلى جۋرناليست-پۋبليتسيست جان­بو­لات اۋپباەۆتىڭ بالۋان شولاق­تىڭ ۇرپاق­ت­ارى مەن كەلىنى عازيزا ماتەنقىزى­مەن بولعان اڭگىمەسىنە كوزىمىز ءتۇستى. سول سۇح­باتتان عازيزا انامىزدىڭ 12 قۇر­ساق كوتەرگەنىن, ولاردىڭ بەسەۋى كۇنى كەشە­گە دەيىن ءدىن-امان بولعانىن بىلدىك. ولار – حايروللا, شايدوللا, حاميدوللا, ەسەن­باي جانە كەنجە قىزى – اسىل. بۇل – 1999 جىلعى دەرەك. ودان كەيىن دە 20 جىل­داي ۋاقىت ءوتتى. قازىر سول ۇلدارىنىڭ ءبىرى – شايدوللا قۇدايبەرگەن ۇلى شولاقوۆ – اقمولا وبلىسى ماكينسك قالاسىنىڭ اكىمى.

بەلگىلى مۋزىكا زەرتتەۋشىسى ا.ۆ.زاتاە­ۆيچ ەل اۋزىنان كورنەكتى كومپوزيتور­دىڭ بىرنەشە ءانىن جازىپ الىپ, ونى «قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانى», «قازاقتىڭ 500 ءانى مەن كۇيى» جيناقتارىنا ەنگىزدى. اراعا وتىز جىلداي ۋاقىت سالىپ, قازاق ونەرىنىڭ جاناشىرى ب.گ.ەرزاكوۆيچ ونىڭ تاعى دا ون ەكى ءانىن حالىق اقىنى كەنەن ازىرباەۆتىڭ ورىنداۋىندا نوتاعا تۇسىرەدى. مۋزىكاتانۋشى عالىم زەي­نۇر قوسپاقوۆ تا كورنەكتى كومپوزيتوردىڭ اندەرىن تۇگەندەۋدە ەرەن ەڭبەك ەتتى.

بالۋان شولاقتىڭ اندەرىن جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, ماعاۋيا كوشكىنباەۆ, مولداحمەت تىربيەۆ, مۇسا اسايىنوۆ, يگىباي الىباەۆ, قوسىمجان باباقوۆ, تۇرعىن شىنتەمىروۆ, نۇعىمان ابىشەۆ, مۇحتار وتەباەۆ, جانىبەك كارمەنوۆ, قايرات بايبوسىنوۆ تاعى باسقا انشىلەر شەبەر ورىنداپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جەتكىزدى.

ءومىرى ونەگەگە تولى ونەرپازدىڭ ەسىمى – ماڭگى ەل جادىندا. ءوزى تۋىپ-وسكەن اۋدان مەن ايماقتاعى, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە مەكتەپ پەن كوشە, كوللەدج بەن ونەر جانە سپورت وردالارىنىڭ اتتارى اقىن ەسىمىمەن اتالادى. باتىردىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا بەيىتىنىڭ باسىنا بيىكتىگى 16 مەترلىك مەموريالدىق ەسكەرتكىش ورناتىلدى. جامبىل وبلىسى شۋ اۋدانىنىڭ تولە بي اۋىلىندا, اقمولا وبلىسىنىڭ ماكينسك قالاسىندا ەسكەرتكىش اشىلدى. استانا مەن كوكشەتاۋ قالالارىن جالعاپ جاتقان ۇلكەن كۇرە جولدىڭ بويىنا ەڭسەلى ەسكەرتكىش قويىلعان. الماتىدا بالۋان شولاق اتىنداعى سپورت سارايى بار. ول تۋرالى كوركەم فيلم ءتۇسىرىلدى. ونەر زەرتتەۋشىسى سەرىك وسپان مەن بالجان حابدينا ەكەۋى «بالۋان شولاق» اتتى ەكى بولەك كىتاپ قۇراستىرىپ شىعاردى. بۇل جيناقتاردا بالۋان شولاقتىڭ مادەني مۇراسى, سونداي-اق ءسابيت مۇقانوۆ, كەنەن ازىرباەۆ, قالماقان ابدىقادىروۆ, احمەت جۇبانوۆ, بوريس ەرزاكوۆيچ, ەستاي مىرزاحمەتوۆ, زەينۇر قوسپاقوۆ, جايىق بەكتۇروۆ, بالعابەك قىدىربەك ۇلىنىڭ ەستەلىكتەرى مەن زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى توپتاستىرىلعان. ەكىن­شى جيناقتىڭ العىسوزىن تاريح عى­لىم­دارىنىڭ كانديداتى, جازۋشى بەيبىت قوي­­شىباەۆ جازعان. بۇدان بولەك, قان­شا­ما ماقالا مەن عىلىمي ەڭبەك جازىل­دى. ولاردىڭ باسىن قوسىپ, جەكە جي­ناق ەتىپ شىعارۋ – الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە.

بالۋان شولاق بايمىرزا ۇلى 1919 جىلى ءوزىنىڭ وسكەن ءوڭىرى وزەكتىسايدا دۇنيە سالادى.

 

ەرماحان شايحى ۇلى,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى