«التىن وردا ءداۋىرىنىڭ فولكلورى مەن ادەبيەتى, ونەرى مەن مادەنيەتى» دەگەن تاقىرىپ ەۋرازيا تۇركى حالىقتارىنىڭ گۋمانيتارلىق عىلىمىندا كەڭەس وكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن عانا ورنىعا باستادى. بۇل ورايدا, كەيىنگى جىلدارى تاتار, باشقۇرت, نوعاي عالىمدارىنىڭ التىن وردا داۋىرىندەگى رۋحاني التىن وزەكتى ارشىپ كورسەتۋگە بايلانىستى باتىل ىزدەنىستەر جاساپ جاتقانى اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق. ول زەرتتەۋلەردىڭ بارلىعىندا ارعى باستاۋىن ۇلىق ۇلىس داۋىرىنەن الىپ, كەيىننەن تۇركى حالىقتارىنىڭ مۇراسىندا شالقارىن تاپقان شىعارمالاردى «التىن وردا ءداۋىرىنىڭ مۇراسى» دەپ قاراستىرۋدى ءجون سانايدى. بۇل ماقالا كولەمدى عىلىمي جۇمىستىڭ قىسقاشا بايانى. دەگەنمەن سول كولەمدى دۇنيەنىڭ ماڭىزدى دەگەن تۇستارىن تۇيىندەپ كوپشىلىككە ۇسىندىق.
فولكلور جانە تاريحي شىندىق
باسىن اشىپ الاتىن ءۇش ماڭىزدى دۇنيە بار. بىرىنشىدەن, فولكلور – تاريح ەمەس. ول تاريحتىڭ كوركەم شەجىرەسى. ياعني وندا تاريحي دەرەكتەردەن گورى حالىقتىڭ سۋبەكتيۆتى كوركەم شىندىعى باسىم بولادى.
ەكىنشى, فولكلوردىڭ بارىنە ورتاقتىعى. قوعامنىڭ بارلىق الەۋمەتتىك توپتارىنا, حالىق تىرشىلىگىنىڭ سالا-سالاسىنا, ءتىپتى جەكەلەگەن ادامدارعا ورتاق قاتىستىلىعى عىلىمي تەرميندە – ينكليۋزيۆتىلىك دەپ اتالادى. ياعني فولكلورلىق شىعارمالار حانعا دا, قاراعا دا, كەدەي مەن بايعا دا ورتاق. وندا ەشقانداي تاپتىق تا, توپتىق تا مۇددە جوق.
ءۇشىنشى, اتقاراتىن قىزمەتى. بۇل ماسەلە فولكلوردىڭ قوعامداعى, الەۋمەتتەگى قىزمەتى مەن ماڭىزىن, ونىڭ مادەنيەتتىڭ باسقا سالالارىمەن بايلانىسىن اشىپ كورسەتەدى.
قۇرىلىمى جاعىنان قاراعاندا, ءداستۇرلى قوعامداعى فولكلور ميفولوگيالىق, ءدىني, ادامگەرشىلىك دەگەن سياقتى حالىقتىڭ تابيعات پەن قوعامعا كوزقاراسىن, ادامگەرشىلىك ۇستانىمدارىن, دۇنيەتانىمىن بىلدىرەتىن تاريحي جادتىڭ وزىنشە قويماسى سياقتى. قوعامدىق سانانىڭ وزگەشە ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ارقاسىندا «فولكلورلىق سانانىڭ» مۇنداي ۇعىم-تۇسىنىكتەرى سيۋجەتتەر مەن بەينەلەرگە اينالىپ «زاتتانادى», بىلايشا ايتقاندا كوركەم شىعارماعا اينالادى. تەرەڭىرەك ۇڭىلسەڭىز, فولكلوردان جەكەلەگەن ومىرلىك جاعداياتتارعا بايلانىستى جاعىمدى, جاعىمسىز. ماسەلەن, قازاق ەپوستارىندا قوبىلاندى بەينەسى ەل قورعاعان قاھارمان باتىر رەتىندە سۋرەتتەلسە, ەندى ءبىر جىرلاردا ونى دايىرقوجانى قاپىدا ءولتىرىپ, ەل اراسىنا جىك سالعان ادام رەتىندە كورسەتەدى. «ەر سايىن» جىرىندا قوبىلاندى سايىن مەن ونىڭ بالالارى بوكەمباي مەن كيىكبايعا ونەگە كورسەتىپ, قامقورلىق جاساپ جۇرگەن « ۇلى باتىر» رەتىندە كورىنەدى. ەندى ءبىر اڭىزدا ەر كوكشەنى ولتىرگەندەردىڭ ىشىندە قارا قىپشاق قوبىلاندى بار ەكەن, كەيىننەن ەر كوكشەنىڭ ۇلى قوبىلاندىنى ءولتىرىپ, قارا قىپشاق ەلىن وزىنە باعىندىرعان», دەپ ايتىلادى. مۇنداي اركەلكىلىك فولكلور تابيعاتىندا ءجيى ۇشىراسىپ وتىرادى. مىسالى, الپامىس جىرىنداعى كەيقۋات ەسىمدى كەيىپكەر ەدىگە تۋرالى اڭىزداردا دا كەزدەسەدى. ەكى كەيىپكەرگە ورتاق سيپاتتار (ەكەۋىندە دە كەيقۋات قۇل مەن كۇڭنەن تۋعان قىزمەتشى) بولعانمەن, ەكى شىعارمادا قاراما-قارسى ەكى سيپاتقا يە. الپامىستاعى كەيقۋات زىندانعا كۇن سايىن ءبىر سەركەسىن تاستاپ, ونى اسىراپ وتىرادى. سوڭىندا الپامىستىڭ ارقاسىندا سول ەلدىڭ بيلەۋشىسىنە اينالادى. ال ەكىنشى شىعارمادا جاڭا بوسانىپ جاتقان شەشەسىن ء«بىر قۇلا بيە بەرىپ» امان الىپ قالسا دا, كەيىن ەسەيگەن شاعىندا كەيقۋات ەدىگەنىڭ قۇسادان ولۋىنە سەبەپكەر, قاتىگەز ادام.
كوپ جاعدايدا اسىرە ساياساتقا بەيىم ماماندار فولكلوردان بوي وزدىرىپ كورىنىپ تۇراتىن «وزىق يدەالدى», بيىك «پاراساتتى», اقجۇرەك «ادامگەرشىلىكتى», اقىل-ويعا تولى «دانالىقتى» ىزدەپ اۋرەلەنىپ جاتادى. ولار فولكلور تابيعاتىنداعى قاراما-قارسى كورىنىستى كورگىسى كەلمەيدى نەمەسە ونى حالىق ساناسىنداعى قاراما-قايشىلىققا تەلىپ قويادى. ەتنوستىڭ تاريحي جادىنىڭ اۋقىمدى قورىتىندىسى رەتىندەگى فولكلوردىڭ كەڭ قارىمدىلىعى مەن كوپسالالى قىزمەتكە بەيىمدىلىگى ونىڭ ەشقانداي يدەولوگيالىق باعدارعا تاۋەلدى ەمەس, بالامالى, ءبىرىن-ءبىرى جوققا شىعاراتىن تۇسىنىكتەر مەن تۇجىرىمدارعا, ارقيلى قۇندىلىققا بىردەي ورىن بەرەتىن ءومىردىڭ وزىندەي كۇردەلى دە شىنايى تابيعاتىن تانىتادى. وسىنداي تابيعاتقا يە فەنومەن – فولكلوردان تاريحي شىقتىق ىزدەۋ ابەستىك بولارى ءسوزسىز.
مىسالى, ەدىگەنىڭ ءوز ۋاقىتىندا التىن وردا داۋىرىندەگى بارلىق وقيعانىڭ باسى-قاسىندا بولعان تاريحي تۇلعا ەكەنى بەلگىلى. ول جونىندە تاريحي جازبا دەرەكتەر دە جەتكىلىكتى. ءبىزدى قىزىقتىراتىنى – ونىڭ تاريحي تۇلعا رەتىندەگى قايراتكەرلىگى ەمەس, تۇركى حالىقتارى ەپوستارىنداعى كورىنىسى.
ەدىگەنىڭ جىردا پەرىنىڭ قىزىنان تۋاتىنى – ميفتىك موتيۆ. وسى قۇبىلىستىڭ ءوزى ونى تاريحتاعى كەيپىنەن الىستاتادى. جىر بويىنشا اراداعى كەلىسىم بۇزىلعاننان كەيىن پەرىنىڭ قىزى ۇشىپ كەتىپ, بالانى قۇمكەنت شاھارىنىڭ ماڭىنا تاستايدى. بابا تۇكتى شاشتى ءازىز ونى توقتامىستىڭ ەلىنە اكەلىپ, ءۇش جاسىندا مولداعا وقۋعا تاستاعان. وسى كەزدەن باستاپ ەدىگەنىڭ جەكە ءومىرى باستالادى. ول جاستايىنان-اق ونەرى اسقان, الىپ كۇش يەسى بولادى. «كۇرەسكەن بالالارىنىڭ بارلىعىن جىقتى. ء«بارىنىڭ كيىمدەرىن الىپ, ءبىر جارعا ءۇيىپ سالدى, كيىمدەرىنىڭ ۇستىنە شىعىپ وتىرىپ: «مىنە, توقتامىس حاننىڭ تاعىنىڭ ۇستىنە وتىردىم», دەدى.
شىعارمانىڭ بۇل بولىگىندەگى كەيىپكەردىڭ سوڭعى ارەكەتى عانا سول زامانداعى تاق تارتىسى («توقتامىس حاننىڭ تاعىنىڭ ۇستىنە وتىردىم») جونىندەگى تاريحي شىندىقتى مەڭزەپ كورسەتىپ وتىر.
ەندىگى وقيعالار وسى تارتىس توڭىرەگىندە ءوربيدى. ەدىگەنى ەرەكشە قابىلەتىمەن حانعا جاقىنداتۋدا جىرشىلار تاعى دا كونە ەپيكالىق ۋاجدەمەنى پايدالانادى. ءسويتىپ, ەدىگە بالا كەزىنەن اقىلدى, زەرەك, تاپقىر, كوسەمدىگىمەن كوزگە تۇسەدى. توقتامىس حان تورەلىگىنە بارا جاتقان ادامدار جول بويىندا ەدىگەگە تاپ بولادى. ءسويتىپ, ءتورت ءتۇرلى داۋعا كەسىك ايتادى. تورتەۋى دە توقتامىس حاننىڭ الدىنا بارىپ, ادىلدىگىمەن حاندى تاڭعالدىرادى. ءسويتىپ, حان ەدىگەنى تويىندىرىپ, كيىندىرىپ, ءوزىنىڭ سەنىمدى ادامىنا اينالدىرادى.
جالپى, ەدىگەنىڭ توقتامىس حان ماڭايىندا ەرجەتىپ, ونىڭ قامقورلىعىندا بولعانى دا شىندىققا جاقىن. ەندى اراعا توقتامىستىڭ حانىمى (بۇل – ماتريارحات ءداۋىرىنىڭ سارقىنشاق سارىنى) ارالاسادى. ءسويتىپ, ەدىگە قاسيەتىنىڭ توقتامىس حاننان جوعارى ەكەنى انىقتالادى. باتىردى سىناۋ جونىندەگى بۇل موتيۆ تە – ەپوستىق شىعارمالاردا بۇرىننان بار ءتاسىل. ەندى ەدىگە توقتامىسپەن ارازداسىپ, ساتەمىر ء(امىر تەمىر) حاننىڭ ەلىنە قاشادى. جىردىڭ ءبىراز بولىگى ەدىگەنى رايىنان قايتارۋعا بايلانىستى ارەكەتتەرگە ارنالعان. بۇل دا ەجەلگى ەپيكالىق سارىنمەن جىرلانعان. ەدىگەگە ون سەگىز جولداس قوسىلادى, ءسويتىپ كەلە جاتقاندا ەدىگە ءتۇس كورەدى. ونى جولداستارى جاقسىعا جوريدى. الدارىنان ساتەمىر حاننىڭ قىزىن زورلىقپەن الىپ كەلە جاتقان قابانتيىن الىپتىڭ شاتىرى ۇشىراسادى. ەدىگە وعان «سورعا اۋناپ, تازدىڭ كەيپىنە ءتۇسىپ» جالعىز بارادى. اقىرى ساتەمىر حاننىڭ قىزىمەن سويلەسە ءجۇرىپ, الىپتى ولتىرەدى. وسىلاي حاننىڭ ەلىنە كەلىپ, قۇرمەتكە بولەنىپ, قىزىنا ۇيلەنەدى. ودان ءبىر بالا تۋادى. ونىڭ اتىن نۇرالىن («نۇرادىن» دەپ اتالادى كەي نۇسقالاردا) قويادى. ۇل ەرجەتىپ, ساداق اتىپ جۇرگەندە جەبەسى ءبىر شالدىڭ جىلىنشىگىن ءۇزىپ كەتىپ, اشۋلانعان شال: «جۇگىرمەك, مەنىڭ جىلىنشىگىمە ءالىڭ جەتكەنشە, جۇرتتان قۋىپ شىعارعان توقتامىس حاننان بارىپ كەگىڭدى الساڭشى», دەپ نازالانادى (بۇل دا ەجەلگى ەرتەگىلىك موتيۆ). بۇل اڭگىمەنى بالاسى اكەسىنە ايتقاندا, بۇرىنعى كەگىن ەسىنە العان ەدىگە ساتەمىر حاننان ء«ۇش سان قول» الىپ, ۇلىمەن بىرگە جورىققا اتتانادى.
توقتامىس تەلىكول دەگەن جەردە بوي تاسالايدى. ەلىن ەدىگە يەلەنىپ, ەكى قىزىنىڭ ءبىرىن ءوزى الىپ, ءبىرىن بالاسىنا بەرمەك بولادى. ءسويتىپ, نۇرالىن («نۇرادىن» دەپ تە ايتىلادى) توقتامىستى قۋىپ بارىپ, جەكپە-جەكتە ولتىرەدى. بۇل وقيعالاردىڭ بارلىعى ەپوستىق داستۇردە باياندالادى. وزىنە كەلگەن اجالدى توقتامىس ءتۇسى ارقىلى ءبىلىپ وتىرادى. ەدىگە مەن توقتامىستىڭ اراسىندا جۇرگەن كەڭجانباي باتىردى قارسىلاسىپ تۇرسا دا, ەرگە بالاپ, اكەسىنىڭ وسيەتى بويىنشا امان قالدىرادى. ال تاريحي دەرەكتەردە توقتامىس 1406 جىلى شادىبەك حانمەن شايقاستا قازا تاپقان دەپ جازىلادى. بۇل جەردە دە ەپوستىڭ ءوز جولىمەن كەتكەنىن كورەمىز.
تۇتاستاي العاندا, حالىق ادەبيەتىندەگى ەدىگە بەينەسى ونىڭ ءوز اينالاسىنداعى, قوعامدىق ورتاداعى ابىروي بيىگىنەن الشاق كەتپەيدى. ال التىن وردانىڭ ىدىراۋىنا ەدىگەنى سەبەپكەر ەتۋ – كەيىننەن پايدا بولعان جاڭساق پىكىر. التىن وردا ول قايتىس بولعاننان كەيىن دە جارتى عاسىردان ارتىق ءومىر سۇرگەن.
ۇلىق ۇلىس فولكلورى قىزىل يدەولوگيا قىسپاعىندا
1944 جىلى 9 تامىزدا «تاتارستان پارتيا ۇيىمىنىڭ بۇقارالىق-پارتيالىق جانە يدەولوگيالىق جۇمىستارىنىڭ جاعدايى جانە ولاردى جاقسارتۋعا بايلانىستى شارالار جونىندە» دەپ اتالاتىن كوممۋنيستىك پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ ايگىلى قاۋلىسى جاريالاندى. وسى قاۋلى نەگىزىندە عىلىم مەن ادەبيەتتى كەڭەس وداعى ءوزىنىڭ يدەولوگيالىق ماقساتىنا پايدالانۋدى كوزدەگەن بولاتىن. ەندى تەك جاڭا شىعارمالار ەمەس, فولكلورلىق زەرتتەۋلەر دە لەنيندىك-ماركستىك يدەيا تۇرعىسىندا جازىلۋعا ءتيىس ەدى. عالىمدار ابسۋردتى جاعدايعا ۇرىندى. ويتكەنى فولكلور ءوزى تۋعان كەزەڭنىڭ, سول شاقتاعى ۇلىستىڭ يدەولوگيالىق ۇستىنى دەسەك, ونى كەڭەستىك يدەولوگيا ارقىلى قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟ ارينە, جاۋاپ دايىن. ونىڭ ءبارى – ەسكىلىك قالدىعى سانالۋعا ءتيىس. قازاق-كەڭەس عىلىمى وسىلاي فولكلوردىڭ نەگىزگى قاعيداسى بارشاعا قاتىستىلىعى مەن ورتاقتىعى تەورياسىن جوققا شىعاردى. ەندى فولكلور باي مەن كەدەيدىكى دەپ ءبولىنىپ, ونداعى باي مەن جارلى وبرازدارىنىڭ قاراما-قارسى يدەولوگيالىق بەينەسى جاسالا باستادى.
قىزىل وكىمەت ءوزىنىڭ قۇرامىنداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ تامىرى ءبىر ەكەنىن, ولاردى ساف (فولكلور تابيعاتىنا ساي تازالىقتى ايتىپ وتىرمىز) قالپىندا ساقتالعان التىن وردا كەزەڭىنىڭ بىرىكتىرەتىنىن انىق ءبىلدى. سوندىقتان ورتاق مۇراسى بار حالىقتاردىڭ ءبىر-بىرىمەن يدەولوگيالىق تۇرعىدا جاقىنداسىپ كەتۋىنەن قاۋىپتەنىپ, ۇلىق ۇلىس فولكلورىن اياماي جانشىدى. ول كەزەڭدەگى شىعارمالاردى ءبىر ۇلىس نەگىزىندە قاراۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى.
التىن وردا ءداۋىرى ءۇشىن اسا زياندى قاۋلى 1947 جىلى 21 قاڭتاردا قابىلداندى. ول «قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىنداعى ورەسكەل ساياسي قاتەلىكتەر جونىندە» دەپ اتالاتىن. ياعني پارتيا عىلىمداعى شىن عىلىمي قاتەلىكتەرگە ەمەس, وزدەرى قاتە دەپ تاپقان «ساياسي قاتەلەرگە» ۇرىنىپ وتىر. 1953 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا «قازاق ەپوسىنىڭ حالىقتىعى» تاقىرىبىندا وتكىزىلگەن جيىننىڭ ستەنوگرامماسى عايىپتان تايىپ ساقتالىپ قالعان. ونى س.قاسقاباسوۆ كىتاپ ەتىپ شىعاردى.
قازاقتىڭ وتكەنىنە دە, بولاشاعىنا دا ۇكىم شىعارعان قاسىرەتتى جينالىستى باسقارعاندار: سول كەزدەگى قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى د.ا.قوناەۆ پەن قازاقستان كەڭەس جازۋشىلارى وداعى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى ا.جايمۇرزين. جيىننىڭ باس بايانداماسىن جاساعان – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, بەلگىلى فولكلورتانۋشى عالىم م. عابدۋللين. قوسىمشا باياندامانى جاساعان – تاريحشى عالىم م.اقىنجانوۆ. جينالىستى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتى جوعارىداعى اتالعان قاۋلى قابىلدانعاننان بەرگى بەس-التى جىل ىشىندە مۇقيات دايىندىقپەن جاساعانى ايقىن كورىنىپ تۇر. وعان بايانداماشىلاردى ابدەن سىندىرىپ, ماجبۇرلەپ كوندىرگەن سىڭايلى.
باس بايانداماشى العاشقى ايىپتاۋىن قازاق ەپوستارىنىڭ جيىرماسىنشى جىلدارداعى الاش قايراتكەرلەرى باستاپ سالىپ كەتكەن, كەيىننەن م.اۋەزوۆ جالعاستىرعان «بايشىل-ۇلتشىل» كوزقاراستى سىناۋدان باستايدى. الاش زيالىلارىنىڭ اتى اتالماعانمەن, نەگىزگى نىسانا م.اۋەزوۆتىڭ ەڭبەكتەرى بولدى. مۇحاڭدى تاپتىق كۇرەستى مويىنداماي, كونتررەۆوليۋتسيالىق يدەيانى استىرتىن تاراتۋشى رەتىندە تانىتۋعا تىرىسادى. وسىلايشا, بايانداماشى م.اۋەزوۆتىڭ 1927 جىلى شىققان «ادەبيەت تاريحىنان» 1948 جىلى شىققان «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنا» دەيىنگى بارلىق ەڭبەگىن جىپكە تىزە وتىرىپ, تاپتىق يدەولوگيا تۇرعىسىنان «تاس-تالقان» ەتەدى. بايانداماشى ول جازعان ەڭبەكتەردىڭ ارقايسىسىنان ساياسي, يدەولوگيالىق قاتە تاۋىپ, «بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلدىقتىڭ قيتۇرقى, بۇركەمەلەنگەن» پيعىلدارىن «اشكەرەلەيدى». ونى قازاق ەپوستارىنداعى بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلدىقتىڭ ورىسقا قارسى, كەرتارتپا-رەاكتسياشىل, پانتيۋركيستىك يدەيالارىن ناسيحاتتاۋشى, قازاق حالقىنىڭ پاتريارحالدى وتكەنىن يدەياليزاتسيالاۋشى» دەپ كۇستانالايدى.
سولاقاي سىننىڭ وڭدى-سولدى سىلتەگەن سەمسەرىنە س.مۇقانوۆ, ءا.مارعۇلان, ب.كەنجەباەۆ, ءا.قوڭىراتباەۆ, ت.ب. ەپوستانۋشىلار دا ىلىكتى. ولاردىڭ بارلىعى ەپوستىق شىعارمالارعا تاپتىق تۇرعىدان باعا بەرە المايتىن, ماركستىك-لەنيندىك ءىلىمدى باسشىلىققا الا المايتىن, بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلدىقتىڭ جالاڭ ناسيحاتشىلارى رەتىندە تانىلدى. بايانداماشى ءوز ويىنىڭ دالەلى رەتىندە ولاردىڭ ەدىگە, وراق – ماماي, ەر شورا, قورقىت, اسان قايعى, قوبىلاندى, الپامىس, ت.ب. زەرتتەۋلەرىن العا تارتادى. جىلدارعا سوزىلعان وسىنداي يدەولوگيالىق توقپاقتان كەيىن التىن وردا ءداۋىرى مۇلدە ايتىلمايتىن بولدى. ول جونىندە شىعارىلعان كىتاپتار مەن جينالعان ماتەريالداردىڭ بارلىعى ارناۋلى قورلارعا «قامالدى».
الپىسىنشى جىلداردىڭ «جىلىمىق» كەزەڭىندە عانا ەسكى مۇرانىڭ «شىدەرى شەشىلگەندەي» بولدى. الپامىس, قوبىلاندى, ەر تارعىن, قامبار باتىر سياقتى جىرلار حالىقپەن قايتا تابىسىپ, جەكەلەگەن زەرتتەۋلەر دۇنيەگە كەلە باستادى. ال تازا التىن وردا داۋىرىنە تىكەلەي قاتىستى مۇرانىڭ قاقپاسىن ايقارا اشۋعا ەركىندىك بەرىلگەن جوق, ونى قازبالاي زەرتتەۋگە جۇرەكتەرى شايلىعىپ قالعان قاتارداعى عالىمداردىڭ دا تاۋەكەلى جەتپەدى.
كەشەندى زەرتتەۋدىڭ كەلەشەگى
فولكلوردان مادەني فەنومەن رەتىندە يدەولوگيالىق استار ىزدەۋدىڭ ءوزى ونىڭ تابيعاتىن تۇسىنبەۋدەن نەمەسە قاساقانا بۇرمالاۋدان تۋاتىنىن شەتەلدىك عالىمدار جاقسى ءبىلىپ, ەرتەدە-اق جولعا قويعان. ياعني «فولكلور – ەزىلگەن قارا حالىقتىڭ ارمان-مۇڭىنىڭ كورىنىسى», «ەڭبەكشى بۇقارانىڭ دۇنيەتانىمىنىڭ ايناسى», «ەڭبەكشى حالىقتىڭ كوركەمدىك تالعامىنىڭ تىكەلەي ناتيجەسى», «تاپتىق كۇرەستىڭ قۇرالى» ەمەس. فولكلور ءتىپتى ەسكى اڭىزدار جيناعى نەمەسە ءماتىن عانا ەمەس, قوعامنىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلىمىن نەگىزدەپ, قالىپتى ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن قۇرال. ياعني التىن وردا داۋىرىندە تۋعان, قايتا وڭدەلگەن ءاربىر تۋىندىنىڭ وزىنە ءتان قىزمەتى بولدى جانە وسى قىزمەتتەرى ارقىلى مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ ۇستىنىنا اينالدى. بىلايشا ايتقاندا, فولكلور – حالىق تاريحىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭىندەگى تىرشىلىك قامى مەن قوعامدىق وقيعالارمەن ساباقتاسا دامىعان رۋحاني ءومىرىنىڭ كوركەم شەجىرەسى.
فولكلور – ءبىرىنشى كەزەكتە حالىق قاجەتتىلىگى. مۇنى ءبىز التىن وردا داۋىرىندە قالىپتاسقان جاڭا جانرلاردان بايقايمىز. مىسالى, تانىمال تۇلعانى جىرعا قوسىپ, ەپوسقا اينالدىرعان تاريحي جىرلاردىڭ, سۇيىسپەنشىلىكتى جىرلاعان ليرو-ەپوستىق جىرلار مەن ءدىني داستانداردىڭ باستاۋى ۇلىق ۇلىس كەزەڭى.
وسى جانردىڭ ءبارى قاجەتتىلىكتەن. مىسالى, تاريحي جىرلار حالىقتى ءبىر تۇلعانىڭ ماڭايىنا ۇيىسىپ, ءبىر ورتالىققا باعىندىرا باستادى. ءوز كەزەگىندە مۇنداي تۋىندىلار ۇرپاق ساناسىنداعى وتانسۇيگىشتىكتى قالىپتاستىراتىن ەدى. ءدىني داستاندار دا مەملەكەتتىڭ نەگىزگى ءدىني نانىمىن كوشپەلىلەرگە جاقىن فورماتتا ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن قاجەت بولعان. ەڭ قىزىعى, ليرو-ەپوس جانرىنىڭ قالىپتاسۋى. ويتكەنى بۇل جىرلاردا ۇلتتىق, حالىقتىق ماسەلە ەمەس, جەكە ادامنىڭ سەزىمى جىرلانادى. ال مۇنداي جاعداي قوعامنىڭ ابدەن تىنىشتالعان شاعىندا عانا بولۋى ىقتيمال. ياعني التىن وردا حالقىنا سوعىسسىز, تىنىش كەزەڭدەردى قالىپتاستىرا الدى. سونىمەن ەل قورعاۋدان بولەك جەكە ادامنىڭ باقىتى العا شىعىپ, عاشىقتىق جىرلار دۇنيەگە كەلگەن.
التىن وردا داۋىرىنەن جەتكەن فولكلورلىق مۇرانى كەشەندى تۇردە زەرتتەۋ باعىتىندا دا قوردالانعان ماسەلە وتە كوپ. الدىمەن بۇل كەزەڭدى زەرتتەۋدىڭ تاريحي كەزەڭدەرىن قايتا سارالاپ, ونى كەڭەستىك زامان يدەولوگياسىنان تازارتقان ءجون. «شىڭعىس حان شاپقىنشىلىعى», ء«امىر تەمىردىڭ قانقۇيلى جورىقتارى», «التىن وردا حاندارىنىڭ قاتىگەزدىگى» دەگەن سياقتى تىركەستەردى بۇگىنگى زەرتتەۋلەردە وڭدى-سولدى قولدانۋ ابەستىك بولادى. دەمەك بۇل ءداۋىردى زەرتتەۋدىڭ ادىستەمەلىك (مەتودولوگيالىق) ۇستىنىن مۇلدە جاڭا جولعا قويۋ كەرەك. بۇگىنگى فولكلورتانۋ عىلىمى جالاڭ ساياسي ايىپتاۋدان, شىعارما كەيىپكەرلەرىن «ۇستەم تاپ, ەزىلۋشى تاپ» وكىلدەرىنە ءبولىپ, ونىڭ مازمۇنىنا يدەولوگيالىق تۇرعىدان باعا بەرۋدەن ارىلۋعا ءتيىس. ەڭ باستىسى, بابادان قالعان فوللورلىق مۇرانى ءبىر قىرىنان عانا ەمەس, جان-جاقتى سيپاتىمەن, كەشەندى تۇردە قاراستىرۋ. وسى كەشەندى سارالاۋدىڭ ىشىنە التىن وردا مۇراسىن ونىڭ ەتنوس تاريحىمەن, ەتنوگرافياسىمەن, مۋزىكاسىمەن تۇتاس كۇيىندە, ءبىرتۇتاس سينكرەتتى قۇبىلىس رەتىندە پايىمداۋدان باستاپ, تۇركىتەكتەس حالىقتار مۇراسىمەن تاريحي-تيپولوگيالىق تۇرعىدان سالىستىرا سارالاۋعا دەيىنگى كۇردەلى ىزدەنىستەر كىرەدى.
تىڭ تاقىرىپقا تۇرەن سالعان العاشقى تالپىنىسىمىز كەلەشەك ىرگەلى زەرتتەۋلەرگە ۇلاسىپ جاتسا, ءۇمىتىمىزدىڭ اقتالعانى دەپ بىلەمىز.
كەنجەحان ماتىجانوۆ,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك